دوست عزیز، در طب پرندگان، پرندگان به طور غریزی بیماری خود را پنهان میکنند (پدیده ماسکینگ - Masking Phenomenon) تا در طبیعت طعمه شکارچیان نشوند. معمولاً صاحبان هم چند روز صبر میکنند تا “خودبهخود خوب شود”. نتیجه: پرندهای که به کلینیک میرسد، به شدت کمآب، در شوک هیپوترمیک و در حالت تجزیه عضلات (کاتابولیسم) ناشی از بیاشتهایی است. متن اصلی به زیبایی میگوید: “It is usually far better to have a tentative diagnosis in a live patient than a confirmed diagnosis in a dead one!” (معمولاً داشتن یک تشخیص احتمالی در یک بیمار زنده، بسیار بهتر از داشتن یک تشخیص قطعی در یک بیمار مرده است!). بنابراین، گاهی قبل از هرگونه اقدام تشخیصی (آزمایش خون یا رادیولوژی)، باید این شرایط تهدیدکننده حیات را مدیریت کنیم.
علائم بالینی (تشخیص): حتماً به این موارد دقت کنید (متن اصلی: “Signs include sunken eyes, strands of mucoid saliva seen in the mouth when the beak is opened, and decreased capillary refill”):
مدیریت و محاسبه حجم مایعات: میزان مایعات مورد نیاز در روز را با این قانون ساده محاسبه کنید (متن اصلی: “10% of the bird’s bodyweight in grams = the volume (in ml) to be given daily for three days”):
راههای تجویز: - خوراکی (Oral): اگر پرنده خیلی بدحال (موریبوند - Moribund) نیست یا استفراغ ندارد. - زیرجلدی (Subcutaneous - SQ): اگر پرنده در شوک نیست، هیپوترمیک نیست یا هیپوپروتئینمی (کمبود پروتئین پلاسما - Hypoproteinemia) ندارد. - وریدی (IV) یا درون استخوانی (IO): بهترین راه در شوک، اما در پرنده هوشیار نگهداشتن کاتتر سخت است.
تشخیص: متن اصلی میگوید: “The bird’s feathers are fluffed to trap body heat and the bird is lethargic… unable to remain on the perch”. یعنی پر پرنده برای به دام انداختن گرما، کاملاً پف کرده است، خوابآلود است و نمیتواند روی نشیمنگاه (پرش - Perch) بماند و اغلب کف قفس مینشیند.
مدیریت گرم کردن (هشدار جدی!): - دما را به ۳۰ تا ۳۲ درجه سانتیگراد برسانید (با استفاده از قفس بیمارستانی گرمایشی - تصویر ۸.۱ را ببینید یا لامپ حرارتی). - مراقب گرمازدگی باشید: اگر پرنده نفسزنان بالهایش را از بدن دور کرد (Panting)، دما را کم کنید. - رطوبت (Humidity): حتماً رطوبت محیط را تأمین کنید تا پرنده در محیط خشک دچار کمآبی بیشتر نشود. - اشتباه رایج (خیلی مهم برای آزمون): متن صراحتاً میگوید پوشاندن قفس با حوله یا پتو کمکی به گرم کردن پرنده نمیکند! چون حوله فقط گرمای بدن خود پرنده را به دام میاندازد، در حالی که یک پرنده بیمار اصلاً توان تولید گرما برای گرم کردن فضای قفس را ندارد. (“Covering a cage with a towel or blanket does not help… A sick bird cannot generate enough warmth to heat a cage covered in a blanket”).
تشخیص (علائم): - غذا دستنخورده است، مدفوع کوچک و تیره (یا سیاه) شده و اوراتها کوچک و گاهی زردرنگ هستند. - تحلیل رفتن عضلات سینهای (Pectoral muscles) و کاهش وزن (وزن کردن روزانه پرنده ضروری است).
مدیریت تغذیه (از خفیف تا تهاجمی): ۱. تشویق به غذا: کاسه آب و غذا را دقیقاً کنار نشیمنگاه (Perch) قرار دهید تا پرنده مجبور نباشد برای خوردن پایین بیاید. برای پرندگان زمینچر (Ground-feeding birds) مثل برخی فنچها و طوطیهای استرالیایی، غذا را روی کف قفس بریزید تا به جستوجو (Browse) تشویق شوند (تصویر ۸.۵). ۲. گاواژ محصول (Crop Gavage): اگر پرنده نمیخورد اما استفراغ ندارد، از فرمولهای دستی (Hand-rearing formula) با لوله مستقیماً وارد محصول (Crop) کنید. ۳. لوله تغذیه ازوفاژوستومی (Oesophagostomy feeding tube): این لوله از گردن وارد مری میشود و سر پرنده را دور میزند. مخصوص پرندگانی که ضربه به سر خوردهاند یا نمیتوان دهان را باز کرد (به صفحه ۹۰ فصل ۴ مراجعه شود). ۴. تغذیه کامل وریدی (Total Parenteral Nutrition - TPN) در طب پرندگان هنوز روتین نیست.
