پاسخ:
معاینه چشم در پرندگان همیشه با مشاهده از فاصله دور شروع میشود. این کار خیلی مهمه چون پرنده استرس کمتری داره و رفتار طبیعیاش رو نشون میده.
واکنش شدید به صدا یا حرکت ناگهانی (Exaggerated startle reaction) داره؟
معاینه فیزیکی نزدیک:
نقل از متن اصلی برای دقت:
“The iris colour should be noted. The colour is an indication of age or sex in many species of birds. Young Amazon parrots have brown irises that become red-orange as they age. Young African grey parrots have brown irises that change to grey, then white, by 15 months of age (Figs 12.1 and 12.2).”
پاسخ:
گشاد کردن مردمک در پرندگان سخت است چون عضله مخطط (striated muscle) در عنبیه وجود داره و داروهای معمول مثل آتروپین و تروپیکامید تأثیری ندارن. روشهای مختلفی امتحان شده که هرکدوم محدودیت دارن:
تزریق داخل اتاق قدامی (Intracameral injection) d‑tubocurarine:
- قطره تأثیر ندارد چون از قرنیه عبور نمیکنه، پس باید با سوزن ۲۷–۳۰ گیج مستقیماً به اتاق قدامی تزریق بشه که خطرناکه (خونریزی داخلی، افزایش فشار چشم، عفونت، عوارض سیستمیک). این روش بیشتر برای پیشگیری از چسبندگی عنبیه (synechia) کاربرد درمانی داره تا میدریاز تشخیصی.
ورکورونیوم بروماید موضعی (Verouonium bromide 4mg/ml):
- این داروی شلکننده عضلانی رقابتی، روی پنگوئنهای آفریقایی اثر نکرده، ولی در بعضی کاکادوها و طوطیهای خاکستری و آمازون پیشانیآبی با عوارض سیستمیک کم مؤثر بوده.
بیهوشی عمومی مخصوصاً با کتامین یا پرفیوژن کیسه هوایی (Air sac perfusion):
- در این روش، لولهای در کیسه هوایی پشتی-سینهای قرار داده میشه و ایزوفلوران با اکسیژن (۰٫۳ لیتر/کیلوگرم/دقیقه) داده میشه تا سر برای معاینه آزاد بشه. این روش در کبوترها میدریاز ایجاد کرده، ولی در کاکادوها خوب جواب نداده.
نقل از متن اصلی برای تأکید:
“Topical application of this drug does not work well, as it does not penetrate the cornea sufficiently… carrying with it substantial risk for injuries of intraocular structures causing hyphaema, increasing intraocular pressure (IOP), transmission of conjunctival flora with consecutive uveitis…”
پس از گشاد شدن مردمک، میتوان از نور متمرکز (مثل Finoff Transilluminator) و لنزهای چشمی دو محدب (۳۰، ۴۰، ۶۰، ۷۸، ۹۰ دیوپتر) برای معاینه فوندوس استفاده کرد. مثلاً لنز ۳۰D برای پرندگان شکاری شبزی و روززی، ۷۸D برای کبوتر و طوطی بزرگ و ۹۰D برای طوطی کوچک. همچنین میتوان از افتالموسکوپی غیرمستقیم تکنوکوله (monocular indirect) در همه پرندگان استفاده کرد تا شبکیه، حفره مرکزی (fovea) و پکتِن (pecten) را ببینیم. همه پرندگان با ضربه به سر باید معاینه چشم بشوند چون خطر خونریزی و جداشدگی شبکیه بالاست.
پاسخ:
رفلکسها برای ارزیابی اعصاب مغزی حیاتیاند:
رفلکس تهدید (Menace reflex) – اعصاب II و VII:
با آوردن دست به سمت هر چشم، باید پلک زدن، عقب کشیدن سر یا واکنش تهاجمی منقار دیده شود.
رفلکس نوری مردمک (Pupillary light response) – اعصاب II و III:
حرکت مردمک در پاسخ به نور ضعیفه، ولی در پاسخ به تطابق (accommodation) سریعه. رفلکس همزمان (consensual) وجود ندارد چون عصب بینایی کاملاً در کیاسما متقاطع میشود، ولی استخوان مدار آنقدر نازکه که گاهی با تابش نور به یک چشم، در چشم دیگر هم پاسخ دیده میشود.
رفلکس قرنیه (Corneal reflex) – اعصاب V و VII:
تماس نرم قرنیه با سواپ مرطوب باید پلک زدن متقارن ایجاد کنه. عدم پاسخ نشانه آسیب عصب V یا VII است.
رفلکس پلکی و حس صورت (Palpebral reflex) – اعصاب V و VII:
لمس هر طرف صورت یا کنار خارجی چشم باید پلک زدن متقارن ایجاد کنه.
واکنشهای چشمی به حرکت سر (Vestibulo-ocular reflex) – عصب VIII یا ساقه مغز:
وقتی سر به جهات مختلف چرخانده میشود، چشمها باید بهطور متقارن حرکت کرده و به مرکز برگردند. عدم تقارن نشانه ضایعه دوطرفه عصب VIII یا ضایعه ساقه مغز (بهویژه پل و میانمغز) است.
