بخش ۲۲: اختلالات دستگاه عصبی

سوالات کلیدی این فصل (فهرست مطالب)

قبل از هر چیزی، بیایید ببینیم این فصل از کتاب به چه سوالات مهمی قراره پاسخ بده. اینطوری ذهن‌تون برای خوندن مطالب آماده‌تر میشه:

1. فرق بیماری‌های عصبی کانونی (Focal) و منتشر (Diffuse) چیه و چطور می‌تونم محل ضایعه رو تشخیص بدم؟
2. برای تشخیص بیماری‌های عصبی در پرنده، از کجا باید شروع کنم و چه مراحلی رو طی کنم؟
3. چه بیماری‌های ویروسی مهمی سیستم عصبی پرندگان رو درگیر می‌کنن و هرکدوم چه علائمی دارن؟
4. مسمومیت با سرب (Lead Toxicosis) چطور باعث بروز علائم عصبی میشه و چطور می‌تونم درمانش کنم؟
5. تشنج (Seizure) در پرندگان چطوریه و چطور باید یه پرنده‌ای که تشنج داره رو درمان کنم؟
6. چه بیماری‌های متابولیک و تغذیه‌ای می‌تونن علائم عصبی ایجاد کنن و مهم‌ترین اونها چیه؟
7. تومورهای مغزی و کلیوی چطور می‌تونن باعث فلجی یا علائم عصبی بشن؟
8. مسمومیت با آفت‌کش‌ها (Organophosphates و Carbamates) چه علائمی در پرنده ایجاد می‌کنه و درمانش چیه؟

حالا بریم سراغ جواب دادن به این سوالات!

بخش اول: ارزیابی بیمار عصبی (Neurological Assessment)

سوال ۱: فرق بیماری‌های عصبی کانونی (Focal) و منتشر (Diffuse) چیه و چطور می‌تونم محل ضایعه رو تشخیص بدم؟

• پاسخ: خیلی سوال خوبی پرسیدید. وقتی یک پرنده با علائم عصبی پیش ما میاد، اولین قدم اینه که بفهمیم مشکلش کانونی (Focal) هست یا منتشر (Diffuse).

  • کانونی (Focal): یعنی مشکل فقط در یک نقطه خاص از سیستم عصبی وجود داره، مثلاً فقط یک پا یا یک بال رو درگیر کرده.
  • منتشر (Diffuse): یعنی مشکل در چند نقطه از سیستم عصبی وجود داره.

  برای تشخیص، یه معاینه عصبی دقیق انجام می‌دیم. اگر در معاینه دیدیم که اختلال عملکرد در بیش از یک سطح از سیستم عصبی وجود داره (مثلاً هم راه رفتن مشکل داره و هم بینایی‌اش)، یعنی یا یک ضایعه در بالاترین سطح (مثلاً مغز) وجود داره که روی همه چیز اثر گذاشته، یا اینکه ضایعات متعددی (چندکانونی یا Multifocal) در کار هست. اگر اختلال عملکرد کانونی بود، سعی می‌کنیم ضایعه رو دقیق‌تر در یکی از این نواحی موضع‌یابی کنیم: سر، نخاع گردنی (Cervical)، نخاع پشتی یا نخاع خاجی-دنبالچه‌ای (Synsacral). اگه نتونستیم محل ضایعه رو دقیق پیدا کنیم، باید به فکر یک ضایعه متابولیک (مثل کمبود کلسیم) یا یک ضایعه منتشر در اعصاب محیطی یا عضلات باشیم. (متن اصلی: “If the examination finds that dysfunction is present at more than one level, the lesion can be assumed to be either located at the highest location or multifocal… If the examination fails to localise the lesion, a metabolic or generalised neuromuscular lesion should be considered.”)

