پرسش: چرا مدفوع پرنده من آبکی (اسهال) شده است؟ پاسخ: اسهال (Diarrhoea) یعنی افزایش آب مدفوع. شکل ۹.۱ را ببینید. علل آن بسیار گسترده است: - عفونتهای رودهای (Enteritis): باکتریایی، قارچی (مخمری)، ویروسی یا مسمومیتها. - انگلهای روده (Intestinal parasites): کرمها (Helminths) یا تکیاختهها (Protozoa). - بیماریهای سیستمیک: بیماری گشاد شدن سنگدان و پیشمعده (PDD - Proventricular Dilatation Disease) که با ویروس بورنا (ABV) مرتبط است؛ کلامیدیوز (Chlamydiosis)؛ عفونت با ماکرورهابوس (Macrorhabdus - مخمر معده که قبلاً مگاباکتریا نام داشت). - مشکلات ارگانی: بیماری کبد (Liver disease)؛ مسمومیت با سرب یا روی (Zinc/Lead poisoning)؛ جسم خارجی روده. - تغذیه: تغییر ناگهانی جیره؛ در لوریکیتها (Lorkeets) اسهال فیزیولوژیک طبیعی است.
پرسش: تغییر رنگ بخش مدفوعی (نه اورات) نشانه چیست؟ پاسخ: بخش مدفوعی همان غذای هضمشده است. - سیاه (Black): بیاشتهایی (Anorexia) یا خونریزی گوارشی ملنا (Melena) یا جسم خارجی (شکل ۳.۱۳، فصل ۳ را ببینید). - کمرنگ یا مدفوع چرب (Pale): نارسایی برونریز پانکراس (Exocrine pancreatic insufficiency) یا سوءهضم (Maldigestion) ناشی از ماکرورهابوس یا بیماریهای گوارشی. (متن اصلی: “Pale: exocrine pancreatic insufficiency; maldigestion due to Macromorbabus”) - قهوهای (Brown): جیره پلت (Pelleted diet). - تغییر فصلی: مثلاً خوردن توتها باعث ارغوانی شدن میشود.
پرسش: حجم بخش مدفوعی بزرگتر از حد طبیعی شده، چرا؟ پاسخ: معمولاً به معنای افزایش حجم باقیمانده غذاست. - تخمگذاری یا مرغ کرچ (Broody)؛ - ضایعه فضایگیر در سیلوم (Coelom) مانند تومور؛ - نارسایی پانکراس (شکل ۱۸.۱، فصل ۱۸ را ببینید)؛ - جیرههای فرموله (که فیبر بیشتری تولید میکنند)؛ - فتق (Hernia) یا بیماریهای سوءجذب (Malabsorptive diseases).
پرسش: دیدن خون تازه در مدفوع (Frank blood) یعنی چه؟ پاسخ: نشانه قطعی خونریزی در قسمت انتهایی دستگاه گوارش یا دستگاه تناسلی است. - بیماری اویداکت (Oviduct): تخمگذاری (Egg binding)، التهاب لوله تخمبر (Salpingitis)، التهاب رحم (Metritis) یا نئوپلازی (Neoplasia). - بیماری کلوآک (Cloaca): بیماری پاپیلوما (Internal papilloma disease)، سنگ کلوآکی (Cloacoliths) یا التهاب کلوآک (Cloacitis)، پرولاپس کلوآک. - سایر: مسمومیت با وارفارین (Warfarin toxicosis) یا انتریت شدید.
