پاسخ: بر اساس مطالعات کالبدگشایی (Necropsy)، حدود ۱۰ تا ۴۰ درصد از پرندگان زینتی (companion birds) به نوعی بیماری قلبی-عروقی مبتلا هستند. با این حال، تشخیص زنده (Antemortem) آن نسبتاً نادر است، اما با پیشرفت تکنیکهای تشخیصی، انتظار میرود موارد بیشتری شناسایی شوند. مهمترین عوامل مستعدکننده (Predisposing factors) شامل موارد زیر است:
استناد از متن اصلی: “It is thought that somewhere between 10 and 40 percent of companion birds have some form of cardiovascular disease… Predisposing factors for cardiac disease include restricted exercise, poor nutrition and keeping birds in a climate in which they did not evolve.”
پاسخ: شایعترین بیماری مادرزادی، نقص دیواره بینبطنی (VSD - Ventricular Septal Defect) است که بهویژه در طوطیهای کاکادو چتری (Umbrella Cockatoos) بهطور فزایندهای تشخیص داده میشود. نکته بسیار مهم بالینی: اکثر این نقایص از نظر همودینامیک بیمعنی (Haemodynamically insignificant) هستند، اما حدود ۲ درصد آنها منجر به نارسایی احتقانی قلب (CHF) میشوند. در این حالت، خون از سمت چپ به راست شانت داده میشود (Left-to-right shunt) که منجر به نارسایی بطن راست و در نهایت آسیت (Ascites) بهدنبال نارسایی دریچه AV راست (Valvular insufficiency) میگردد. این علائم معمولاً در پرندگان ۱ تا ۳ ساله دیده میشود.
استناد از متن اصلی: “The diagnosis of intraventricular septal defects is becoming increasingly common, especially in umbrella cockatoos. Most are haemodynamically insignificant, but 2% will be associated with congestive heart failure. Blood is shunted from left to right, which leads to right ventricular failure and ascites secondary to valvular insufficiency. This is usually seen in birds aged 1-3 years.”
پاسخ: اندوکاردیت رویشی (Vegetative endocarditis) یک بیماری اندوکارد (لایه داخلی قلب) است که معمولاً دریچههای آئورت و میترال را درگیر کرده و باعث نارسایی عروقی (Vascular insufficiency)، بیحالی (Lethargy) و تنگی نفس (Dyspnoea) میشود. این عارضه اغلب در پرندگانی دیده میشود که عفونت مزمن دارند؛ مانند سالپنژیت (Salpingitis)، هپاتیت (Hepatitis) یا بامبل فوت (Bumblefoot). باکتریهای شایع شامل: استرپتوکوک، استافیلوکوک، اشریشیا کلی، پاستورلا، سودوموناس آئروژینوزا و اریسیپلوتریکس روزیوپاتی هستند. ضایعه (Lesion): تودههای زرد و نامنظم (Yellow irregular masses) روی هر یک از دریچههای قلبی دیده میشود.
استناد از متن اصلی: “Vegetative endocarditis of the aortic and mitral valves may cause vascular insufficiency, lethargy and dyspnoea. It is most common in birds with chronic infections… Lesions consist of yellow irregular masses on any of the heart valves.”
پاسخ: بیماریهای میوکارد به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
استناد از متن اصلی: “Myocarditis can occur secondary to viral, bacterial, mycotic and protozoan infections… Vitamin E and selenium deficiencies cause cardiomyopathy in gallinaceous birds. It may also cause myocardial and skeletal muscle degeneration in ratites less than six months old and myocardial degeneration in cockatiels.”
پاسخ: بیماریهای پریکارد شامل موارد زیر است:
استناد از متن اصلی: “Fibrinous pericarditis may lead to adhesions of the epicardium to the pericardium and subsequently to constrictive pericarditis… Visceral gout may lead to a non-infectious pericarditis (Fig. 20.3).”
پاسخ: در پرندگان، همه آریتمیها پاتولوژیک نیستند. درک این موضوع برای آزمون حیاتی است:
الف) آریتمیهای طبیعی (فیزیولوژیک): - آریتمی سینوسی (Sinus arrhythmia)، ایست سینوسی (Sinus arrest)، بلوک سینوسی-دهلیزی (Sinoatrial block) و پیس میکر سرگردان (Wandering pacemaker) همگی در چرخههای تنفسی طبیعی گزارش شده و فیزیولوژیک محسوب میشوند. - بلوک درجه دو قلب (Mobitz type 1 / Wenckebach phenomenon): در ۵٪ کبوترهای مسابقهای آموزشدیده، یک پدیده فیزیولوژیک است و گاهی در طوطیها و پرندگان شکاری بدون علامت دیده میشود (PR اینتروال طولانیتر شده تا اینکه یک ضربان بطنی حذف شود).