تشخیص: تنفس با دهان باز (Open-mouth breathing)، بالا و پایین رفتن دم (Tail bobbing)، جمع شدن استخوان سینه دردم (Inspiratory sternal lift) و صداهای تنفسی.
اقدامات اورژانسی: - اگر دیسترس تنفسی (Dyspnea) حاد (Acute) است، حتماً به انسداد نای (Tracheal obstruction) شک کنید. در این حالت، گذاشتن کاتتر در کیسه هوایی توراسیک خلفی چپ (Left caudal thoracic air sac) جان پرنده را نجات میدهد (به تصویر ۴.۱۲ در فصل ۴ مراجعه کنید). - اکسیژن درمانی (Oxygen therapy): از ماسک یا چمبر اکسیژن استفاده کنید. هشدار بسیار مهم: قرار گرفتن طولانیمدت در معرض اکسیژن ۱۰۰٪ باعث ادم اطراف عروقی (Perivascular edema) و بدتر شدن وضعیت تنفسی میشود. (متن اصلی: “prolonged exposure to 100% oxygen can cause perivascular oedema and increase the degree of respiratory compromise”).
پرندگان درد را مانند پستانداران نشان نمیدهند. به دو شکل پاسخ میدهند (متن اصلی):
داروهای ضددرد (با ذکر دوز دقیق برای آزمون): - بوترفانول (Butorphanol): ۱ تا ۴ میلیگرم بر کیلوگرم، هر ۶ ساعت، ورید/عضلانی (IM) یا خوراکی. (در بسیاری از پرندگان مؤثرتر از بوپرنورفین است). - ترامادول (Tramadol): ۱۵ تا ۳۰ میلیگرم بر کیلوگرم، هر ۸-۱۲ ساعت، IM یا خوراکی. - مورفین (Morphine): ۱ میلیگرم بر کیلوگرم، هر ۶-۱۲ ساعت، IM. - ملوکسیکام (Meloxicam - NSAID): ۱ میلیگرم بر کیلوگرم هر ۱۲ ساعت IM، یا ۱.۵ میلیگرم بر کیلوگرم خوراکی هر ۱۲ ساعت. - کارپروفن (Carprofen - NSAID): ۲ تا ۴ میلیگرم بر کیلوگرم هر ۲۴ ساعت IM یا خوراکی. - ترکیب مؤثر: استفاده همزمان از یک اپیوئید (Opioid) مثل بوترفانول همراه با یک داروی ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) مثل ملوکسیکام، درد را بهتر از هرکدام بهتنهایی کنترل میکند.
پرندگان نسبت به پستانداران خونریزی بیشتری را تحمل میکنند. علت (متن اصلی): ۱. سطح بالای مویرگها در عضلات اسکلتی برای جذب سریع مایعات خارج سلولی. ۲. توانایی در آزادسازی سریع گلبولهای قرمز نابالغ (Immature erythrocytes) از مغز استخوان. ۳. عدم وجود پاسخ اتونومیک به خونریزی که در پستانداران باعث شوک هموراژیک میشود.
مدیریت: - اگر PCV (هماتوکریت - Packed Cell Volume) کمتر از ۲۰٪ باشد و پرنده ضعف دارد، نیاز به مداخله است. - در موارد خفیف: مایعات کریستالوئید (Crystalloids) با دوز ۳۰-۴۰ میلیلیتر بر کیلوگرم و کلوئیدها (Colloids) با دوز ۵ میلیلیتر بر کیلوگرم کافی است. با این درمان، PCV معمولاً طی ۷ روز به حالت عادی برمیگردد. - انتقال خون (Blood Transfusion): در موارد شدید یا قبل از جراحی که خونریزی پیشبینی میشود (تصویر ۸.۲). - همولوگ (Homologous - همان گونه): ایدهآل است. نیمهعمر (Half-life) ۶ تا ۱۱ روز. - هترولوگ (Heterologous - گونه دیگر): نیمهعمر ۳ روز یا کمتر و خطر واکنشهای انتقال خون بیشتر است. - روش جمعآوری: از ضدانعقادهایی مثل سدیم سیترات، هپارین یا ACD استفاده کنید. حداکثر ۱۰٪ حجم خون دهنده (معادل ۱٪ وزن بدن) را میتوان گرفت. - نکته بسیار مهم: گلبولهای قرمز پرندگان هستهدار (Nucleated) هستند و متابولیسم بسیار بالایی دارند (۷ تا ۱۰ برابر بیشتر از پستانداران اکسیژن مصرف میکنند)، بنابراین خون جمعآوری شده را باید ظرف ۱۲ تا ۲۴ ساعت مصرف کرد و نگهداری طولانیمدت ندارد.
پرندگان گونههای طعمه (Prey species) هستند، پس شرایط بستری آنها کاملاً با سگ و گربه فرق دارد: