پاسخ: دلیل اصلی این است که پرندگان امروزی به لطف پیشرفتهای دامپزشکی، طول عمر بیشتری پیدا کردهاند. درست مانند انسانها، هرچه سن بالاتر برود، احتمال بروز بیماریهای دژنراتیو (Degenerative Diseases) مانند سرطان بیشتر میشود. به عبارت دیگر، دیگر پرندگان بر اثر بیماریهای عفونی (Infectious Diseases) یا سوءتغذیه (Malnutrition) به سرعت تلف نمیشوند، بنابراین فرصت پیدا میکنند تا به سنی برسند که سرطان در آن شیوع بیشتری دارد. این موضوع در متن به زیبایی آمده است: “Advances in the prevention, diagnosis and treatment of infectious diseases, malnutrition, and other noninfectious diseases of birds have meant longer and healthier lives for companion birds. With this rise in longevity comes a rise in degenerative diseases including neoplasia.”
علت اصلی سرطان: سلولهای طبیعی بدن، زمانی که عملکردهای حیاتیشان دچار اختلال میشود، یک برنامهی مرگ سلولی سریع به نام آپوپتوز (Apoptosis) را اجرا میکنند. اما وجود ژنهای تغییر یافته به نام انکوژن (Oncogenes) باعث میشود که این سلولها به جای مرگ، زنده بمانند و به طور غیرقابل کنترلی تکثیر شوند. این انکوژنها یا ارثی هستند یا بر اثر آسیب به DNA (DNA damage) ایجاد میشوند.
پاسخ: سرطان معمولاً یک عامل منفرد ندارد و حاصل ترکیبی از عوامل است: * جهشهای ژنتیکی (Genetic Mutations): آسیب به DNA که میتواند ارثی یا اکتسابی باشد. * عوامل محیطی (Environmental Factors): مثل مواد سرطانزا (Carcinogens) که شامل مواد شیمیایی، پرتوها (Irradiation) و عفونتهای ویروسی (Viral Infections) میشوند. * تغذیه (Dietary Influences).
نژادهای مستعد: برخی گونههای پرندگان به طور قابل توجهی بیشتر در معرض برخی سرطانهای خاص هستند. در جدول زیر که از متن (Table 30.1) گرفته شده، مهمترین آنها را برای شما خلاصه کردهام. به یاد سپردن این موارد برای آزمون بسیار مفید است.
| گونه پرنده (Bird Species) | انواع شایع تومور (Common Tumour Types) |
|---|---|
| طوطیهای خاکستری آفریقایی (African Grey Parrot) | پاپیلومای پوستی (Cutaneous papilloma) و کارسینوم سلول سنگفرشی (Squamous cell carcinoma) |
| طوطیهای آمازون (Amazon Parrot) | پاپیلومای دستگاه گوارش (GI papillomas)، آدنوکارسینوم (Adenocarcinoma)، کارسینوم مجرای صفراوی (Bile duct carcinoma) و لیپوم (Lipoma) |
| مرغ عشقها (Budgerigar) | گستردهترین طیف شامل: آدنوکارسینوم کلیه (Renal adenocarcinoma)، نئوپلازی تیروئید (Thyroid neoplasia)، تومور سلول سرتولی (Sertoli cell tumour)، لیپوم (Lipoma)، زانتوما (Xanthomas) و فیبروم/فیبروسارکوم (Fibroma/fibrosarcoma) |
| کاکاتیلها (Cockatiel) | آدنوکارسینوم تخمدان/اویداکت (Ovarian/oviductal adenocarcinoma)، کارسینوم سلول سنگفرشی (Squamous cell carcinoma) |
| کاکادوها (Cockatoo) | سارکوم بافت نرم (Soft tissue sarcoma) و پولیپ کلواک (Cloacal polyps) |
| لاو بردها (Lovebird) | سارکوم بافت نرم (Soft tissue sarcoma)، فیبروسارکوم (Fibrosarcoma) و لنفوسارکوم (Lymphosarcoma) |
پاسخ: برای این که بدانیم با چه نوع توموری سر و کار داریم، آن را بر اساس دو معیار اصلی طبقهبندی میکنیم:
الف) بر اساس نوع سلولها: * کارسینوم (Carcinoma): تومور بدخیم (Malignant) که از سلولهای پوششی یا اپیتلیال (Epithelial) منشأ میگیرد. مثلاً سرطان پوست یا پوشش داخلی دستگاه گوارش. * سارکوم (Sarcoma): تومور بدخیم که از سلولهای بافت همبند یا مزانشیمال (Mesenchymal) منشأ میگیرد. مثلاً سرطان استخوان، غضروف یا عضله. * نئوپلاسمهای سلول گرد (Discrete or Round Cell Neoplasms): شایعترین نوع آن، نئوپلازی لنفوئیدی (Lymphoid Neoplasia) یا همان لنفوم است.
نکته مهم: اگر تومور بسیار بدخیم باشد، سلولهای آن چنان تغییر شکل میدهند که تشخیص اینکه کارسینوم است یا سارکوم، برای پاتولوژیست بسیار دشوار میشود. به این نوع، نئوپلاسم تمایزنیافته (Poorly Differentiated Neoplasm) گفته میشود.