پرسش: دیدن دانههای کامل هضمنشده در مدفوع نشانه چیست؟ پاسخ: یعنی غذا خیلی سریع از دستگاه عبور کرده یا سنگدان به درستی کار نمیکند. - افزایش تحرک روده (Increased intestinal motility). - هر بیماری که عملکرد پیشمعده و سنگدان را مختل کند، مثل: - بیماری PDD (شکل ۹.۲ را ببینید)؛ - کاندیدیازیس (Candidiasis)؛ - عفونت کرم معده (Acuaria / Gizzard worm)؛ - عفونت ماکرورهابوس (Macrorhabdus). (متن اصلی: “Whole seed in the droppings- Increased intestinal motility.- Any condition affecting proventricular and ventricular function”)
پرسش: تغییر رنگ اوراتها (بخش سفید مدفوع) چه کمکی به ما میکند؟ پاسخ: اورات معادل ادرار جامد پرندگان است. تغییر رنگ آن بسیار اختصاصی است: - سبز (Green): بیماری کبدی (Hepatic disease) یا متابولیسم هموگلوبین پس از ضربه (Post-trauma). - صورتی/زرشکی (Pink/Crimson): بیماری کلیوی (Renal disease) یا مسمومیت با سرب (Lead poisoning). - زرد (Yellow): بیاشتهایی یا بیماری کبدی در مراحل اولیه یا در حال بهبود. - نارنجی (Orange): تزریق ویتامین B یا داکسیسایکلین (Doxycycline) که از طریق کلیه دفع میشود.
پرسش: مدفوع بوی بسیار بدی دارد (Malodorous)؟ پاسخ: به این موارد شک کنید: - رشد بیش از حد باکتری کلستریدیوم (Clostridial overgrowth)؛ - سنگهای کلوآکی (Cloacoliths)؛ - انتریت قارچی (مخمری)؛ - احتباس مدفوع (مثلاً به دلیل فتق یا رفتار کرچی).
پرسش: پرادراری (Polyuria) یعنی آب زیاد در مدفوع، با اسهال چه فرقی دارد؟ پاسخ: در پلییوری، بخش جامد مدفوع طبیعی است ولی آب زیادی همراه آن دفع میشود. - استرس یا ترس هنگام معاینه (Stress polyuria)؛ - بیماری کلیوی، دیابت قندی (Diabetes mellitus) یا دیابت بیمزه (Diabetes insipidus)؛ - بیماری کبد یا پانکراس؛ - هیپرآدرنوکورتیسیسم (Hyperadrenocorticism)؛ - مسمومیت با فلزات سنگین؛ - جیره کاملاً دانهای (که فسفر اضافی دفع میشود)؛ - پرنوشی روانی (Psychogenic polydipsia) معمولاً در پرندگان جوان؛ - طبیعی در لورها و لوریکیتها و همچنین پرندگان در حال تغذیه با دست یا مرغهای کرچ.
پرسش: پرنده پرخور شده (Increased appetite) ولی لاغر میشود؟ پاسخ: کلاسیک است! - دیابت قندی (Diabetes mellitus)؛ - اختلالات گوارشی مانند ماکرورهابوس یا انگلهای داخلی (Endoparasitism)؛ - نارسایی برونریز پانکراس (جذب نشدن مواد مغذی)؛ - آسیب فک (ظاهراً غذا میخورد ولی نمیبلعد)؛ - گرسنگی ساده (اگر در ظرف فقط پوسته دانهها باشد). (متن اصلی: “Starvation (check there is food, and not just husks, in the food dish)”)
پرسش: بیاشتهایی (Decreased appetite) و کمنوشی (Decreased thirst)؟ پاسخ: اینها علائم غیراختصاصی بیماری هستند. همچنین ممکن است آسیب دهان یا جویدن داشته باشد یا آب کافی از طریق سبزیجات دریافت کند.
پرسش: پرنوشی (Polydipsia) چیست و چه فرقی دارد؟ پاسخ: پرنوشی معمولاً ثانویه به پرادراری است (یعنی آب زیادی از دست میدهد و تشنه میشود). جیرههای پلت نیز ممکن است باعث تشنگی متوسط شوند. نوع روانی آن گاهی در جوجههای کاکاتو در حال از شیرگیری دیده میشود.
پرسش: تفاوت استفراغ واقعی با پسزدن رفتاری چیست؟ پاسخ: استفراغ علامت بیماری است، اما پسزدن (Regurgitation) میتواند رفتاری (جفتیابی یا تغذیه جوجه) باشد. - التهاب چینهدان (Ingluvitis): تریکومونیاز (Trichomoniasis)، عفونت باکتریایی یا مخمری. - بیماریهای عمومی: مثل نارسایی کلیوی. - ایلئوس (Ileus): معمولاً همراه با مسمومیت با فلزات سنگین. - جسم خارجی: مثلاً بلعیدن الیاف پارچه یا کاغذ. - بیماری حرکت (Motion sickness) و پسزدن رفتاری پس از تغذیه دستی. - فشار خارجی: تومور (نئوپلازی) که روی مری انتهایی فشار میآورد.
پرسش: کاهش وزن همیشه نشانه بیماری کشنده است؟ پاسخ: خیر. - غیراختصاصی: بیشتر بیماریها باعث کاهش وزن میشوند. - واکنش به رژیم یا افزایش فعالیت بدنی و تناسب اندام. - واکنش طبیعی از شیرگیری: اگر کمتر از ۱۰٪ وزن بدن باشد، طبیعی است. - سوءجذب/سوءهضم (Malabsorption/Maldigestion) که قبلاً اشاره شد.
پرسش: پرندهای پفکرده، بیحال و با چشمان بسته (Sick bird look) - شکل ۹.۳ - یعنی چه؟ پاسخ: علامت غیراختصاصی بیماری. نکته مهم: پرندههای بیمار هنگام معاینه ممکن است برای چند دقیقه خود را نرمال نشان دهند، اما دوباره به همان حالت برمیگردند. (متن اصلی: “Note: Some sick birds will make an effort to appear normal when being examined, but can rarely maintain this for more than a minute or two”)
پرسش: دم پرنده به سمت پایین است (Tail pointing down)؟ پاسخ: دو احتمال: - تلاش برای تنفس (افزایش تلاش تنفسی که به صورت تکان دم - Tail bobbing - دیده میشود). - کیفوز ستون فقرات (Spinal kyphosis - شکل ۹.۴) یا توده در بخش دمی سیلوم (تخم، تومور).
پرسش: تکان شدید دم به بالا و پایین (Tail bobbing) نشانه چیست؟ پاسخ: علامت قطعی دیسترس تنفسی است (انسداد نای، بیماری ریوی یا کیسههای هوایی). همچنین فشار خارجی روی کیسههای هوا مثل تخمگذاری، آسیت (Ascites)، چاقی یا کیفوز باعث این حالت میشود.
پرسش: پرنده سرش پایین و بالهایش باز است (Courting posture)؟ پاسخ: این حالت در مادههای فعال از نظر تولیدمثلی، گرمازدگی (Heat stress) یا تخمگذاری (Egg binding) دیده میشود.
پرسش: پرنده دچار آتاکسی، تشنج یا لرزش شده، از کجا شروع کنم؟ پاسخ: لیست افتراقی عصبی: - ضعف ناشی از بیماری عمومی (Agonal signs)؛ - مسمومیت با سرب (Lead poisoning)؛ - ضربه به سر (Head trauma)؛ - هیپوکلسمی (Hypocalcaemia) یا هیپوگلیسمی (Hypoglycaemia)؛ - ضایعات سیستم عصبی مرکزی (CNS) مثل PDD، آنسفالیت یا نئوپلازی؛ - بیماریهای قلبی-عروقی.
پرسش: فلج دوطرفه پاها (Bilateral leg paresis) یعنی چه؟ پاسخ: - بیماری نخاعی (تروما یا تومور)؛ - فلج انسدادی (Obturator paralysis) در مرغهای تخمگذار یا تازه تخم گذاشته؛ - هیپوکلسمی؛ - سندرم فلج باراباند (Barraband paralysis) یا سندرم فلج لوریکیت (Lorikeet paralysis)؛ - مسمومیت با فلزات سنگین.
