سوال ۱: بدشکلیهای مادرزادی و اکتسابی منقار شامل چه انواعی هستند و چه عللی دارند؟
بدشکلی منقار به دو دستهی مادرزادی (congenital) و اکتسابی (acquired) تقسیم میشود. انواع مادرزادی شامل انحراف جانبی ماکزیلا (همان scissor beak یا wry beak) و پیشآمدگی مندیبل (mandibular prognathism) است. نوع اکتسابی نیز شامل انحراف جانبی ماکزیلا، بدشکلی فشاری (compression deformity) مندیبل یا ماکزیلا و سایر تغییرشکلها که اغلب با نرمشدن منقار به دلیل سوءتغذیه همراه است، میشود.
علتشناسی (Aetiology):
- مادرزادی: به پارامترهای نادرست جوجهکشی (دما، رطوبت، تهویه، یا چرخش تخم) یا تغذیهی والدین نسبت داده میشود.
- اکتسابی: به آسیب به کل یا بخشی از لایهی زایای اپیتلیوم (germinal epithelium) منقار یا منقار ضعیف کلسیفیهشدهی نوزادان مربوط است. نوع خاصی از scissor beak وقتی دیده میشود که استخوان پیشانی (prefrontal bone) یک طرف فرو میریزد و کل منقار را به آن سمت منحرف میکند (شکل ۱۱.۵ را ببینید).
نکته از متن اصلی:
“Congenital malformations are thought to be associated with incorrect incubation parameters (temperature, humidity, ventilation or turning of the egg) or parental nutrition. Acquired malformations are thought to be due to damage to all, or part of, the germinal epithelium of the beak or to the poorly calcified beaks of neonates.”
سوال ۲: چگونه بدشکلیهای شایع مثل «منقار قیچی» و «پیشآمدگی مندیبل» را مدیریت کنیم؟
منقار قیچی (scissor beak) – انحراف جانبی ماکزیلا:
در جوجههای خیلی جوان (تا ۲ ماهگی، شایعترین در مکائوها) درمان محافظهکارانه با فشار ملایم انگشت به مدت ۱۰ دقیقه، دو تا سه بار در روز ممکن است موثر باشد. در موارد مقاوم یا پرندگان مسنتر با منقار کلسیفیه، نیاز به درمان تهاجمیتر است:
- تراش منقار (beak trimming): سمبادهزدن قسمتهای رشد کرده در سمت مخالف انحراف و اصلاح لبهی اکلوزال داخلی ماکزیلا (occlusal ledge) بهگونهای که عمود بر دیوارههای جانبی رینوتکا (rhinotheca) شود. سپس پرنده باید تشویق به جویدن اشیای سفت (مثل شاخه) شود و هر دو هفته تا زمان بهبود، شکلدهی مجدد انجام شود.
- رمپهای آکریلیک (acrylic ramps): روی همان سمت انحراف ماکزیلا ساخته میشوند تا منقار را به حالت طبیعی برگردانند. اما به دلیل آسیب به بافت شاخی هنگام چسباندن، اغلب شکست میخورند.
- پینگذاری ترانسسینوس (trans-sinus pinning): یک روش ارتودنسی که با ایجاد کشش جانبی ثابت، منقار منحرف را راهنمایی میکند. یک پین (K-wire یا Steinmann pin) عمود بر جمجمه، از میان سینوسهای فرونتال، درست پشت مفصل جمجمهای-صورتی (craniofacial hinge) روی خط بین کانتوس جانبی چشم و سره (cere) عبور داده میشود (شکل ۱۱.۶ را ببینید). در سمت مخالف انحراف، پین ۹۰ درجه خم میشود و با یک نوار لاستیکی یا سیم به نوک منقار متصل میشود و کشش ایجاد میکند. مدت زمان نگهداری کشش در پرندگان جوان ۱۰–۱۴ روز و در مسنترها ممکن است ۱۰–۱۴ ماه طول بکشد. پس از صاف شدن، پین خارج میشود.
