بخش ۲۷: طب کودکان پرندگان (جوجه‌ها)

1. چه عواملی قبل از تخم‌گذاری، سلامت جوجه رو تعیین می‌کنند؟
2. چه عواملی در دورهٔ جوجه‌کشی (Incubation) روی کیفیت جوجه تأثیر می‌ذارند؟
3. بعد از خروج از تخم، چه پارامترهایی در پرورش دستی (Hand-rearing) مهم‌اند؟
4. معاینهٔ بالینی جوجه شامل چه مواردیه و هر کدوم چه نکته‌ای داره؟
5. چه آزمایش‌های تشخیصی در جوجه‌ها کاربرد داره و تفاوتش با پرندهٔ بالغ چیه؟
6. شایع‌ترین مشکلات پزشکی در جوجه‌ها کدام‌اند و چطور مدیریت می‌شن؟
7. بیماری‌های عفونی مهم در جوجه‌ها کدام‌اند و راه‌های تشخیص و کنترلشون چیه؟

پاسخ به سوالات به صورت بخش‌بندی شده

🐣 ۱. عوامل مؤثر قبل از تخم‌گذاری (Pre-laying factors)

سوال: چرا باید قبل از هر چیز به وضعیت والدین توجه کنم؟

پاسخ:
سلامت جوجه فقط به محیط فعلیش برنمی‌گرده، بلکه از قبل از تخم‌گذاری تحت تأثیر قرار می‌گیره:

• سلامت والدین (Parent health): بیماری‌های والدین می‌تونن از طریق تخم‌مرغ به جوجه منتقل بشن (انتقال عمودی - vertical transmission). همچنین ایمنی مادری (maternal immunity) از طریق آلبومین و زرده به جوجه می‌رسه.
• تغذیهٔ والدین (Parent diet): کمبود کلسیم و ویتامین‌ها مستقیماً روی سرزندگی (vitality) و رشد جوجه تأثیر می‌ذاره، حتی قبل از خروج از تخم.
• بلوغ والدین (Parent maturity): والدین نابالغ تخم‌های کوچک‌تر می‌ذارند و ایمنی کمتری به جوجه منتقل می‌کنن.
• ژنتیک (Genetics): در پرورش جهش‌های رنگی (mutations)، جفت‌گیری خویشاوندی (inbreeding) ممکنه باعث کاهش اندازهٔ بدن یا ناهنجاری‌های فیزیکی بشه.

متن اصلی برای استناد:
“The health of the parent birds can affect the chick via pathogens transmitted through the egg… and by the degree of transference of maternal immunity via the albumen and yolk.”

🥚 ۲. عوامل مؤثر در دورهٔ جوجه‌کشی (Incubation factors)

سوال: آیا جوجه‌کشی مصنوعی بهتره یا طبیعی؟

پاسخ:
به‌طور کلی جوجه‌های حاصل از جوجه‌کشی طبیعی (parent-incubated) قوی‌تر هستند، هرچند پیشرفت‌های فنی در جوجه‌کشی مصنوعی (artificial incubation) نتایج بهتری نسبت به گذشته داده، اما نیاز به مهارت بالایی داره.

• دما (Temperature) و رطوبت (Humidity): مستقیماً روی رشد، قابلیت جوجه‌درآوری (hatchability) و قدرت جوجه بعد از خروج تأثیر می‌ذارند.
• بهداشت (Hygiene) در جوجه‌کش یا لانه: بسیار حیاتی‌ست.
• مدیریت چرخش تخم‌مرغ (Egg rotation): تعداد و نحوهٔ چرخش روی میزان سختی جوجه‌درآوری و بروز ناهنجاری‌های وضعیتی (malpositions) تأثیر داره.

متن اصلی برای استناد:
“Temperature, humidity and hygiene in the nest box or incubator will have direct effects on the development of the chick and its hatchability and strength after hatch.”

🐤 ۳. عوامل بعد از خروج از تخم (Post-hatch factors) در پرورش دستی

سوال: چه اشتباهاتی در پرورش دستی بیشترین آسیب رو به جوجه می‌زنه؟

پاسخ:
در پرورش دستی (hand-rearing)، این موارد حیاتی‌اند:

• دمای محیط (Temperature): اگر خیلی سرد یا گرم باشه، جوجه مجبور میشه انرژی رو به جای رشد، صرف تنظیم دمای بدن (thermoregulation) کنه.
• رطوبت (Humidity): رطوبت خیلی کم → کم‌آبی (dehydration)، عفونت تنفسی، مشکلات پوستی مثل تنگی انگشت (toe constriction).
• بهداشت ضعیف (Poor hygiene): با توجه به سیستم ایمنی نابالغ جوجه، باعث افزایش شدید عوامل بیماری‌زا (pathogens) میشه.
• تغذیهٔ نامناسب (Nutrition): اضافه کردن مواد غیراستاندارد به فرمول‌های آماده، می‌تونه آسیب‌های جدی بزنه. این کار معمولاً بر اساس تجارب شخصی (anecdotal) انجام میشه و خطرناکه.
• مدیریت قرنطینه (Biosecurity & Quarantine): ورود جوجه‌های جدید از منابع مختلف می‌تونه بیماری‌هایی مثل پلیوماویروس (Polyomavirus) رو وارد کنه.

متن اصلی برای استناد:
“Although the era of homemade hand-rearing diets is passing, nutrition of the chick is still a major factor… The practice of adding ingredients to a well-balanced formula can have major detrimental effects.”

🔬 ۴. معاینهٔ بالینی جوجه (Physical Examination)

سوال: در معاینهٔ یک جوجه، دقیقاً چه نکاتی رو باید بررسی کنم و هر کدوم چه معنایی دارن؟

📊 وزن (Weight):

• جوجه باید هر روز وزن بگیره.
• نرخ افزایش وزن (rate of weight gain) مهم‌تر از خود وزنه.
• وزن رو به صورت درصدی از وزن مورد انتظار برای سنش محاسبه کن (percentage of expected weight).

🧍 وضعیت بدن (Posture):

• جوجه‌ها ممکنه در حالت‌های عجیب بخوابن (مثلاً به پشت)، اما اگر وضعیت غیرعادی با حرکت جوجه تغییر نکنه، مشکوکه.

🦴 ساختار بدن (Conformation):

• گردن کج (wry neck)، انحراف ستون فقرات (scoliosis)، چرخش استخوان ران یا ساق (femoral/tibiotarsal rotation)، و خمیدگی انگشتان (anteroflexion of toes) رو چک کن.

💪 وضعیت بدنی (Body condition):

• در جوجهٔ سالم، انگشتان و آرنج‌ها «پُر» (plump) هستن.
• انگشتان یا آرنج‌های لاغر نشانهٔ کم‌آبی، سوءتغذیه یا بیماری‌اند.
• عضلات سینه (pectoral muscles) باید نرم و نسبتاً پُر باشن (تصویر ۲۷.۲ رو ببین).

😴 رفتار (Behaviour):

• جوجه‌های قبل از از شیرگیری باید یا بخوابن یا برای غذا صدا بزنن.
• بی‌قراری (restlessness) می‌تونه نشانهٔ دمای نامناسب یا استرس باشه.
• با فشار ملایم به گوشهٔ منقار، باید پاسخ تغذیه‌ای (feeding response) شامل تکان دادن سر و گردن دیده بشه. عدم پاسخ → بیماری، هیپوترمی یا ضعف.

🩹 پوست (Skin):

• پوست طبیعی: صورتی یا زرد-صورتی، نرم و گرم.
• رنگ‌پریدگی (pallor) → کم‌خونی، هیپوترمی یا بیماری.
• قرمزی (erythema) → گرمازدگی یا بیماری.
• چروکیدگی شدید (wrinkled skin) → کم‌آبی (تصویر ۲۷.۳ رو ببین).

🌾 چینه‌دان (Crop):

• باید تقریباً همیشه مقداری غذا داشته باشه (تصویر ۲۷.۲).
• نباید بیش از حد پُر یا حاوی هوای زیاد باشه.
• در جوجهٔ تازه‌متولدشده، انقباضات موزون چینه‌دان قابل مشاهده‌ست.
• چینه‌دان باید طی ۴-۶ ساعت تقریباً خالی بشه.

👶 سر و چشم و گوش:

• اندازهٔ سر نباید نسبت به بدن خیلی بزرگ باشه.
• منقار (beak) باید طبیعی باشه (رجوع کن به فصل ۱۱).
• سینوس‌ها نباید متورم باشن. سوراخ‌های بینی (nares) باید باز و متقارن باشن.
• چشم‌ها در ۱۰ تا ۲۸ روزگی شروع به باز شدن می‌کنن.
• گوش اکثر طوطی‌های استرالیایی و آفریقایی از بدو تولد بازه، ولی در گونه‌های آمریکای جنوبی تا ۲-۳ هفته بسته می‌مونه.

👄 حفرهٔ دهان:

• رنگش باید صورتی کمرنگ باشه. پلاک‌های دیفتری (diphtheritic plaques) رو چک کن.

🤰 شکم (Abdomen):

• در جوجهٔ خیلی جوان، شکم بزرگ و محدب (convex) هست (تصویر ۲۷.۲).
• ممکنه کبد از طریق پوست دیده بشه و انقباضات سنگدان (ventriculus) قابل مشاهده باشه.
• با بزرگتر شدن جوجه، شکم نسبت به بدن کوچک‌تر و در لمس مقعر (concave) میشه. اگر محدب باقی بمونه، نشانهٔ اتساع شکمیه.

🪶 رشد پرها (Feather growth):

• برخی جوجه‌ها لخت یا با کرک‌های کم (wispy down) به دنیا میان، برخی پر از کرک (تصویر ۲۷.۴).
• موج دوم رشد کرک در ۱-۳ هفتگی.
• پرهای خاردار (pin feathers) در ۲-۳ هفتگی ظاهر می‌شن.
• الگوی رشد پرها بین گونه‌ها متفاوته.
• ناهنجاری‌ها: الگوی غیرمعمول بیرون‌آمدن پر، خطوط استرس (stress bars)، رنگ‌آمیزی غیرطبیعی، خونریزی در کالاموس (calamus)، رشد ناقص (dystrophic).

💩 مدفوع (Droppings):

• قسمت مدفوعی (faecal portion) باید قهوه‌ای روشن، نسبتاً شکل‌دار و بی‌بو باشه.
• مقدار زیادی ادرار (polyuria) در جوجه‌های دست‌پرورش یافته طبیعی‌ست، اما با افزایش سن باید کمتر بشه.

🧪 ۵. آزمایش‌های تشخیصی در جوجه‌ها

سوال: چه تست‌هایی در جوجه کاربرد داره و چه تفاوت‌هایی با پرندهٔ بالغ داره؟

• میکروبیولوژی (Microbiology): رنگ‌آمیزی گرم (Gram stain) و کشت (culture) از چینه‌دان و مدفوع برای بررسی فلور طبیعی.
  فلور طبیعی شامل: Lactobacillus, Streptococcus, Staphylococcus, Bacillus و تعداد کمی E. coli.
  وجود سایر باسیل‌های گرم‌منفی یا Candida غیرطبیعی‌ست.
• آسیب‌شناسی بالینی (Clinical pathology): در جوجه نسبت به بالغ:
• PCV (هماتوکریت) پایین‌تر و تعداد گلبول‌های سفید (WBC) بالاتر.
• پروتئین تام (total protein) و اسید اوریک (uric acid) پایین‌تر.
• آنزیم CPK بالاتر.
• رادیوگرافی (Radiography): برای ارزیابی اسکلت مفیده، اما در جوجه‌های خیلی جوان به دلیل تراکم کم استخوان و صفحات رشد غضروفی (cartilaginous growth plates) چالش‌برانگیز.

🩺 ۶. مشکلات شایع در جوجه‌ها (Common Problems)

A) کوتولگی یا توقف رشد (Stunting)

سوال: چطور جوجه‌ای که رشدش متوقف شده رو تشخیص بدم و چکار کنم؟

علت (Aetiology): تغذیهٔ نامناسب (جیرهٔ نامتعادل، حجم کم، یا مخلوط اشتباه)، شرایط محیطی بد (دما و رطوبت نامناسب) یا بیماری (مثل بیماری کلیوی).

تظاهرات بالینی:
- افزایش وزن زیر نرمال، کاهش تودهٔ عضلانی (به انگشتان، بال‌ها، پشت توجه کن). - پرهای غیرطبیعی (مثلاً پرهای سر به‌صورت دایره‌ای درمیان). - سر بزرگ نسبت به بدن (تصویر ۲۷.۵ رو ببین). - دیر باز شدن پلک‌ها و گوش‌ها یا تنگی کانال گوش. - عفونت‌های مکرر، بی‌قراری و مداوم صدا زدن برای غذا. - در سنین بالاتر: سر کروی با منقار کشیده و باریک، چشم‌های برآمده (به‌دلیل تغییر شکل جمجمه).