ب) بر اساس بافت مبدأ (Tissue of Origin):
پاسخ: تشخیص سرطان در پرندگان ترکیبی از هنر معاینه بالینی و علم روشهای پاراکلینیکی است:
پاسخ: خوشبختانه روشهای مختلفی برای درمان سرطان در پرندگان وجود دارد که عبارتند از:
حالا بیایید هر کدام را دقیقتر بررسی کنیم.
جراحی (Surgery): معمولاً برای تومورهای پوستی یا تومورهای اندامها که به راحتی در دسترس هستند، استفاده میشود. نکته کلیدی این است که باید تومور با حاشیه ایمن (Adequate Margins) برداشته شود تا از عود مجدد جلوگیری شود. اگر این کار ممکن نباشد، از شیمیدرمانی یا پرتودرمانی کمکی استفاده میشود.
پاسخ: مفهوم اصلی شیمیدرمانی بسیار هوشمندانه است. داروهای شیمیدرمانی، سلولهایی را که سریع تقسیم میشوند (Rapidly Dividing Cells) هدف قرار میدهند. از آنجایی که سلولهای سرطانی بسیار سریع تقسیم میشوند، این داروها آنها را از بین میبرند.
نکته مهم: سلولهای سالم بدن هم که سریع تقسیم میشوند، تحت تأثیر قرار میگیرند و همین باعث عوارض جانبی میشود. این سلولهای سالم شامل: * مغز استخوان (Bone Marrow) –> کاهش گلبولها. * مخاط دستگاه گوارش (GI Mucosa) –> تهوع و اسهال. * فولیکولهای پر (Feather Follicles) –> ریزش پر.
چرا از چند دارو با هم استفاده میشود؟ چون سلولهای سرطانی در فازهای مختلف چرخه سلولی، حساسیت متفاوتی به داروها دارند. سلولهای در حال تقسیم حساس و سلولهای در حال استراحت مقاوم هستند. با ترکیب داروهایی که در فازهای مختلف اثر میکنند، شانس موفقیت افزایش یافته و از مقاومت دارویی (Drug Resistance) جلوگیری میشود. کلاسهای مختلف داروهای شیمیدرمانی در جدول ۳۰.۲ (Table 30.2) متن آمده است که مهمترین آنها عبارتند از: * آلکالوئیدهای وینکا (Vinca Alkaloids): مثل ونکریستین (Vincristine) * آنتیبیوتیکهای ضدتومور (Anti-tumour Antibiotics): مثل دوکسورابیسین (Doxorubicin) * عوامل آلکیلهکننده (Alkylating Agents): مثل سیکلوفسفامید (Cyclophosphamide) * داروهای پلاتینی (Platinum Drugs): مثل سیسپلاتین (Cisplatin) و کاربوپلاتین (Carboplatin)
پاسخ: در پرتودرمانی، از یک پرتو (Beam) خارجی برای از بین بردن سلولهای تومور استفاده میشود. هدف این است که سلول سرطانی از بین برود، اما به بافتهای سالم اطراف آسیب جبرانناپذیری وارد نشود. پرتودرمانی به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
نکته مهم و کاربردی (پلئوتراپی - Pleiotherapy): نوع خاصی از پرتودرمانی با استفاده از استرانسیوم-۹۰ (Strontium-90) وجود دارد که مستقیماً روی تومور قرار میگیرد. این روش فقط برای ضایعات سطحی و بسیار کوچک مثل کارسینوم سلول سنگفرشی (Squamous Cell Carcinoma) در غدهی شحمی (Preen Gland) طوطیهای مرغ عشق (Budgerigar) کاربرد دارد. به تصویر ۳۰.۲ (Fig 30.2) در متن نگاه کنید که یک مرغ عشق مبتلا به این نوع سرطان را نشان میدهد. مزیت این روش، آسیب بسیار کم به بافتهای سالم اطراف است.
عناصر کلیدی در برنامهریزی پرتودرمانی: * دوز کلی (Total Radiation Dose): بر اساس نوع تومور و بافتهای در معرض خطر تعیین میشود. * فرکشنبندی (Fractionation): یعنی تقسیم دوز کل به بخشهای کوچکتر که عوارض جانبی بلندمدت را کاهش میدهد. * زمان درمان (Treatment Time): درمان طولانیتر ممکن است به بافتهای آسیبدیده کمک کند، اما ممکن است به تومور فرصت بازسازی بدهد.
پاسخ: این یک روش نوین است که در آن یک ماده دارویی (که میتواند از گیاهان گرفته شود یا به صورت مصنوعی ساخته شود) به بدن تزریق میشود. این ماده به طور انتخابی توسط سلولهای تومور جذب میشود. سپس، با تاباندن لیزر (Laser) با طول موج مخصوص به ناحیه تومور، یک واکنش شیمیایی رخ میدهد که منجر به مرگ سلولهای سرطانی میشود.
محدودیتهای آن: * نیاز به لیزر مخصوص و دسترسی مستقیم به تومور دارد، بنابراین برای تومورهای عمقی مناسب نیست. * بیمار تا ۱-۲ هفته پس از درمان به نور حساس میشود و باید از نور مستقیم دور نگه داشته شود. * گزارشات محدودی از استفادهی آن در پرندگان وجود دارد، اما در درمان یک مورد سارکوم موفق بوده است.