پیشآمدگی مندیبل (mandibular prognathism):
در کاکادوهای ۱–۲ هفتهای شایعتر است و ماکزیلا در داخل مندیبل قرار میگیرد.
- پروتز آکریلیک روی رینوتکا: با یک یا دو پین کوچک جهت لنگر، پروتز را طوری طراحی میکنیم که از باز شدن بیش از حد دهان جلوگیری کند و مفصل craniofacial hinge را به سمت هایپراکستنشن ملایم هدایت کند تا دامنهی حرکتی غیرطبیعی کاهش یابد.
- پینگذاری ترانسسینوس برای پرندگان مسن: پین از سینوسهای فرونتال عبور داده میشود، دو انتهای آن به سمت جلو خم شده و به هم متصل میشوند تا یک مثلث تشکیل دهند؛ با سیم سرکلاژ (cerclage wire) به نوک منقار متصل میشود تا مفصل را به حالت عادی برگرداند.
نقل از متن:
“An acrylic ramp is built up on the gnathotheca on the same side as the maxillary deviation, forcing the maxilla into a normal position. The ramp needs to be high enough so that the bird cannot open its mouth wide enough to get its maxilla over the top of the ramp.”
پیشآگهی: اگر درمان نشوند، بسیاری از پرندگان با تغییرشکل سازگار میشوند، اما با روشهای مناسب، پیشآگهی خوب است.
سوال ۳: تروماهای منقار (شکستگی، کندهشدگی، زخم سوراخکننده) چگونه ارزیابی و درمان میشوند؟
انواع شایع تروما: زخم سوراخکننده (puncture wound) رینوتکا یا گناتوتکا (gnathotheca)، کندهشدگی (avulsion) رینوتکا یا گناتوتکا یا هر دو (شکل ۱۱.۸)، شکستگی مندیبل یا ماکزیلا و شکستگی سمفیزیال مندیبل (شکل ۱۱.۹).
مدیریت اولیه: کنترل درد، توقف خونریزی، کنترل عفونت، سپس حمایت تغذیهای (لولهگذاری یا لولهی ازوفاگوستومی).
ترمیم بافت شاخی: درم (dermis) تولیدکنندهی رامفوتکا (rhamphotheca) در قاعده و روی سطوح فوقانی و جانبی ماکزیلا و مندیبل وجود دارد و رشد از عمق به سطح و از عقب به جلو است. هر آسیبی به این درم میتواند باعث از دست رفتن کراتین شود، اما معمولاً با گذشت زمان ترمیم میشود. در آسیبهای شدید با شکستگی استخوان زیرین، رشد مجدد محدود است.
درمان زخمهای سطحی: تمیز کردن، آنتیبیوتیک و ضددرد. زخمهای عمیق: دبریدمان، خشک کردن و پر کردن با آکریل دندانی؛ با پر شدن بافت گرانولاسیون، پلاگ آکریلی خارج میشود (چند روز تا هفته).
کندهشدگی (avulsion): اگر کمتر از یکسوم قدامی ماکزیلا باشد، معمولاً مجدداً رشد میکند. از دست رفتن بیشتر از این مقدار، تغییرشکل دائمی ایجاد میکند (شکل ۱۱.۱۰). اما بسیاری از پرندگان سازگار میشوند. رشد بیش از حد طرف مقابل نیاز به تراش منظم دارد. پروتز منقار معمولاً به دلیل نیروهای جنبشی (kinetic forces) شکست میخورد.
شکستگیها: در آسیبهای تازه، سیمکشی سرکلاژ یا اسپلینت با چسباندن منقار به هم مفید است. شکستگی سمفیزیال مندیبل: در موارد تازه، سیم سرکلاژ و چسب بافت (tissue glue) روی خط شکستگی (با احتیاط که وارد خط شکستگی نشود). در صورت عدم جوشخوردن، پرنده سازگار میشود ولی نیاز به تراش منظم منقار دارد.