مدیریت: علت زمینه‌ای رو پیدا کن و اصلاح کن. اگر زود تشخیص داده بشه، پیش‌آگهی خوبه.

B) ایست چینه‌دان یا “چینه‌دان ترش” (Crop stasis / Sour crop)

سوال: شایع‌ترین مشکل گوارشی در جوجه‌ها چیه و چطور باید برخورد کرد؟

علل (Causes): - ایلئوس عمومی (generalized ileus) مثلاً در بیماری سیستمیک، سرماخوردگی، جسم خارجی، مسمومیت با فلزات سنگین، کم‌آبی. - اختلالات خود چینه‌دان (مثل جسم خارجی، اتساع یا بی‌تونسی عضله، عفونت چینه‌دان، انسداد با الیاف غذا، سوختگی چینه‌دان). - مشکلات غذایی (غذای سرد، خیلی رقیق، ته‌نشین شدن غذا در چینه‌دان، پرخوری، غذای خیلی خشک).

تظاهرات بالینی:
- چینه‌دان بیش از ۶ ساعت تخلیه نمی‌شه. - بازگشت غذا (regurgitation) و از بین رفتن پاسخ تغذیه‌ای. - کم‌آبی (پوست قرمز و چروکیده، تأخیر در بازگشت پوست به جای خود - skin tenting، چشم‌های فرو رفته). - آسپیره کردن محتویات چینه‌دان بوی ترش (تخمیر) یا غلیظ شدن غذا (چون آبش جذب شده). - کاهش دفع مدفوع و مدفوع شکل‌نگرفته یا خمیری.

تشخیص:
- سیتولوژی و کشت از چینه‌دان و مدفوع. - هماتولوژی و بیوشیمی. - رادیوگرافی.

مدیریت:
۱. تخلیهٔ چینه‌دان با لوله و شستشو با سرم نمکی گرم تا زمانی که شستشو شفاف بشه. (در موارد شدید مثل جسم خارجی، اینگلوویوتومی - ingluviotomy - لازمه). ۲. فرض کن جوجه کم‌آب هست و مایعات تزریقی (parenteral fluids) بده تا حرکت چینه‌دان برگرده. ۳. آنتی‌بیوتیک مناسب بر اساس کشت و سیتولوژی. (توجه: همیشه قارچ نیست؛ در تجربهٔ نویسنده، باکتری‌ها شایع‌ترند). ۴. در صورت نیاز از «سوتین چینه‌دان» (crop bra) استفاده کن تا به تخلیه کمک کنه (تصویر ۲۷.۶). ۵. بعد از تخلیه، چند ساعت چینه‌دان رو خالی بذار و کم‌آبی رو اصلاح کن. غذا رو با حجم کم و به‌صورت رقیق (ایزوتونیک) شروع کن. ۶. می‌تونی از متوکلوپرامید یا سیزاپراید برای تحریک حرکت استفاده کنی (البته متوکلوپرامید معمولاً به‌صورت انفوزیون مداوم مؤثرتره). چای رازیانه (fennel tea) هم می‌تونه کمک کنه. پیش‌آگهی با درمان سریع و مناسب خوبه.

متن اصلی برای استناد:
“It is overly simplistic to assume that these cases are always yeast infections; in the author’s experience bacterial overgrowth is usually more common.”

C) سوختگی چینه‌دان (Crop burn) و سوراخ شدن (Perforation)

(به فصل ۱۶ و تصویر ۲۷.۷ رجوع کن)

D) عفونت کیسهٔ زرده (Omphalitis)

سوال: عفونت ناف در جوجه‌های تازه‌هچ شده چطور ایجاد میشه؟

دو سندرم داریم:

1. جذب نشدن کیسهٔ زرده (Failure to draw yolk sac): معمولاً در اثر دمای بالای جوجه‌کش یا رطوبت کم. کیسهٔ زرده بیرون می‌مونه (تصویر ۲۷.۸). می‌تونیم ببندیم و برش بدیم ولی اغلب جوجه‌ها رشد نمی‌کنن و می‌میرن.
2. عفونت صعودی از ناف باز (Ascending infection): ناف بعد از خروج کامل بسته نشده و محیط جوجه‌کش آلوده‌ست (تصویر ۲۷.۹). معمولاً کشنده‌ست. برای پیشگیری، می‌تونیم از پماد یددار روی ناف بعد از هچ استفاده کنیم.