سوال ۲: برای تشخیص بیماری‌های عصبی در پرنده، از کجا باید شروع کنم و چه مراحلی رو طی کنم؟

• پاسخ: تشخیص بیماری‌های عصبی، مثل هر بیماری دیگه‌ای، یک پروتکل مشخص داره که باید قدم به قدم پیش بریم:

  1. گرفتن تاریخچه دقیق (History Taking): این مرحله از همه مهم‌تره. باید از صاحب پرنده بپرسید:

     • سن پرنده (Age): بیماری‌های ارثی و التهابی تو پرنده‌های جوان شایع‌ترن، ولی بیماری‌های تحلیل‌برنده (Degenerative) و تومورها تو پرنده‌های پیر.
     • رژیم غذایی (Diet): کمبودهای تغذیه‌ای می‌تونن علت اصلی بعضی مشکلات عصبی باشن.
     • دسترسی به سموم و احتمال ضربه (Toxins & Trauma): آیا پرنده ممکنه چیزی خورده باشه یا با چیزی برخورد کرده باشه؟
     • فعالیت تولیدمثلی (Reproductive activity): تو پرنده‌های ماده، احتمال آمبولی زرده (Yolk embolism) وجود داره که می‌تونه به مغز بره و علائم عصبی ایجاد کنه.
     • شروع علائم (Onset): اگه علائم ناگهانی (Acute) شروع شده باشه، به مسمومیت، ضربه، سکته مغزی یا التهاب شدید شک می‌کنیم. ولی اگه کم‌کم و مزمن (Chronic) شروع شده باشه، بیماری‌های تحلیل‌برنده، تومور یا التهاب خفیف رو در نظر می‌گیریم.
     • توضیح دقیق علائم: مثلاً تشنج رو با غش کردن (Syncope) اشتباه نگیریم. در تشنج، پرنده معمولاً تعادلش رو از دست میده، می‌افته، و حرکات غیرارادی (Motor activity) داره.

  2. معاینه از راه دور (Distant Examination): قبل از اینکه پرنده رو لمس کنید، از فاصله دور رفتارش رو بررسی کنید:

     • وضعیت ذهنی (Mental Status): پرخاشگری غیرمعمول می‌تونه نشانه تومور یا تشنج روانی-حرکتی باشه. بی‌حالی و کاهش پاسخ به محرک‌ها می‌تونه به دلیل ضایعه در ساقه مغز (Brainstem) یا پیش‌مغز (Forebrain) باشه.
     • حالت بدن (Posture): کج بودن سر (Head tilt) می‌تونه نشانه ضایعه در عصب هشتم مغزی (Cranial Nerve VIII - عصب شنوایی-تعادلی) باشه. لرزش (Tremor) می‌تونه به دلیل ضایعه در مخچه (Cerebellum) یا سیستم دهلیزی (Vestibular system) باشه.
     • پرواز کردن (Flight): اگه پرنده موقع پرواز تعادل نداره یا بال‌هاش رو نامنظم حرکت میده، ممکنه مشکل از قفسه سینه (پریدن نامناسب بالها - Poor wing clip)، مخچه، سیستم دهلیزی یا جسم مخطط (Corpora striata) باشه. اگه از موانع فرار نمی‌کنه، چشم‌ها، عصب بینایی (Cranial Nerve II) یا مرکز بینایی در مغز مشکل داره.
     • راه رفتن (Gait): عدم تعادل (Ataxia) به خاطر ضایعه مخچه یا سیستم دهلیزیه. دور زدن (Circling) می‌تونه به خاطر ضایعه یک طرفه در سیستم دهلیزی یا جسم مخطط باشه.

  3. معاینه فیزیکی (Physical Examination): این معاینه باید منظم و منطقی انجام بشه. ترتیب معاینه بستگی به وضعیت بالینی و همکاری پرنده داره. جزئیاتش تو فصل سوم کتابه.