متن اصلی:
“Avulsion of all or part of the mandible or maxilla is a common injury. As a general rule, avulsions of less than the rostral third of the maxilla will usually result in regrowth of the avulsed portion. Loss of more than this amount will usually result in permanent deformity.”
پیشآگهی: خوب، حتی با آسیبهای شدید.
سوال ۴: هایپراکستنشن ماکزیلا در مکائوها چه مکانیسمی دارد و چگونه رفع میشود؟
این عارضه عمدتاً در مکائوها دیده میشود. ماکزیلا بیش از حد به سمت بالا و عقب کشیده میشود و منقار کمی باز میماند. کاهش ساده حتی تحت بیهوشی معمولاً موفق نیست.
مکانیسم: ضربه (مثلاً گاز گرفتن محکم روی جسم سفت و هایپراکستنشن اجباری) باعث میشود استخوان پالاتین (palatine bone) به سمت جلو و سپس به سمت پشتی، فراتر از نقطهی انتهایی طبیعی خود روی برجستگی استخوانی مزِتِموئید (mesethmoidal ridge) در قاعدهی شکمی جمجمه، دررفته و قفل شود و ماکزیلا در حالت هایپراکستنشن باقی بماند.
درمان (تحت بیهوشی):
- یک پین استاینمن یا پنس بسته (artery forceps) از طریق رویکرد جانبی از سینوس اینفرااوربیتال، درست پشت کمیسور منقار و dorsal به استخوانهای پالاتین، تا عمق نصف عرض جمجمه وارد میشود (میتوان کورکورانه یا با آندوسکوپ انجام داد، به عروق بزرگ توجه شود).
- ابتدا منقار را بیشتر هایپراکستند میکنیم تا استخوان پالاتین از سپتوم جدا شود (diseengage). سپس با همان پین یا فورسپس، استخوان پالاتین را به سمت شکمی اهرم کرده و از سپتوم خارج میکنیم تا منقار بسته شود. برای تثبیت، بخیه قابل جذب دور قوس ساباوربیتال و استخوانهای جوگال دوطرفه، یا دور یک پین ترانسماگزیلاری در ماکزیلای پروگزیمال مرکزی گذاشته میشود. ضددرد به مدت ۵–۷ روز و ممنوعیت بالا رفتن یا گاز گرفتن غذاهای سفت به مدت دو هفته.
پیشآگهی: معمولاً خوب است.
سوال ۵: علل رشد بیش از حد منقار کدامند و تشخیص افتراقی با بیماری کبدی چیست؟
علل: شایعترین علت، بیماری مزمن کبدی است (هرچند پاتوژنز دقیق مشخص نیست، شکل ۱۱.۱۱). سایر علل: آسیب به لایهی زایای اپیتلیوم، سوءتغذیه، عدم سایش اکلوزال (مثل scissor beak)، کمبود فرصت جویدن (شکل ۱۱.۱۲)، آلودگی به کنهی Cnemidocoptes و نئوپلازی. (توجه: شکل ۱۱.۱۳ نشاندهندهی منقار طبیعی یک کورلا با منقار بلند است که نباید با ناهنجاری اشتباه شود.)
تشخیص:
- تاریخچهی کامل (رژیم غذایی، ضربه به سر)
- هماتولوژی و بیوشیمی برای بررسی سلامت عمومی به ویژه عملکرد کبد
- رادیوگرافی یا سیتی اسکن سر در موارد لزوم
درمان:
- اصلاح رژیم غذایی و درمان بیماری کبدی (مراجعه به فصل ۱۷)
- تراش اصلاحی منقار
- فراهم کردن امکان جویدن
متن اصلی:
“An overgrown maxilla is often associated with chronic liver disease, although the exact pathogenesis is unclear.”