ب) آریتمیهای بطنی (پاتولوژیک): - انقباضات زودرس بطنی (VPCs): با کمپلکسهای QRS نامرتبط با موج P مشخص میشود. بیژمینی (یک ضربان نرمال و یک VPC) و تریژمینی (دو ضربان نرمال و یک VPC) دیده میشود. علل: هیپوکالمی، کمبود تیامین، کمبود ویتامین E، ویروس نیوکاسل، آنفلوآنزای پرندگان، انفارکتوس میوکارد ناشی از مسمومیت سرب و مسمومیت با دیگوکسین. - تاکیکاردی بطنی و فیبریلاسیون بطنی: ممکن است در طی هیپوکسی و با استفاده از هالوتان (Halothane) رخ دهد. تغییر در امواج T و قطعه ST هشداردهنده هیپوکسی میوکارد است.
ج) آریتمیهای گره AV: - بلوک درجه یک: افزایش فاصله PR (تاخیر در گره AV) که با هالوتان و زایلازین ایجاد شده و با آتروپین برگشتپذیر است. - بلوک درجه سه (Complete AV block): فعالیت مستقل دهلیز و بطن (تعداد دپولاریزاسیون دهلیزی بیشتر از بطنی است) که در جوجهها با هیپوکالمی دیده شده است.
نکات طلایی تفسیر ECG در پرندگان (برای آزمون): - سرعت کاغذ باید ۵۰ میلیمتر بر ثانیه یا بیشتر باشد (در گونههای کوچک تا ۲۰۰ میلیمتر بر ثانیه). - موج P: در لید II مثبت است (هیپرتروفی دهلیز راست = P بلند و نوکتیز؛ هیپرتروفی دهلیز چپ = P پهن). - کمپلکس QRS: به دلیل دپولاریزاسیون اپی کارد به اندوکارد (برعکس سگ)، در لیدهای I, II, III و avF منفی است. - موج T: در لید II همیشه مثبت است (برخلاف سگ). تغییر قطبیت T نشانه هیپوکسی میوکارد است. - محور الکتریکی قلب (Mean electrical axis): بین ۸۳- و ۱۶۲- درجه. - ST segment: در طوطیهای بدون علامت، بسیار کوتاه یا حتی غایب است (ST-slurring) و نباید آن را با هیپوکسی اشتباه گرفت.
استناد از متن اصلی: “In clinically asymptomatic parrots, the ST segment may be very short or even absent… In the normal avian ECG, T-wave is always in the opposite direction to the main vector of the ventricular depolarization complex, and always positive in lead II.” / “The average mean electrical cardiac axis is between -83 and -162 degrees.”
پاسخ: CHF حالتی است که در آن برونده قلبی (Cardiac output) پاسخگوی نیازهای بدن نیست و منجر به احتباس مایعات میشود. پاتوفیزیولوژی آن شامل دو مکانیسم است:
تفاوت ویژه پرندگان با پستانداران: در پرندگان، دریچه AV راست (عضلانی است، نه لتدار) همزمان با بطن راست در پاسخ به افزایش بار کاری، ضخیم میشود. این موضوع باعث مستعد شدن پرندگان به نارسایی دریچه AV راست و نارسایی سمت راست قلب میشود که تظاهر اصلی آن آسیت (Ascites) و بزرگیشدن کبد (Hepatomegaly) است (بر خلاف پستانداران که ادم ریوی در نارسایی چپ غالب است).
استناد از متن اصلی: “In birds, the right AV valve (muscular flap) thickens along with the right ventricle in response to an increased workload, and it has been postulated that this predisposes birds to right AV valvular insufficiency and right-sided heart failure.”
پاسخ: علائم به دو مرحله تقسیم میشوند:
استناد از متن اصلی: “Early stage signs include periodic weakness, syncope, lethargy and exercise intolerance. As the disease progresses, dyspnoea, coughing and coelomic distension due to ascites and hepatomegaly are seen.”
پاسخ: تشخیص در پرندگان ترکیبی از تکنیکهاست:
معاینه فیزیکی و شنوایی (Auscultation): بهترین مکان برای گوش دادن به قلب، سمت چپ و راست استرنوم بطنی (Ventral sternum) است. هپاتومگالی (بزرگی کبد) میتواند صداهای قلب را مات کند (چون کبد بزرگ تا حدودی قلب را میپوشاند). سوفلهای خفیف (Subtle murmurs) بهتر است در حالت بیهوشی شنیده شوند.
بیومارکرهای قلبی (Cardiac Biomarkers):
NT-proBNP: پیشماده غیرفعال BNP است که برای تحلیل مناسبتر است (نیمهعمر طولانیتر). اما دفع کلیوی دارد، بنابراین در نارسایی کلیوی (غیرقلبی) نیز ممکن است بالا رود.