پاسخ:
تستهای کمکی شامل موارد زیر هستند:
تست اشک شیرمر (Schirmer tear test):
مقدار طبیعی در پرندگان ۳–۱۲ میلیمتر است، ولی بین گونهای بسیار متغیر است. بیحسی موضعی قرنیه حرکت اشک روی نوار را کم میکند.
تست نخ قرمز فنل (Phenol Red Thread Test):
روش جدیدتر و سریعتر، با تحریک اشکی کمتر. نخ زرد ۷۵ میلیمتری آغشته به فنلرد در فورنکس تحتانی قرار میگیرد و بعد ۱۵ ثانیه، طول بخش قرمز شده بر حسب میلیمتر اندازهگیری میشود. محدوده طبیعی ۸–۲۳ میلیمتر است و بیحسی موضعی تأثیری ندارد.
رنگآمیزی فلورسین (Fluorescein staining):
برای تشخیص زخمها و پارگیهای کوچک قرنیه.
تونومتری (Tonometry) – تونوپن یا تونووت:
تونوپن برای پرندگان بزرگ با قطر قرنیه حداقل ۹ میلیمتر مناسب است؛ برای طوطیهای کوچک (مثل مرغ عشق) تا قطر ۵ میلیمتر، تونووت جدیدتر قابل اعتمادتر است. فشار طبیعی چشم پرنده بین ۹٫۲ تا ۲۲ میلیمتر جیوه است.
سونوگرافی (Ultrasonography):
برای تشخیص جداشدگی شبکیه یا بهدامافتادگی پکتن.
تستهای پیشرفتهتر:
آنژیوگرافی فلورسین (Fluorescein angiography) برای تشخیص خونریزیهای ظریف پکتن، مشیمیه و آتروفی عروق.
نمونهگیری برای کشت و PCR:
در موارد التهاب ملتحمه یا ترشحات چشمی، سیتولوژی و کشت فلور باکتریایی و PCR ضروری است.
پاسخ:
بیماریهای پلک و اطراف چشم عبارتاند از:
عفونت کلامیدیا و سینوزیتها هم باعث ضخیم شدن پلک و ریزش پر دور چشم (بر اثر اشکریزش و مالش) میشوند.
ضایعات تکثیری (Proliferative lesions):
کنه Cnemidocoptes pilae، پاپیلوما یا کمبود ویتامین A میتوانند باعث تودههای پلکی شوند.
ریزش پر دور چشم بدون التهاب:
ممکن است بهخاطر نظافت بیشازحد توسط همقفسهای باشد (در فنچها در ازدحام یا در طوطیها در فصل تولیدمثل).
ناهنجاریهای مادرزادی پلک:
پاسخ:
چهار اختلال عمده در کره چشم و مدار وجود دارد:
میکروفتالمی (Microphthalmia) – چشم کوچک مادرزادی:
نادر است. ممکن است چشم از نظر ساختمانی و عملکردی طبیعی باشد یا با آبمروارید، دیسپلازی شبکیه یا جداشدگی شبکیه همراه با نابینایی کامل باشد. در صورت قرارگیری ملتحمه، درمان موضعی برای جلوگیری از التهاب مزمن لازم است.
آنوفتالمی (Anophthalmia) – عدم وجود کامل کره چشم:
بسیار نادر. گاهی بقایای بافت چشمی باقی میماند که میتواند بهصورت سینوس ترشحکننده ظاهر شود.
اگزوفتالمی (Exophthalmia) – بیرونزدگی کره چشم از مدار:
علل مختلف: ناهنجاری مدار بهعلت بیماری متابولیک استخوان، عفونت سینوسهای زیرچشمی (باکتری، قارچ، تریکوموناس)، تروما، التهاب غده هاردرین (Harderian gland) یا نئوپلازی مدار و کره. شایعترین علت سینوزیت است که گاهی نیاز به تخلیه جراحی مواد پنیری (caseated material) دارد. سینوزیت رتروبولبار بسیار سخت درمان میشود چون دسترسی جراحی محدود است؛ ترفیناسیون سینوس و شستوشو و دبریدمان مکانیکی ممکن است کمک کند.
پانوفتالمیت (Panophthalmitis) – التهاب همهگیر کره چشم:
بهعلت عفونت یا تروما. علائم اولیه شامل درد، بلفارواسپاسم، هیپوپیون (چرک در اتاق قدامی)، ادم قرنیه، زخم و گلوکوم ثانویه است. در مرحله مزمن، به فتیزیس بولبی (Phthisis bulbi) – کره کوچک و فیبروتیک – تبدیل میشود. درمان اولیه با آنتیبیوتیک قوی، NSAIDs و تارزورافی موقت؛ در موارد مزمن یا بیدرمان، انوکلیاسیون (برداشتن کره چشم) ارجح است.
گلوکوم (Glaucoma) – افزایش فشار داخل چشم:
میتواند اولیه یا ثانویه به تروما باشد. کره چشم بزرگ و دردناک میشود. باید از اگزوفتالمی افتراق داده شود. فشار داخل چشم با تونوپن/تونووت سنجیده میشود (میزان طبیعی ۹٫۲–۲۲ میلیمتر جیوه). درمان پیشنهادی: دورزولامید (dorzolamide) موضعی سهبار در روز و سپس تنظیم دوز.