سوال ۶: آلودگی به کنهی Cnemidocoptes چگونه منقار را درگیر میکند و درمان دارویی آن چیست؟
عامل: دو گونه اصلی: Cnemidocoptes pilae (طوطیسانان و پرندگان راستهی گنجشکسانان) و C. mutans (ماکیان) – معروف به کنهی «صورت فلسدار» یا «پای فلسدار». چرخهی زندگی کامل روی میزبان، و انتقال از طریق پوستههای مرده. سرکوب ایمنی و عوامل ژنتیکی در بروز علائم نقش دارند.
تظاهرات بالینی:
- در طوطیهای استرالیایی (بودجیگار، کاکاریکی، نیوفما، پلیتلیس): رشدهای زائد، پوستهپوسته و بیشگوشت روی منقار، سره، صورت، پاها، حاشیهی مخرج و نوک بالها. ظاهر مشخص «لانهزنبوری» (honey-combed) به دلیل تونلزنی کنه در کراتین (شکل ۱۱.۱۴). در آلودگی شدید، تغییر شکل دائمی منقار به دلیل آسیب به درم زیر رامفوتکا رخ میدهد.
- در قناریها: «پای منگولهدار» (tassel foot) – برآمدگیهای کراتینی از لبهی خلفی پودوتکا (podotheca) در امتداد تارسومتاتارسوس.
- در ماکیان: هایپرکراتوز پاها، تورم و لنگش.
- در جغدها: هایپرکراتوز پاپیلاری دوطرفه روی پاها (نادر).
تشخیص: ظاهر کلاسیک لانهزنبوری و خراشدادن ضایعه (اسکرپ) و مشاهدهی کنه با اسپکولوم پشتی و موهای کتفی.
درمان:
- ایورمکتین یا مایدکتین (Ivermectin/Moxidectin) با دوز ۰٫۲ میلیگرم/کیلوگرم به صورت موضعی، خوراکی یا تزریقی، هر دو هفته تا ناپدید شدن پوستهها (معمولاً ۳ نوبت). کرمها و مایعات موضعی معمولاً موثر نیستند زیرا کل پرنده باید درمان شود.
پیشآگهی: خوب، ولی اگر درمان دیر شروع شود، تغییرشکلها دائمی میشوند.
سوال ۷: عفونتهای قارچی و باکتریایی و ویروسی چه تغییراتی در منقار ایجاد میکنند و روش تشخیص و درمان؟
عفونتهای باکتریایی و قارچی:
- عوامل: Candida، Aspergillus، Cryptococcus، Mycobacterium و Pseudomonas و سایر باکتریها.
- تظاهر: تغییر شکل منقار و ناحیهی سوراخهای بینی (nares). کراتین دچار «زیرخوردگی» (underrunning) شده و در موارد شدید، تمام یا بخشی از رامفوتکا میریزد (شکل ۱۱.۱۵).
- تشخیص: علائم بالینی، ترانسایلمینیشن (Transillumination) برای تعیین عمق ضایعه، بیوپسی و کشت.
- درمان: دبریدمان جراحی و آنتیمیکروبیال بر اساس کشت.
عفونتهای ویروسی:
- عوامل: ویروس بیماری پکفیس و پر (PBFDV – در کاکادوها، شکل ۱۱.۱۶)، ویروس آبلهی پرندگان (Avipox) در تمام گونهها، و پلیوماویروس در سهرهها.
- تظاهر، تشخیص و مدیریت مشابه فصل ۱۰ (اختلالات پوست و پر) است.
سوال ۸: نئوپلازیهای منقار کدامند و پیشآگهی آنها چگونه است؟
تومورهای درگیر: فیبروسارکوما (شکل ۱۱.۱۷)، کارسینوم سلول سنگفرشی (squamous cell carcinoma)، لیپوسارکوما و کراتوآکانتوما (شکل ۱۱.۱۸).
تشخیص: بیوپسی.
مدیریت: شیمیدرمانی و رادیوتراپی در حال بررسی است.
پیشآگهی: محتاطانه (guarded)، اما پروتکلهای جدید از جمله رادیوتراپی امیدوارکنندهتر هستند.