پرسش: فلج یکطرفه پا (Unilateral leg paresis)؟ پاسخ: - شکستگی یا آسیب بافت نرم؛ - بزرگ شدن کلیه (به ویژه در بودجیگارها) که روی عصب سیاتیک (Sciatic nerve) فشار میآورد؛ - نئوپلازی.
پرسش: ریزش عمومی پرها با حفظ پرهای سر (Generalized feather loss) نشانه چیست؟ پاسخ: اگر سر کاملاً طبیعی باشد، یعنی پرنده خودش پرها را کَنده (Feather damaging behavior) چون به سر دسترسی ندارد. اما اگر ریزش عمومی و بینظم باشد: - بیماری منقار و پر طوطیسانان (PBFD - Psittacine Beak and Feather Disease)؛ - ویروس پلیوما (Polyomavirus)؛ - پیری شدید یا چاقی.
پرسش: پرها به مرور تیره و چربنما (Greasy) میشوند؟ پاسخ: قویاً به بیماری کبد (Liver disease)، سوءتغذیه یا کمکاری تیروئید (Hypothyroidism) شک کنید.
پرسش: خطوط استرس (Stress lines) روی پرها چیست؟ پاسخ: شکستگیهای افقی در تار پر که نشان میدهد در زمان رویش پر (در پوست)، پرنده دچار استرس فیزیولوژیک یا بیماری بوده است. حتی تجویز داروی فنبندازول (Fenbendazole) در دوران رشد پر میتواند باعث آن شود.
پرسش: تغییر رنگ غیرعادی پرها چقدر مهم است؟ (این بخش برای آزمون بسیار طلایی است) - طوطی خاکستری (African grey) با پرهای قرمز: بیماری PBFD، کَندگی مزمن پر، سوءتغذیه، بیماری کبدی یا تنوع ژنتیکی طبیعی. - طوطی سینهسرخ (Galah) با پرهای خاکستری تیره و صورتی: بیماری مزمن کبد یا کمکاری تیروئید. - طوطی لوتینو (Lutino cockatiel) با پرهای زرد تیره و چرب: بیماری مزمن کبد یا کمکاری تیروئید. - پرهای سبز تبدیل به سیاه (Green to black): رشد قارچ ساپروفیت (Saprophytic fungal growth) روی پر. دلیلش چربی دست انسان پس از نوازش پرنده است که روی پر میماند. (متن اصلی: “This fungal growth is usually due to the oils from human hands left on the feathers after petting”) - پرهای سبز تبدیل به زرد و آبی تبدیل به سفید: بیماری PBFD یا سوءتغذیه.
پرسش: خارش (Pruritus) شدید پرنده را از کجا شروع کنم؟ پاسخ: - شپش و کنه (Lice and mites)؛ - سوءتغذیه؛ - درماتیت (Dermatitis)؛ - پلیفولیکولوزیس (Polyfolliculosis) که در عشقها و بودجیگارها شایع است (رشد چند پر از یک فولیکول با خارش شدید)؛ - کیست پر (Feather cysts) (معمولاً روی بال یا جناغ، اغلب خارشدار).
پرسش: غده اوروپیژیال (Uropygial gland) بزرگ شده یعنی چه؟ پاسخ: هایپرپلازی، نئوپلازی، انسداد با پلاک کراتین (معمولاً به دلیل کمبود ویتامین A) یا عفونت.
پرسش: تودههای زیرپوستی زرد رنگ (Yellow subcutaneous deposits) چیست؟ پاسخ: چربی (Fat)، لیپوم (Lipoma) یا گزانتوما (Xanthoma).
