سوالات اصلی این فصل (که قراره یکییکی جواب بدیم):
پاسخ به سوالات: ۱. چرا جوجهکشی مصنوعی انجام بدیم؟
جواب: جوجهکشی مصنوعی یا Artificial Incubation چند کاربرد مهم داره:
افزایش تولیدمثل: وقتی تخم رو زود از لونه برداریم، پرندهٔ مادر دوباره تخم میذاره (مخصوصاً تو گونههای کمیاب یا باارزش).
کاهش خطر تلفات: بعضی پرندهها والدین خوبی نیستن و ممکنه تخم یا جوجه رو از بین ببرن.
تولید جوجههای دستآموز (برای بازار حیوانات خانگی): قبلاً فکر میکردن جوجههای دستپرور بیشتر به انسان انس میگیرن (ببینید فصل ۲۵، ص ۳۴۴).
کنترل بیماری: بعضی بیماریها از راه تخم منتقل نمیشن (عمودی یا Vertical Transmission) ولی از راه تماس (افقی یا Horizontal Transmission) پخش میشن، که با جوجهکشی مصنوعی میشه ریسکش رو کم کرد.
نقل قول از متن اصلی: “In some cases, artificial incubation is used as a means of disease control. Pathogens that are not vertically transmitted through the egg, but can be horizontally transmitted, can be reduced or eliminated by artificial incubation.”
جواب: جوجهکشی مصنوعی هیچوقت به خوبی جوجهکشی طبیعی نیست.
برای پرندگان کوچک (مثل کوتولهها، مرغعشقها، کاکادوهای کوچک) تخمها از روز صفر خوب جواب نمیدن (احتمالاً به خاطر لرزش دستگاه)؛ بهتره ۲ هفته اول رو مادر روی تخم بخوابه، بعد برداریم.
برای پرندگان بزرگ هم ۲ تا ۲.۵ هفته جوجهکشی طبیعی بهتره.
اما گاهی باید بلافاصله بعد از تخمگذاری تخم رو برداشت، مثل وقتی که والدین تخمها رو خراب میکنن یا وقتی که میخوایم تعداد تخمها رو افزایش بدیم (چون اگه مادر ۲-۳ هفته روی تخم بمونه، ممکنه توی اون فصل دیگه تخم نذاره).
جواب: بعضیها تخمها رو نگهداری میکنن تا زمان هچ شدن هماهنگ بشه، ولی توصیه نمیشه چون هر روز ماندگاری، زندهمانی تخم رو کم میکنه. اگه چارهای نیست:
دما: ۱۲.۸ تا ۱۸.۳ درجهٔ سانتیگراد (تا جنین شروع به رشد نکنه).
رطوبت نسبی: ۸۰ تا ۹۰٪.
چرخش: حداقل روزی ۲ بار، هر بار ۹۰ درجه.
حداکثر مدت نگهداری: ۷ روز.
نقل قول: “Temperature in the storage area should be kept between 12.8°C and 18.3°C to prevent embryonic development… Eggs should not be stored for more than seven days.”
جواب: تا حد امکان تخمها رو نشویید چون شستشو قدرت هچ شدن رو کم میکنه.
بهترین روش: تمیز کردن خشک با برس نرم.
اگه مجبور به شستشو بودید: از محلول ۱۰٪ آمونیوم چهارتایی (Quaternary Ammonia) یا ۴.۲٪ کلر (Chlorine) استفاده کنید. آب باید گرمتر از تخم باشه تا مواد شوینده از طریق منافذ پوست تخم به داخل کشیده نشه. روی تخمهای خیلی متخلخل از شوینده استفاده نکنید.
توجه: روش گازدهی با فرمالین و پرمنگنات پتاسیم (۲۰-۳۰ دقیقه) توصیه شده ولی برای انسان سرطانزا و در جوجهها ناهنجاریزا (Teratogenic) هست.
جواب: دو نوع دستگاه داریم:
هوای اجباری (Forced Air): با فن، دما و جریان هوا یکنواختتره، بیشتر توصیه میشه (به شکل ۲۶.۱ تو کتاب نگاه کنید).
همرفتی (Convection Heated): هوای گرم از پایین به بالا حرکت میکنه، دقت کمتری داره.
نکات مهم:
دستگاه فقط میتونه گرما به تخم اضافه کنه، نه خنککننده.
رطوبتسازی دقیق خیلی مهمه؛ دستگاه معمولاً فقط میتونه رطوبت اضافه کنه، نه کم کنه.
مخزن آب میتونه محل رشد باکتریهایی مثل سودوموناس (Pseudomonas)، آئروموناس (Aeromonas) و کلبسیلا (Klebsiella) باشه، پس باید مرتب تمیز بشه.