سوال ۹: پوستههای کراتین روی منقار طبیعی هستند یا نیاز به درمان دارند؟
رشد مداوم کراتین منجر به ایجاد ورقهها یا پوستههایی روی سطح منقار میشود که بهطور طبیعی با سایش روی سطوح زبر (شاخه، نشیمنگاههای نظافتکننده) برداشته میشوند. در صورت نبود این سطوح، منقار ظاهری «پوستهپوسته» یا ضخیم (بهویژه در ناحیهی قدامی) پیدا میکند. اغلب این پوستهها بهراحتی با ناخن کنده میشوند؛ در صورت لزوم با سنگزنی (مثل Dremel) شکل میدهیم.
سوال ۱۰: اختلالات ناحیهی سره شامل چه تغییراتی است و چگونه بررسی میشوند؟
سره (cere) ناحیهای از پوست بدون پر در قاعدهی ماکزیلا در طوطیسانان، کبوتران و جغدهاست که سوراخهای بینی (nares) در آن قرار دارند.
۱. هیپرتروفی (Hypertrophy):
- علت: کنیدیوکوپتوز یا هیپراستروژنیسم در مادههای بودجیگار که به صورت رشد صاف یا کمی زبر روی سره دیده میشود (شکل ۱۱.۱۹) و بهراحتی با ناخن کنده میشود بدون خونریزی زیرین. سوءتغذیه بهویژه کمبود ویتامین A نیز ممکن است باعث هیپرتروفی سره شود.
۲. تغییر رنگ (Colour change):
- در مادههای بودجیگار، قهوهایشدن سره نشاندهندهی فعالیت استروژنی و شروع فصل تولیدمثل است.
- در نرهای بودجیگار، تومور سلول سرتولی (Sertoli cell tumor) باعث تغییر رنگ سره از آبی به قهوهای میشود؛ درمان با جراحی یا آگونیستهای GnRH (مثل لوپرولاید یا دسلورلین) در موارد انتخابی موفق است.
- رنگپریدگی سره در هر بیماری مزمن دیده میشود.
۳. تغییر شکل (Distortion):
- عفونتهای مزمن تنفسی ممکن است به صورت «آبسهی سره» با تورم و تغییر شکل به دلیل تجمع پوسیدگی کازیفیه در سینوس فرونتال و حفرهی بینی بروز کنند.
- رینولیت (Rhinolith) – تودههای بزرگ از مواد کازیفیه در حفرهی بینی زیر سوراخهای بینی – در طوطیهای خاکستری آفریقایی شایع است و با عطسه، تورم سره و انسداد سوراخ بینی (معمولاً یکطرفه) همراه است. افتراق از تومور و گرانولوم قارچی ضروری است. در زیر بیهوشی، بسیاری از آنها را میتوان با دبریدمان ملایم و شستشوی کامل خارج کرد؛ گاهی نیاز به دبریدمان جراحی است. نمونه برای هیستوپاتولوژی و کشت ارسال شود.
- عدم تقارن دائمی اندازه و شکل سوراخهای بینی ممکن است پس از آبسهی سره یا عفونتهای مزمن درماننشده که استخوان و بافت نرم را تخریب کردهاند، باقی بماند (شکل ۱۱.۲۰).
نقل از متن برای رینولیت:
“Rhinoliths, large plugs of caseated debris in the nasal cavity under the nares, are commonly seen in African Grey parrots, but can be seen in any species. Affected birds commonly present for sneezing, swelling of the cere and occlusion of the nares (usually unilateral).”
نکتهی نهایی برای آزمون: حتماً اختصارات رایج را به خاطر بسپارید:
- PBFD = Psittacine Beak and Feather Disease
- GnRH = Gonadotropin-Releasing Hormone
- CT = Computed Tomography
- K-wire = Kirschner wire
همچنین بخش «Further Reading» کتاب منابع خوبی برای مطالعهی تکمیلی دارد که میتوانید به آنها مراجعه کنید.