  4. آزمایش‌های تشخیصی (Diagnostic Tests): بعد از معاینه، نوبت به تست‌ها می‌رسه:

     • آزمایش خون (Haematology & Biochemistry): برای بررسی عفونت، کم‌خونی، مشکلات کلیوی و کبدی.
     • اندازه گیری سموم (Toxin analysis): مخصوصاً سطح سرب خون (Blood lead levels) که خیلی مهمه.
     • تصویربرداری (Diagnostic imaging): رادیوگرافی (X-Ray)، سیتی‌اسکن (CT) و ام‌آرآی (MRI) برای دیدن ضایعات ساختاری مغز و نخاع.
     • آزمایش‌های مولکولی (PCR) و سرولوژی (Serology): برای تشخیص بیماری‌های عفونی مثل ویروس بورنا (Avian bornavirus) و کلامیدیا (Chlamydia).
     • الکتروانسفالوگرام (EEG): برای ثبت فعالیت الکتریکی مغز.
     • الکترومیوگرام (EMG): برای بررسی سلامت اعصاب حرکتی و عضلات.

بخش دوم: بیماری‌های عفونی سیستم عصبی مرکزی (CNS)

سوال ۳: چه بیماری‌های ویروسی مهمی سیستم عصبی پرندگان رو درگیر می‌کنن و هرکدوم چه علائمی دارن؟

• پاسخ: چندین ویروس مهم وجود دارن که سیستم عصبی پرندگان رو درگیر می‌کنن:

  ۱. ویروس پارامیکسو (Paramyxovirus - PMV): * PMV-1 (بیماری نیوکاسل - Newcastle Disease): خیلی مسری و مشترک بین انسان و پرنده (Zoonotic) هست. در انسان علائم شبیه آنفولانزای خفیف ایجاد می‌کنه ولی در پرندگان می‌تونه کشنده باشه. علائم عصبی شامل: افسردگی، لرزش، فلجی، گردن پیچ خورده (Twisted neck)، عدم تعادل (Ataxia)، حالت کمانی (Opisthotonos - یعنی پرنده به پشت می‌افته و گردنش رو به عقب خم می‌کنه) و کجی گردن (Torticollis). انتقال از طریق تنفس، مدفوع و ترشحات دهانی هست. * PMV-3: مخصوص طوطی‌های کوچک (Neophema) و کاکاتیل‌هاست. در کاکاتیل‌های جوجه، علائم شامل کمانی شدن گردن، لرزش، فلجی پاها، تنگی نفس و مرگ و میر بالاست. تشخیص با آزمایش خون (سرولوژی) یا جداسازی ویروس.

  ۲. بیماری اتساع پروونتریکولوس (Proventricular Dilatation Disease - PDD): * عامل: ویروس بورنای پرندگان (Avian Bornavirus). * علائم: می‌تونه هم به صورت عصبی و هم گوارشی ظاهر بشه. شکل عصبی‌اش شامل فلجی پاها (مثل تصویر ۲۲.۱ که می‌تونید ببینید - شکل ۲۲.۱: کاکاتوی ملوکان با فلجی پا ناشی از بیماری PDD)، عدم تعادل و لرزش هست.

  ۳. ویروس نیل غربی (West Nile Virus): * عامل: یک فلاویویروس (Flavivirus) که توسط پشه منتقل میشه و پرندگان، انسان و اسب رو درگیر می‌کنه. * علائم: مرگ ناگهانی، افسردگی، بی‌اشتهایی، ضعف، کاهش وزن، و علائم عصبی مثل: حالت غیرعادی سر و گردن، عدم تعادل، لرزش، دور زدن، گیجی، فلجی و کاهش بینایی. * پیشگیری: با واکسیناسیون و کنترل پشه‌ها.

  ۴. ویروس پلیوما (Avian Polyomavirus): * در طوطی‌های برزیلی کوچک (Budgerigar) باعث بیماری مخچه با لرزش‌های عمدی شدید (Intention tremors - لرزشی که موقع قصد انجام کاری بدتر میشه) میشه. در کاکاتوها هم همراه با بیماری PBFD دیده میشه.

  ۵. هرپس‌ویروس (Herpesvirus): * در کبوترها باعث التهاب مغز و نخاع (Encephalomyelitis) میشه. در طوطی‌های جنس Neophema و Psittacula با علائم خیره شدن به آسمان (Stargazing)، زمین خوردن، لرزش، کجی گردن و تنگی نفس دیده میشه.

  ۶. سایر ویروس‌ها: * آدنوویروس (Adenovirus): به ندرت به عنوان عامل اولیه عمل می‌کنه و معمولاً ثانویه است. در کاکاتیل‌ها و طوطی‌های برزیلی دیده شده. * تگاویروس (Togavirus): عامل آنسفالیت اسبی شرقی و غربی در شترمرغ‌های استرالیایی (Emu) و همچنین مننژیت و آنسفالیت غیرچرکی در طوطی‌ها. * ویروس آنفولانزای پرندگان (Avian Influenza): گاهی باعث عدم تعادل، کجی گردن و آتاکسی میشه ولی علائم عصبی نادر هستن.

بخش سوم: مسمومیت‌ها و بیماری‌های متابولیک

سوال ۴: مسمومیت با سرب (Lead Toxicosis) چطور باعث بروز علائم عصبی میشه و چطور می‌تونم درمانش کنم؟

• پاسخ: مسمومیت با سرب یکی از شایع‌ترین و مهم‌ترین مسمومیت‌ها در پرندگان است. به شدت به بحث آزمون‌ها میاد! بیایید مرحله به مرحله بررسیش کنیم:

  • منابع سرب (Sources): ساچمه سرب، بنزین سرب‌دار، سیم گالوانیزه، رنگ‌های سرب‌دار، وزنه‌های پرده و ماهی‌گیری، زنگوله‌های با زبانه سربی، شیشه‌های سربی، باتری‌ها، اسباب‌بازی‌های پرندگان و جواهرات تقلبی. خیلی از این موارد تو خونه‌ها پیدا میشن! (متن اصلی: “It may be lead shot, leaded petrol and oil, galvanised wire, lead-based paints… bells with lead clappers, lead-lighted glass… bird toys with lead weights…”)

  • چگونگی ایجاد مسمومیت (Pathophysiology): سرب در سنگدان (Ventriculus) با اسید معده و عمل سایش حل میشه، جذب خون میشه و به متالوپروتئین‌ها متصل میشه. سرب با کلسیم در محل اتصال عصب و عضله (Myoneurological junction) رقابت می‌کنه و باعث اختلال در انتقال عصبی میشه. همچنین آنزیم‌های سازنده هموگلوبین رو مهار می‌کنه و باعث کم‌خونی میشه.

  • علائم بالینی (Clinical signs):

    • علائم عصبی (چندکانونی - Multifocal): بیش‌تحرکی (Hyperexcitability)، عدم تعادل (Ataxia)، فلجی (Paresis/Paralysis - مثل تصویر ۲۲.۲ که می‌تونید ببینید: شکل ۲۲.۲: طوطی رنگین‌کمان با فلجی پا ناشی از مسمومیت با سرب)، تشنج، افتادگی بال و کجی سر.
    • علائم گوارشی: ایلئوس (Ileus - توقف حرکات روده)، استفراغ، اسهال سبز تا سیاه.
    • علائم کلیوی: پرنوشی (Polydipsia) و پرادراری (Polyuria) و گاهی خون در ادرار (Hematuria).

  • تشخیص (Diagnosis):

    • آزمایش خون (Haematology): کم‌خونی هیپوکرومیک و بازسازنده (Regenerative anaemia).
    • بیوشیمی خون: افزایش آنزیم‌های LDH، AST، CK و اوریک اسید.
    • اندازه‌گیری سرب خون (Blood lead level): مهم‌ترین تست تشخیصی. سطح نرمال کمتر از 0.7 میکرومول بر لیتر (۱۴.۵ میکروگرم بر دسی‌لیتر) هست. سطح بین ۰.۷ تا ۱.۷ نشون‌دهنده تماس با سرب و سطح بالاتر از ۱.۷ تأییدکننده مسمومیت با سرب هست.
    • رادیوگرافی: ممکنه بزرگ شدن پروونتریکولوس (Proventriculus) یا ذرات رادیواپک (رادیوپک = اشعه‌پذیر، یعنی تو عکس رادیولوژی دیده میشن) در محصول، پروونتریکولوس یا سنگدان دیده بشه. ولی نباید منتظر دیدن این ذرات بود چون ممکنه دفع شده باشن. (متن اصلی: “Radiodense particles may be visible… but the absence of these particles does not exclude a diagnosis of lead toxicosis.”)

  • درمان (Management):

    • شلاته‌کننده‌ها (Chelation therapy): مهم‌ترین بخش درمان. سدیم کلسیم ادتات (Calcium EDTA) با دوز ۲۰-۴۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم، هر ۱۲ ساعت، به صورت عضلانی (IM) تزریق میشه. این دارو با سرب ترکیب شده و یه کمپلکس محلول در آب تشکیل میده که از کلیه دفع میشه. معمولاً تا وقتی پرنده بی‌علامت بشه (۳-۵ روز) و بعد ۲ بار در هفته تا وقتی سطح سرب خون نرمال بشه (معمولاً تا ۶ هفته) درمان ادامه پیدا می‌کنه. بهبودی معمولاً طی ۲۴-۳۶ ساعت دیده میشه.
    • خارج کردن ذرات سرب از دستگاه گوارش: ذرات کوچک خودشون دفع میشن ولی ذرات بزرگ رو باید با آندوسکوپی یا شستشو خارج کرد.
    • مراقبت‌های حمایتی (Supportive care): مایعات، تغذیه، گرما و در موارد کم‌خونی شدید، انتقال خون.

سوال ۵: تشنج (Seizure) در پرندگان چطوریه و چطور باید یه پرنده‌ای که تشنج داره رو درمان کنم؟

• پاسخ: تشنج یکی از علائم شایع و نگران‌کننده در پرندگان هست و خودش یک بیماری نیست، بلکه نشانه یک بیماری زمینه‌ای‌ست. برای برخورد با پرنده تشنجی، این نکات رو باید بدونید:

  • مراحل تشنج: یک تشنج سه مرحله داره:

    1. مرحله پیش‌درآمد (Prodromal stage): چند ساعت تا چند روز قبل از تشنج، پرنده بی‌قرار یا مضطربه.
    2. خود تشنج (Seizure): با تغییرات رفتاری مثل پنهان شدن یا صاحب‌خواهی شروع میشه و معمولاً چند دقیقه طول می‌کشه.
    3. مرحله پس از تشنج (Postictal stage): بعد از تشنج، پرنده گیج، کور یا بی‌تعادله که این حالت ممکنه چند دقیقه یا چند ساعت طول بکشه.

  • انواع تشنج از نظر شدت:

    • کانونی (Focal یا Petit Mal): پرنده هوشیاریش رو از دست نمی‌ده ولی یه قسمت از بدنش (مثل بال) حرکت غیرطبیعی داره یا رفتار عجیبی (مثل ترس یا پرخاشگری) نشون میده. ممکنه به تشنج عمومی تبدیل بشه.
    • عمومی (Generalised یا Grand Mal): با یک فاز تونیک (Tonic phase - همه عضلات منقبض می‌شن و پرنده به یک طرف می‌افته) شروع میشه. بعد از چند دقیقه، فاز کلونیک (Clonic phase - حرکات ریتمیک مثل پارو زدن با پاها یا جویدن) شروع میشه. بعد از اون، پرنده به هوش میاد و وارد مرحله پس از تشنج میشه.

  • وضعیت تشنجی (Status Epilepticus): یعنی تشنجی که بیش از ۵ دقیقه طول بکشه یا دو یا چند تشنج پشت سر هم بدون اینکه پرنده بینشون به هوش بیاد. این یک اورژانس واقعیه!

  • علل تشنج (Aetiology): تشنج می‌تونه به دلایل داخل جمجمه‌ای (Intracranial) یا خارج جمجمه‌ای (Extracranial) باشه.

    • داخل جمجمه‌ای: عفونت‌ها، سموم (سرب، آفت‌کش‌ها، شکلات، کافئین)، تومورها، سکته مغزی (آمبولی زرده یا تصلب شرایین)، ضربه، گرمازدگی، بیماری‌های ذخیره‌ای (مثل بیماری لافورا) و صرع ایدیوپاتیک (Idiopathic - یعنی بدون علت مشخص) که در بعضی از طوطی‌ها مثل عشق‌مرغ‌ها (Peach-faced lovebirds) دیده شده.
    • خارج جمجمه‌ای: اختلالات متابولیک مثل هیپوگلیسمی (کاهش قند خون) و هیپوکلسمی (کاهش کلسیم خون - که در طوطی‌های خاکستری آفریقایی خیلی شایع‌تره)، بیماری‌های کبدی و کلیوی، نارسایی تنفسی، کمبود ویتامین‌ها و عوارض دارویی.

  • درمان (Management):

    1. تثبیت اورژانسی: اول از همه، از بنزودیازپین‌ها مثل دیازپام، کلونازپام یا میدازولام برای قطع تشنج استفاده کنید. حتماً قند خون و کلسیم یونیزه رو چک کنید و اگه پایین بودن، جایگزین کنید.
    2. درمان طولانی‌مدت: اگه علت تشنج قابل شناسایی و رفع نبود، باید از داروهای ضدتشنج مثل فنوباربیتال، لوتیراستام یا گاباپنتین استفاده بشه. مهمه بدونید که اطلاعات زیادی در مورد دوز دقیق این داروها در پرندگان وجود نداره و معمولاً از دوزهای حیوانات کوچک استفاده میشه.
    3. پیش‌آگهی (Prognosis): اگه علت زمینه‌ای تشنج پیدا و رفع بشه، پیش‌آگهی خوبه. ولی در غیر این صورت، پیش‌آگهی برای درمان قطعی محافظت‌شده (Guarded) هست، اما با همکاری صاحب پرنده، معمولاً می‌شه تشنج رو برای چند ماه کنترل کرد.

سوال ۶: چه بیماری‌های متابولیک و تغذیه‌ای می‌تونن علائم عصبی ایجاد کنن و مهم‌ترین اونها چیه؟

• پاسخ: تغذیه نادرست یکی از دلایل شایع مشکلات عصبی در پرندگان اهلی هست. مهم‌ترین کمبودهای تغذیه‌ای که باعث علائم عصبی می‌شن عبارتند از:

  1. هیپوکلسمی (Hypocalcaemia - کمبود کلسیم): این مورد در طوطی‌های خاکستری آفریقایی (African grey parrots) بالغ بسیار شایع‌تر از بقیه پرنده‌هاست. علت اصلیش تغذیه طولانی‌مدت با رژیم کم‌کلسیم و کمبود ویتامین D3 (به دلیل عدم دریافت نور خورشید یا مکمل) هست. وقتی ذخایر کلسیم استخوان تمام بشه، سطح کلسیم خون می‌افته و پرنده علائم عصبی مثل تیک‌های سر، عدم تعادل و در نهایت تشنج نشون میده. درمان: کلسیم و ویتامین D3 تزریقی و سپس اصلاح رژیم غذایی و فراهم کردن نور UVB. نکته مهم: هر پرنده خاکستری آفریقایی که تشنج داره، هیپوکلسمیک نیست! حتماً باید سطح کلسیم خون (ترجیحاً کلسیم یونیزه) اندازه‌گیری بشه. (متن اصلی: “Caution must be taken not to assume that all seizing African grey parrots are hypocalcaemic.”)

  2. کمبود ویتامین B1 (تیامین - Thiamine): باعث بی‌اشتهایی، فلجی صعودی (از پاها شروع میشه و بالا میاد)، کمانی شدن گردن، و پلی‌نوریت (التهاب اعصاب) میشه. در پرندگان وحشی که فقط گوشت می‌خورند بدون مکمل، شایع‌تره. درمان با تزریق ویتامین B1 اثر فوری داره.

  3. کمبود ویتامین B2 (ریبوفلاوین - Riboflavin): باعث فلجی پنجه‌های خمیده (Curled toe paralysis) در جوجه‌ها و جوجه طوطی‌های برزیلی میشه. پرنده ضعیف و لاغر میشه ولی اشتها داره. درمان در مراحل اولیه جواب میده ولی اگر مزمن بشه، آسیب غیرقابل برگشته.

  4. کمبود ویتامین E و سلنیوم: در پرندگان جوان باعث آنسفالومالاسی (نرمی مغز)، دیاتز اگزوداتیو و دیستروفی عضلانی میشه. مخصوصاً در جوجه طوطی‌های برزیلی شایع‌تره.

  5. کمبود ویتامین B6 (پیریدوکسین - Pyridoxine): باعث حرکات تند و عصبی، دویدن و پرزدن بالها و در نهایت تشنج و مرگ میشه.

بخش چهارم: تومورها و بیماری‌های اعصاب محیطی

سوال ۷: تومورهای مغزی و کلیوی چطور می‌تونن باعث فلجی یا علائم عصبی بشن؟

• پاسخ: تومورها می‌تونن با فشار آوردن به مغز، نخاع یا اعصاب محیطی، علائم عصبی ایجاد کنن. دو تومور مهم که در پرندگان دیده میشه عبارتند از:

  1. آدنوم هیپوفیز (Pituitary adenoma): این تومور از غده هیپوفیز (زیر مغز) منشأ می‌گیره و در طوطی‌های برزیلی نر (Budgerigar) جوان تا میانسال شایع‌تره. تومور با بزرگ شدن، به مغز و اعصاب مغزی فشار میاره و باعث علائمی مثل: بال‌زدن بی‌نظم، تیک‌های پا، تشنج، دور زدن، افسردگی، خواب‌آلودگی، بیرون‌زدگی چشم (Exophthalmos)، بزرگ شدن مردمک (Mydriasis) و نابینایی میشه. اگه تومور فعال باشه و هورمون ترشح کنه، ممکنه پرنوشی، پرادراری، تغییرات در پرها و چاقی هم دیده بشه.

  2. تومور کلیوی (Renal neoplasia): این تومور در طوطی‌های برزیلی (Budgerigar) به وفور دیده میشه و مظنون به علت ویروسی هست ولی اثبات نشده. کلیه بزرگ شده به ریشه‌های شبکه کمری و خاجی (که عصب سیاتیک رو تشکیل می‌دن) فشار میاره و باعث فلجی یک‌طرفه و پیشرونده در پا میشه.

     • علائم کلیدی: پرنده یک پاش رو به طور شل روی نشیمنگاه می‌ذاره، پنجه‌اش نیمه‌بسته هست، می‌تونه پاش رو جلو و عقب ببره ولی نمی‌تونه وزنش رو روی پا بیندازه. رفلکس‌های زیر زانو کاهش پیدا می‌کنه ولی رفلکس‌های بالای زانو طبیعی هستن. (متن اصلی: “The affected leg is held loosely on the perch, with the toes partially closed… Withdrawal reflexes below the stile joint typically are absent or reduced… Reflexes are normally present proximal to the stile joint…” - به تصویر ۲۲.۳ نگاه کنید: شکل ۲۲.۳: طوطی برزیلی با فلجی ناشی از تومور کلیوی)
     • تشخیص: با دیدن این علائم بالینی، رادیوگرافی یا سونوگرافی برای دیدن بزرگی کلیه و اندازه‌گیری اسید اوریک خون (که معمولاً بالاست).
     • درمان و پیش‌آگهی: شیمی‌درمانی تا الان موفقیت‌آمیز نبوده و پیش‌آگهی خیلی بدی داره و پرنده معمولاً ۲ تا ۸ هفته بعد از شروع علائم می‌میره.

سوال ۸: مسمومیت با آفت‌کش‌ها (Organophosphates و Carbamates) چه علائمی در پرنده ایجاد می‌کنه و درمانش چیه؟

• پاسخ: پرندگان ۱۰ تا ۲۰ برابر بیشتر از پستانداران به سموم ارگانوفسفره و کاربامات حساس هستن. این سموم با مهار آنزیم استیل‌کولین‌استراز (Acetylcholinesterase) باعث تجمع استیل‌کولین در سیناپس‌های عصبی و تحریک بیش از حد سیستم عصبی می‌شن.

  • علائم بالینی: بی‌اشتهایی، اسهال، ایست محصول (Crop stasis)، ترشح آب دهان (Ptyalism)، عدم تعادل، لرزش، تشنج و فلجی. مرگ معمولاً به دلیل نارسایی تنفسی رخ میده.

  • سندرم نوروپاتی تأخیری (Delayed neuropathy syndrome): در اثر تماس طولانی با ارگانوفسفات‌ها، ۷ تا ۱۰ روز بعد از مسمومیت، علائمی مثل ضعف، عدم تعادل و فلجی دیده میشه که به دلیل تخریب آکسون‌های بلند در اعصاب محیطی و مرکزی هست.

  • درمان:

    • آتروپین (Atropine) با دوز ۰.۲ میلی‌گرم بر کیلوگرم، عضلانی: تا وقتی علائم قطع بشن. آتروپین روی گیرنده‌های نیکوتینی اثری نداره و به تنهایی نمی‌تونه فلجی عضلانی رو برطرف کنه.
    • پرالیدوکسیم (Pralidoxime) با دوز ۱۰-۲۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم، عضلانی، هر ۸-۱۲ ساعت: این دارو فقط در ۲۴ ساعت اول مسمومیت مؤثره و در مسمومیت با کاربامات‌ها ممنوع است (Contraindicated).

بخش پنجم: سایر بیماری‌های اعصاب محیطی

• سندرم هورنر (Horner’s Syndrome): از دست دادن عصب‌دهی سمپاتیک به چشم که باعث افتادگی پلک (Ptosis) و تنگ شدن مردمک (Miosis) میشه. علت معمولاً ضربه هست و در پرندگان به ندرت دیده میشه.
• فلجی انسدادی (Obturator Paralysis): در مرغ‌های تخم‌گذار بعد از تخم‌گذاری یک تخم بسیار بزرگ یا زایمان سخت دیده میشه. پرنده دچار فلجی پاها میشه (مثل تصویر ۲۲.۴ - شکل ۲۲.۴: طوطی ماده اسکندرین با فلجی انسدادی). درمان با استراحت، ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی (NSAIDs) و مکمل کلسیم معمولاً جواب میده.
• نورالژی (Neuralgia - درد عصبی): یکی از علل مهم خودزنی و قطع انگشتان پا در طوطی‌ها (مخصوصاً کاکاتوها) هست. پرنده علائم تحریک شدید در پاها مثل تکان دادن پا، لنگش و گاز گرفتن انگشتان رو نشون میده. تشخیص با رد کردن سایر بیماری‌هاست. درمان با داروهای ضدالتهاب (مثل ملوکسیکام)، مسکن‌های مخدر (مثل بوپرنورفین) یا داروهای ضدتشنج (مثل گاباپنتین) که برای دردهای عصبی خیلی مفید هستن.

بازگشت به فهرست دانشنامه