E) گردن کج (Wry Neck)

سوال: گردن کج در جوجه تازه‌هچ شده چطور درمان میشه؟

این وضعیت یا به‌خاطر ناهنجاری مهره‌ها (vertebral malformation) یا انقباض تاندونی (tendon contracture) در گردن ایجاد میشه (تصویر ۲۷.۱۰a). گردن رو می‌تونیم صاف کنیم ولی برمی‌گرده. درمان: استفاده از گردنبند فومی (foam neck brace) برای نگه‌داشتن گردن در وضعیت طبیعی (تصویر ۲۷.۱۰b).

F) اجسام خارجی (Foreign Bodies)

سوال: جوجه‌ها چه اجسامی رو می‌بلعند و چطور خارجشون کنیم؟

جوجه‌ها کنجکاون و ممکنه اشیاء غیرخوراکی یا حتی لولهٔ تغذیه رو ببلعند (تصویر ۲۷.۱۱). اگر جسم در چینه‌دان باشه، با آرام‌بخشی یا بیهوشی از راه دهان خارج میشه. در غیر این صورت نیاز به اینگلوویوتومی و خارج کردن با آندوسکوپ یا شستشوی ملایم هست (تصویر ۲۷.۱۲).

🦠 ۷. بیماری‌های عفونی مهم در جوجه‌ها

سوال: چرا جوجه‌ها مستعد بیماری‌های عفونی‌اند و مهم‌ترین عوامل کدام‌اند؟

سیستم ایمنی جوجه‌ها نابالغه و روش‌های پرورش اغلب ایده‌آل نیست، بنابراین بیماری‌ها سریع پیشرفت می‌کنن و نیاز به درمان فوری و تهاجمی دارن.

عوامل شایع: - باکتریایی: Pseudomonas, E. coli, سایر گرم‌منفی‌ها. - قارچی: Candida, Aspergillus. - ویروسی: پلیوماویروس (Polyomavirus)، آدنوویروس (Adenovirus)، PBFD. - کلامیدیا: Chlamydia psittaci. - انگل‌ها: تک‌یاخته‌ای (مثل Cryptosporidia, Trichomonas, Cocciidia) و نماتدها (مثل Ascarids, Capillaria).

تظاهرات بالینی مشترک: بی‌حالی، از بین رفتن پاسخ تغذیه‌ای، رنگ‌پریدگی یا قرمزی پوست، کم‌آبی، ایست چینه‌دان، استفراغ/بازگشت غذا، کاهش وزن، خونریزی زیرپوستی، ناهنجاری پر، مرگ ناگهانی.

مدیریت: شناسایی عامل و درمان اختصاصی + مراقبت‌های حمایتی (به فصل ۸ رجوع کن).

🔴 آ) بیماری پلیوماویروس پرندگان (Avian Polyomavirus - APV)

سوال: APV چه گونه‌هایی رو درگیر می‌کنه و چطور تشخیص و کنترل میشه؟

• گونه‌های حساس: ماکائوها، کونورها، الکتروس‌ها، کایک‌ها (طوطی‌سانان). در طوطی‌های خاکستری آفریقایی، کاکادوها و کوکاتیل‌ها نادرتره. همچنین گنجشک‌سانان (Passeriformes) مثل فنچ‌ها و قناری‌ها.
• راه انتقال: افقی (مدفوع، ادرار، ترشحات تنفسی و پوستی). انتقال عمودی مشکوک.
• دورهٔ دفع ویروس: طوطی‌های غیر-بودجریگار ۲-۷ روز بعد از تلقیح تجربی دفع می‌کنن.
• سنین حساسیت:
• بودجریگار: ۱۰-۲۵ روز.
• کونور: کمتر از ۶ هفته.
• ماکائو و الکتروس: کمتر از ۱۴ هفته.
• لاوبرد: تا ۱ سال (اغلب با PBFD همراه).
• پرندگان بالغ: معمولاً بی‌علامت ولی می‌تونند دفع کنند.
• علائم در بودجریگار: کاهش قابلیت هچ، مرگ جنینی، اتساع شکم، خونریزی زیرپوستی، دیسپلازی پر که ممکنه بعد از چند ماه بهبود یابند (به این وضعیت French Moult می‌گویند).
• علائم در سایر طوطی‌ها: مرگ ناگهانی (مخصوصاً کمتر از ۱۵ روز)، ایست چینه‌دان، ضعف، اورات‌های زرد، رنگ‌پریدگی، خونریزی از فولیکول‌های پر. اغلب طی ۱۰-۱۴ روز بعد از مواجهه می‌میرند. بیشتر تلفات بین ۲۰ تا ۱۴۰ روزگی.
• تشخیص با PCR:
• خون + / کلواک – → مراحل اولیه یا دفع متناوب.
• خون + / کلواک + → عفونت فعال و دفع.
• خون – / کلواک + → در حال قطع دفع.
• خون – / کلواک – → پاکسازی عفونت.
  روش: اول خون رو تست کن. اگر منفی بود، ۸ هفته قرنطینه و بعد پاک محسوب میشه.
• مدیریت در طوطی‌سانان غیر-بودجریگار: وقتی اولین مورد شناسایی میشه، بقیه هم اغلب درگیرن. بهتره پرورش دستی متوقف بشه و جوجه‌ها توسط والدین بزرگ بشن (مگر بودجریگار).
• پیشگیری: بودجریگار، کوکاتیل و لاوبرد رو بدون تست وارد نکن. از ورود پرندگان دیگه به نرسری خودداری کن. برای بودجریگار: پرورش رو ۴ ماه متوقف کن تا همهٔ پرندگان حداقل ۶ ماهه بشن.

متن اصلی برای استناد:
“Blood positive, cloaca negative: early stages of infection, or intermittent shedding. Blood and cloaca positive: bird actively infected and shedding.”

🔵 ب) آدنوویروس (Adenovirus)

سوال: آدنوویروس در جوجه‌ها چه علائمی داره و چطور تشخیص داده میشه؟

• ویژگی: ویروس DNA بدون پوشش، مقاوم در محیط و ضدعفونی‌کننده‌ها.
• راه انتقال: افقی (بلع یا استنشاق). جوجه‌های با ایمنی ناقص بیشتر در معرض خطرند. انتقال عمودی در طیور اثبات شده، در طوطی‌ها مشکوک.
• علائم بالینی:
• در بودجریگار و لاوبرد → نفریت و پانکراتیت، گاهی علائم عصبی (ataxia, torticollis).
• در طوطی‌های پرورش‌دستی → موارد پراکندهٔ بیماری حاد که طی چند ساعت تلف می‌شن. کالبدگشایی: کبد بزرگ، رنگ‌پریده و لکه‌دار (تصویر ۲۷.۱۲).
• تشخیص: هیستوپاتولوژی (نکروز کبد، طحال و روده با اجسام داخل‌هسته‌ای بازوفیل) + PCR برای تأیید و تشخیص ناقلین.
• مدیریت: واکسن وجود نداره. درمان حمایتی اغلب بی‌نتیجه‌ست. ویروس با فرمالین، آلدهیدها و یدوفورها در ۱ ساعت غیرفعال میشه.

🟢 ج) بیماری منقار و پر طوطی‌سانان (PBFD)

به‌طور خلاصه: در جوجه‌های جوان (مخصوصاً طوطی‌های خاکستری آفریقایی) ممکنه به‌صورت حاد با کم‌خونی و لکوپنی و مرگ ظاهر بشه. کالبدگشایی: هپاتومگالی و اسپلنومگالی با اجسام داخل‌سیتوپلاسمی بازوفیل. (جزئیات بیشتر در فصل ۱۰).

✅ جمع‌بندی نهایی برای آزمون

• همیشه قبل از هر چیز تاریخچهٔ دقیق از پرورش‌دهنده بگیر (والدین، جوجه‌کشی، پرورش، تلفات قبلی، رکوردها).
• در معاینه، به وزن، وضعیت بدن، پوست، چینه‌دان، شکم و رشد پر دقت کن.
• کم‌آبی و ایست چینه‌دان شایع‌ترین اورژانس‌ها هستند؛ درمان حمایتی و اصلاح علت زمین‌ای اولویت داره.
• در بیماری‌های عفونی، APV و آدنوویروس از مهم‌ترین عوامل ویروسی در جوجه‌ها هستند و تشخیص با PCR و هیستوپاتولوژی انجام میشه.
• پیش‌آگهی در بسیاری از موارد با تشخیص زودهنگام و درمان تهاجمی خوبه، اما برخی بیماری‌ها مثل آدنوویروس معمولاً کشنده‌اند.

بازگشت به فهرست دانشنامه