رادیوگرافی (Radiography): عرض سیلوئت قلبی (Cardiac silhouette) در نمای VD باید: ۳۵ تا ۴۵ درصد طول استرنوم، ۵۱ تا ۶۱ درصد عرض قفسه سینه باشد. میکروکاردی (Microcardia) نشانه دهیدراتاسیون شدید یا کاهش حجم خون (Hypovolaemia) است. کلسیفیکاسیون عروق (Arterial calcification) اختصاصی ضایعات پیشرفته آترواسکلروز است (📌 شکل ۲۰.۶).
اکوکاردیوگرافی (Echocardiography): بهترین تکنیک تصویربرداری. پروب با ۷.۵ مگاهرتز و توانایی ۱۰۰ فریم در ثانیه نیاز است. در پرندگان کوچک بهتر است پروب از طریق کبد اسکن شود. مود B برای آناتومی و مود M برای اندازهگیری ابعاد و زمانبندی و داپلر رنگی برای تشخیص نارسایی دریچهها و شنتها استفاده میشود.
الکتروکاردیوگرافی (ECG): برای تشخیص آریتمیها حیاتی است. الکترودها به هر دو بال و پای چپ متصل میشوند. سوزنهای زیرجلدی بهتر از کلیپسهای تمساحی هستند. در گونههای کوچک مثل مرغعشق (Budgerigar) ضربان قلب تا ۷۵۰ ضربان در دقیقه میرسد، بنابراین سرعت کاغذ باید بالا باشد.
فشار خون (Blood pressure): اندازهگیری غیرمستقیم با دستگاه داپلر (Doppler) و کاف مناسب روی استخوان بازو (Humerus) یا ران (Femur) انجام میشود. کاف باد شده و سپس بهآرامی باد آن خالی میشود؛ فشاری که اولین صدا شنیده میشود، فشار سیستولیک است.
پاسخ: درمان CHF بر سه اصل استوار است: بهبود انقباضپذیری (Inotropy)، کاهش بار پسین (Afterload) و کاهش مایعات اضافی.
۱. درمان CHF:
پیموبندان (Pimobendan): داروی جدیدتر که علاوه بر اینوتروپ مثبت، لو سیتروپ (Lusitrope - بهبود ریلکسیشن بطنی) و گشادکننده عروق محیطی است. نکته بسیار مهم: دوز پیشنهادی در پرندگان بسیار بالاتر از پستانداران است و ۶ تا ۱۰ میلیگرم بر کیلوگرم، هر ۱۲ تا ۲۴ ساعت توصیه میشود (چرا که دوز ۰.۲۵ پستانداران در پرندگان کافی نبوده است).
مهارکنندههای ACE (ACE inhibitors): مانند انالاپریل (Enalapril) با دوز ۰.۵ میلیگرم بر کیلوگرم، هر ۱۲ ساعت. این دارو سیستم رنین-آنژیوتانسین-آلدوسترون را مسدود کرده و اثر مدر (Diuretic) نیز دارد. در صورت مصرف همزمان با دیورتیک، باید با دوز کم شروع کرده و همزمان دیورتیک را کاهش داد. عوارض: افت فشار خون (Hypotension)، تاکیکاردی رفلکسی و هایپرکالمی.
دیورتیکها (Diuretics): مانند فورزماید (Furosemide) با دوز ۰.۱۵ تا ۲ میلیگرم بر کیلوگرم، هر ۱۲ تا ۲۴ ساعت. حتماً از پایینترین دوز مؤثر استفاده شود، زیرا مصرف بیشازحد باعث تحریک سیستم RAAS میشود.
۲. درمان آریتمیها:
پاسخ: آترواسکلروز (Atherosclerosis) یک بیماری دژنراتیو مزمن و التهابی-تکثیری (Chronic inflammatory & proliferative) دیواره سرخرگهاست که با تکثیر سلولهای عضله صاف (Smooth muscle cells) و رسوب کلاژن، پروتئوگلیکان و کلسترول (Cholesterol) مشخص میشود (📌 شکل ۲۰.۵ را ببینید). پلاکها به درون مجرا برجسته شده و جریان خون را مختل میکنند.
عوامل خطر (Risk factors): - گونه (Species): راسته طوطیسانان (Psittaciformes) و غازسانان (Anseriformes) مستعدترند. در طوطیها: آمازون، مکائو، طوطی خاکستری آفریقایی و کوکاتیل بیشتر درگیر میشوند، در حالی که کاکادوها و مکائوهای بزرگ کمتر درگیرند. - سن (Age): بیشتر پرندگان مبتلا بالای ۸-۱۵ سال هستند و در سن ۲۰-۳۰ سال بروز بهشدت افزایش مییابد. - جنسیت (Sex): مادهها بیشتر درگیر میشوند (احتمالاً به دلیل ویتلوژنز و تحرک لیپیدها تحت تأثیر استروژن). - رژیم غذایی (Diet): چربی بالا (دانهها). - کلسترول پلاسما (High plasma cholesterol).
تشخیص (Diagnosis): تشخیص زنده بسیار دشوار است و اغلب با مرگ ناگهانی همراه است. روشها: - رادیوگرافی: تشخیص کلسیفیکاسیون سرخرگها اختصاصی اما با حساسیت پایین است (📌 شکل ۲۰.۶). - آنژیوگرافی (Angiography) با فلوروسکوپی یا CT برای تشخیص تنگی مجرای عروق ارجح است. - بیومارکرها: افزایش کلسترول، تریگلیسیرید و LDL ممکن است دیده شود، اما در پرندگان، کلسترول عمدتاً بهصورت HDL حمل میشود (برخلاف انسان که LDL غالب است). بنابراین بالا بودن HDL لزوماً به معنای کاهش خطر نیست و ممکن است عکس آن صادق باشد (چالش بزرگ در تفسیر).
درمان و پیشگیری (Management): - مدیریت رژیم غذایی و افزایش فعالیت بدنی. - اسیدهای چرب امگا-۳ و امگا-۶: نسبت امگا-۳ به امگا-۶ (۳:۱) مهمتر از سطح مطلق است. روغن تخم کتان (Flax seed oil) منبع مناسبی برای پرندگان است. - استاتینها (Statins): مانند آتورواستاتین؛ اما اثربخشی آنها در پرندگان ثابت نشده و فارماکودینامیک آنها مشخص نیست. - درمان علامتی نارسایی قلبی در صورت وجود. - بتا بلاکرها و بلوککنندههای کلسیم (Verapamil, Nifedipine) ممکن است اثر محافظتی داشته باشند، اما به دلیل دشواری اندازهگیری فشار خون در پرندگان، توجیهپذیری این درمانها در حال حاضر سخت است.
استناد از متن اصلی: “Most birds transport cholesterol mainly in the form of HDL (unlike humans, where LDL is predominant). Therefore, higher HDL values may not be associated with decreased risks of developing atherosclerosis as it is in humans - in fact, the converse may be true.”
پاسخ: تعریف (Definition): در پرندگان طوطیسان، فشار خون سیستولیک اندازهگیری شده با داپلر، در حالت هوشیار بیشتر از ۲۰۰ میلیمتر جیوه و در حالت بیهوشی بیشتر از ۱۶۰ میلیمتر جیوه، هایپرتانسیون محسوب میشود.
علل (Aetiology): شایعترین عوامل مرتبط شامل موارد زیر است (چون هایپرتانسیون اولیه یا اساسی در پرندگان ناشناخته است): - نارسایی کلیوی (Renal failure): از طریق فعالسازی سیستم رنین-آنژیوتانسین-آلدوسترون (RAAS)، بهویژه در نفروپاتی از دستدهنده پروتئین (Protein-losing nephropathy / Glomerulonephritis). - تومورهای کلیوی (Renal tumours): که در طوطیها شایع بوده و باعث فعالسازی RAAS میشوند. ارتباط بین تومور کلیه و هایپرتانسیون در طوطیها مستند شده است. - آترواسکلروز (Atherosclerosis).
علائم بالینی: - چشمی: خونریزی شبکیه (Retinal haemorrhages)، جداشدگی شبکیه (Detachments) و ادم پاپی (Papilloedema). - عصبی: افسردگی، گیجی و تشنج (Seizures). - قلبی: هیپرتروفی بطنی و نارسایی احتقانی قلب. - کلیوی: گلومرولونفریت.
تشخیص: بر اساس علائم بالینی و اندازهگیری غیرمستقیم فشار با داپلر انجام میشود (اندازهگیری مستقیم تهاجمی است و بهندرت کاربردی است).
درمان (Treatment): - در بیماران بدون عارضه حاد، درمان باید با احتیاط شروع شود تا فشار خون طی چند هفته ۲۵٪ کاهش یابد. - داروها: مهارکنندههای ACE مانند بنازپریل (Benazepril) و انالاپریل (Enalapril). - بلوککنندههای کانال کلسیم (Calcium channel blockers) مانند آملودیپین (Amlodipine) نویدبخش هستند اما هنوز در پرندگان کارآزمایی نشدهاند.
استناد از متن اصلی: “Systolic blood pressures (measured with a Doppler) >200mmHg (in conscious birds) or >160mmHg (in anaesthetised birds) are considered to indicate hypertension in psittacine birds.”