پاسخ:
ورم ملتحمه (Conjunctivitis) با ضخیم شدن و پرخونی ملتحمه، اغلب همراه با اشکریزش یا ترشح است. علل متعددی دارد:
تشخیص:
سیتولوژی و کشت ملتحمه، بیوپسی یا PCR از سواب ملتحمه.
درمان:
بر اساس عامل ایجادکننده. اگر درمان موضعی لازم است، از قطره استفاده کن نه پماد، چون پرنده با نظافت، پماد را روی پرها پخش میکند. پمادهای دارای کورتیزون ممنوعاند چون جذب سیستمیک دارند و باعث سرکوب ایمنی و هپاتوپاتی میشوند. در بسیاری از موارد (مثل کلامیدیا) درمان سیستمیک همراه با موضعی لازم است.
پاسخ:
بیماریهای قرنیه عبارتاند از:
زروفتالمی (Xerophthalmia) – کمبود اشک:
گاهی در کمبود ویتامین A دیده میشود. کمبود طولانیمدت میتواند به کراتوکونژنکتیویت سیکا (خشکی قرنیه و ملتحمه) غیرقابلبرگشت منجر شود.
رسوب کلسترول (Cholesterol deposits):
بهویژه در طوطیهای آمازون با رژیم پرچرب یا مشکلات متابولیک. بهصورت ضایعات قرنیهای سفید، بدون درد و بدون التهاب دیده میشود. با رفع مشکل تغذیهای، رسوبها برطرف نمیشوند ولی معمولاً مشکلی ایجاد نمیکنند.
کراتیت عفونی (Infectious keratitis):
باکتریایی، قارچی یا میکروسپوریدیایی. کراتیت غیرعفونی ناشی از تروما یا جسم خارجی است. زخم قرنیه اغلب با گردوغبار یا پوسته دانه همراه است.
درمان:
- آنتیبیوتیک موضعی و/یا سیستمیک بر اساس نیاز.
- برای درد و التهاب: فلوبیپروفن (flurbiprofen) موضعی یا ملوکسیکام (meloxicam) سیستمیک.
- محافظت از قرنیه با تارزورافی موقت (بستن موقت پلکها). گاهی از فلپ پلک سوم استفاده شده ولی چندان مفید نیست.
- در موارد شدید، انوکلیاسیون؛ قبل از آن حتماً با متخصص مشورت کن.
پاسخ:
یووئیت حاد (Acute uveitis) – تصویر ۱۲.۸ را ببین.
یووئیت مزمن (Chronic uveitis) – عارضه یووئیت حاد:
- علائم: ادم منتشر قرنیه، سینشیا خلفی که منجر به سکلیوژن مردمک (pupillary seclusion) و ایریس بومبه (iris bombé) میشود، سینشیا قدامی، گلوکوم ثانویه، آبمروارید، آتروفی و جداشدگی مزمن شبکیه، نابینایی.
- درمان: مشابه یووئیت حاد (NSAIDs موضعی و سیستمیک).
پاسخ:
آبمروارید (Cataract):
- علل: آبمروارید فامیلیال در قناریهای یورکشایر و نوریچ با ژن اتوزومال مغلوب. آبمروارید اکتسابی در اثر یووئیت، سموم یا پیری (تصویر ۱۲.۹ – کاکاریکی ماده با آبمروارید پیری). موارد ایدیوپاتیک هم دیده شده.
- درمان: در بسیاری موارد نیازی به درمان نیست یا ممکن نیست، بهویژه اگر سایر بیماریهای چشم بینایی را مختل کرده باشند. فاکوامولسیفیکاسیون (Phacoemulsification) در گونههای مختلف موفقیتآمیز بوده و در صورتی که شبکیه سالم باشد، قابل انجام است.
دررفتگی عدسی (Lens luxation):
- ثانویه به تروما یا یووئیت رخ میدهد. خود دررفتگی باعث تشدید یووئیت میشود.
- اگر یووئیت ناشی از عدسی به NSAIDs پاسخ ندهد، باید عدسی با فاکوامولسیفیکاسیون خارج شود. در صورت عدم دسترسی، انوکلیاسیون در نظر گرفته شود.
پاسخ:
بیماریهای شبکیه (Retina) عبارتاند از:
- رتینیت (Retinitis): در اثر عوامل عفونی (مثل توکسوپلاسما)، تروما یا بیماریهای CNS.
- جداشدگی شبکیه (Retinal detachment): بعد از تروما یا رتینیت.
- دیسپلازی شبکیه (Retinal dysplasia): بهصورت پراکنده گزارش شده.
- دژنراسیون شبکیه (Retinal degeneration): ممکن است ناشی از سوءتغذیه، سموم یا هیپوکسی باشد، اما عامل خاصی شناسایی نشده است.
- در تمام پرندگان با ضربه به سر، معاینه کامل چشم ضروری است زیرا خطر خونریزی و جداشدگی شبکیه بالاست.