چرخشکنندهٔ اتوماتیک خوبه ولی باید بدون لرزش و ضربه کار کنه، وگرنه هچ شدن رو کم میکنه و باعث بدجایگیری جنین (Malposition) میشه.
دستگاه رو در اتاق تمیز، بیخطر (Biosecure)، دارای تهویهٔ مطبوع و رطوبتگیر قرار بدید.
جواب:
دما (Temperature):
تعیینکنندهٔ سرعت رشد جنین.
تخمهای بزرگتر دمای کمتر و تخمهای کوچکتر دمای بیشتر نیاز دارن.
برای تخمهای طوطیسانان (Psittacine): ۳۶.۴ تا ۳۷ درجهٔ سانتیگراد.
دمای اتاق باید خنکتر از دستگاه باشه تا دستگاه بتونه تخم رو گرم کنه، نه اینکه مجبور باشه خنک کنه.
رطوبت (Humidity):
تخم در طول جوجهکشی آب از دست میده (از طریق پوست تخم = Transpiration).
وزن باید ۱۶ تا ۲۲٪ کم بشه. برای این کار رطوبت نسبی دستگاه معمولاً بین ۳۸ تا ۴۶٪ لازمه.
رطوبت واقعی رو باید بر اساس کاهش وزن تخمها تنظیم کنید (هر دستگاه فرق داره).
اتاق باید خشکتر از دستگاه باشه تا دستگاه بتونه رطوبت اضافه کنه.
تهویه (Ventilation):
تبادل اکسیژن و دیاکسید کربن از طریق پوست تخم.
اگر CO₂ جمع بشه، جوجه خفه میشه. پس هوای تازه باید مداوم وارد دستگاه بشه (دستگاههای فندار بهترن).
چرخش و جایگذاری (Turning & Positioning):
چرخش برای رشد عروق خونی و توزیع مواد مغذی در سفیده (آلبومین) لازمه.
هر ۴-۵ ساعت یکچهارم دور (۹۰ درجه) حول محور طولی بچرخونید.
چرخش باید نرم و بدون لرزش باشه.
تخم طوطیسانان رو افقی با سر هوایی (Air Cell) کمی بالا گذاشته میشه، تخم ماکیان و شترمرغسانان رو عمودی با سر هوایی بالا.
جواب: دو روش اصلی:
روشنبینی (Candling): در اتاق تاریک با نور متمرکز، تخم رو روشن میکنیم (شکل ۲۶.۲).
روز ۷-۱۰: اگر رگهای خونی ببینیم، تخم بارور و زنده است.
زردهٔ شفاف بدون رگ = نابارور یا مرگ زودهنگام.
حلقهٔ خونی (Blood Ring) = مرگ جنین در مراحل اولیه.
وزنکشی روزانه یا هر ۲-۳ روز:
کاهش وزن ۱۳ تا ۲۲٪ بین شروع تا انتقال به هچر (Hatcher).
ممکنه در هنگام هچ ۳٪ دیگه وزن کم کنه؛ کاهش بیش از حد باعث خشکی و سختی هچ میشه.
اگه وزن زیاد کم شد (پوسته نازک یا متخلخل یا رطوبت کم) → برید به رطوبت بالاتر.
اگه وزن کم کم شد (پوسته کلفت یا رطوبت زیاد) → برید به رطوبت پایینتر.
جواب: دستگاه جوجهکشی گرم و مرطوبه و مواد آلی داره، پس میتونه سریع به محیط کشت باکتری و قارچ تبدیل بشه.
مخزن آب رو روزانه تمیز کنید.
تخمهای شکسته یا مرده رو فوراً بردارید.
فیلترهای گرد و غبار رو هر چند روز یکبار تمیز کنید.
تا حد امکان دستگاه رو خالی، هوا بدید و با ضدعفونیکنندهٔ طیفوسیع مثل F10® یا Virkon ضدعفونی کنید.
جواب: بدون رکورد، بررسی مشکل جوجهکشی غیرممکنه. موارد زیر رو ثبت کنید:
دما و رطوبت روزانه دستگاه.
مشکلات (قطع برق، خرابی دستگاه و…)
برای هر تخم: تاریخ تخمگذاری، تاریخ شروع، وزن شروع، نتایج روشنبینی و وزنکشی، وزن موقع انتقال به هچر، نتیجهٔ نهایی (نابارور، هچ نشده، هچ راحت یا سخت، زندهمانی جوجه).
در کل: تعداد تخمها، باروری (Fertility) و قابلیت هچ (Hatchability) برای هر فصل و هر جفت پرنده.
جواب: به سه فاز تقسیم میشه:
فاز اولیه (Early Term):
روز ۱: تشکیل بلاستودرم (Blastoderm) به شکل دونات.
روز ۲: مغز، چشم و نخاع.
روز ۲-۳: قلب و عروق و غشاهای خارججنینی:
آمنیون (Amnion): جنین رو در مایع آمنیوتیک نگه میداره.
کیسهٔ زرده (Yolk Sac): از روده تشکیل میشه و زرده رو میپوشونه.
آلانتوئیس (Allantois): از رودهٔ عقبی، ابتدا نقش مثانه داره.
کوریون (Chorion): با آلانتوئیس جفت میشه و غشای کوریوآلانتوئیک (CAM) رو میسازه که ارگان اصلی تنفسی جنین تا قبل از هچ هست.
روز ۳-۴: رشد دیوارهٔ بدن و احشا.
روز ۴-۵: تشکیل اندامها.
فاز میانی (Mid Term):
رشد بدون تمایز جدید؛ پرها، استخوانبندی و نوک شروع به شکلگیری میکنن.
فاز پایانی (Late Term):
کیسهٔ زرده به داخل جنین کشیده میشه، ناف بسته میشه، جنین سفیده رو میخوره، جایگیری نهایی و هچ.
جواب:
با تغییر تنفس از CAM به تنفس ریوی (Pulmonic) شروع میشه.
افزایش CO₂ باعث انقباض عضلات گردن و تحرک جنین میشه.
۲۴-۴۸ ساعت قبل از سوراخ کردن داخلی، کیسهٔ هوا (Air Cell) بزرگ شده و به یک طرف تخم میره (به این میگن Drawing Down).
سوراخ کردن داخلی (Internal Pipping): نوک به کیسهٔ هوا میرسه و غشای داخلی رو پاره میکنه تا نفس بکشه.
سوراخ کردن خارجی (External Pipping): جنین با چرخش ۳۶۰ درجه، پوسته رو به صورت دایرهای میشکنه (شکل ۲۶.۳).
زمان از داخلی تا خارجی معمولاً ۳۶-۴۸ ساعت؛ کمتر از ۲۴ یا بیش از ۸۰ ساعت نشانهٔ مشکل هست.
شرایط هچر (محل هچ):
دمای کمتر از دستگاه: ۳۶.۴-۳۶.۹°C
رطوبت بالاتر: تا ۷۰٪
بدون چرخش
تهویهٔ کافی
جواب: مرگومیر جنینی نباید از ۱۰٪ تخمهای بارور بیشتر بشه. این ۱۰٪ به این صورت تقسیم میشه:
مرگ زودهنگام: ۳-۴٪
مرگ میانی: ۱-۲٪
مرگ پایانی: تا ۴٪
اگه بیش از این باشه، باید بررسی بشه. دو علت اصلی: ۱. بدجایگیری (Malposition) (شایعترین) ۲. کم یا زیاد بودن کاهش رطوبت (جدول ۲۳.۱، ص ۳۲۹ رو ببینید)
جواب: این کار هم باروری واقعی رو مشخص میکنه و هم علت مرگ رو.
مراحل: ۱. وزنکردن و محاسبهٔ کاهش وزن. ۲. بررسی کیفیت پوسته (سطح، تخلخل، تمیزی). ۳. روشنبینی (Candling) برای دیدن کیسهٔ هوا، جنین، عفونت، و ترکهای ریز. ۴. تخم رو عمودی با کیسهٔ هوا بالا قرار بدید، روی کیسهٔ هوا رو با قیچی نوکتیز بشکنید و غشای داخلی رو با فورسپس بردارید. ۵. از آلبومین یا داخل پوسته برای کشت باکتری و قارچ نمونه بگیرید. ۶. اگه جنین نیست، بلاستودیسک (Blastodisc) رو روی زرده بررسی کنید (نقطهٔ سفید کوچک = نابارور؛ دونات شکل = جنین خیلی اولیه). هر گونه رگ خونی = باروری تأیید میشه. ۷. اگه جنین هست:
وضعیت رو بررسی کنید: حالت طبیعی در اواخر دوره اینه که سر کنار کیسهٔ هوا، سمت راست بالا، نوک نزدیک به بال راست، پاها خمیده، ستون فقرات همجهت با محور طولی تخم. هر غیر از این = بدجایگیری (Malposition).
مرحلهٔ رشد رو تعیین کنید (اولیه، میانی، پایانی).
از غشای کوریوآلانتوئیک، زرده و پیشمعده (Proventriculus) کشت بگیرید و بافتها رو در فرمالین برای هیستوپاتولوژی بفرستید.
با این اطلاعات میشه علت مرگ رو ریشهیابی کرد.