پرسش: خون روی پرهای بال پیدا شده (Blood on feathers)؟ پاسخ: معمولاً به دلیل ترومای نوک بال (Wing tip trauma) ناشی از کوتاهکردن شدید پروبال یا قفس نامناسب، یا شکستگی پر خونی (Broken blood feather) است.
پرسش: افتادگی بال (Wing drooping) یکطرفه یا دوطرفه چه تفاوتی دارد؟ پاسخ: - دوطرفه: ضعف عمومی، گرمازدگی یا آسیب دوطرفه. - یکطرفه: آسیب اختصاصی همان بال (شکستگی، آسیب عضله). - قاعده کلی: هرچه بال پایینتر آویزان شود، آسیب به بخشهای انتهایی بال نزدیکتر است.
پرسش: لنگش (Limping) در پرنده؟ پاسخ: آسیب استخوان/مفصل/عضله؛ پودودرماتیت (Pododermatitis - پای بامبلی)؛ هیپوکلسمی؛ بدشکلی مادرزادی (Valgus/Varus deformity).
پرسش: از بین رفتن انگشتان یا ناخنها (Missing nails/toes)؟ پاسخ: - پرخاشگری همقفس؛ - قفس نامناسب؛ - ارگوتیسم (Ergotism): مسمومیت با ارگوت (نکروز عروقی - شکل ۹.۶)؛ - سندرم انگشت تنگ (Constricted toe syndrome): بسته شدن گردش خون توسط الیاف نساجی یا نخ. - سرمازدگی (Frost damage).
پرسش: رشد بیش از حد ناخنها (Overgrown nails)؟ پاسخ: بیماری مزمن کبد، نشیمنگاه نامناسب، سوءتغذیه، بیماری PBFD، یا آرتروز (که مانع سایش طبیعی ناخن میشود).
پرسش: بدشکلی زاویهدار پا (Angular limb deformity) یا لغزیدن تاندون (Slipped tendon)؟ پاسخ: معمولاً به دلیل هیپرپاراتیروئیدیسم تغذیهای (Nutritional secondary hyperparathyroidism)، تروما، یا ژنتیک. در لغزیدن تاندون، تاندون گاستروکنمیوس از شیار پشت ساق پا خارج میشود.
پرسش: هیپرکراتوزیس پاها (Hyperkeratosis) یعنی فلسها کلفت و زبر شدهاند؟ پاسخ: کنه کرمخوار (Cnemidocoptes)، کمبود روی (Zinc) و/یا بیوتین (Biotin)، یا درماتوفیتوز (Dermatophytosis).
پرسش: رشد بیش از حد منقار (Overgrown beak) با کبودی در کراتین؟ پاسخ: بیماری کبد، کنه کرمخوار، عدم سایش طبیعی، کمبود فرصت جویدن، یا کمکاری تیروئید.
پرسش: منقار به چپ یا راست کج شده (Scissor beak)؟ پاسخ: مادرزادی یا اکتسابی.
پرسش: ضایعات سفید و لانهزنبوری روی منقار و اطراف چشم و مخرج؟ پاسخ: کنه صورت (Scaly face mite - Cnemidocoptes pilae).
پرسش: عدم تقارن سوراخهای بینی (Nares unequal)؟ پاسخ: بیماری مزمن تنفسی، آبسه سِر (Cere abscess)، نئوپلازی یا راینولیت (Rhinolith - سنگ بینی).
پرسش: ضخیم شدن و بزرگی سر (Cere) در بودجیگار ماده؟ پاسخ: هیپرتروفی سر ناشی از افزایش هورمون استروژن (Hyper-oestrogenism) که معمولاً با بیماری تخمدان مرتبط است.
پرسش: ریزش پر دور چشم و التهاب ملتحمه (Conjunctivitis) - شکل ۹.۸؟ پاسخ: کلامیدیوز، مایکوپلاسما، مایکوباکتریوم، انگلهای چشم (کرم Oxyspirura)، آلرژی (معمولاً به نیکوتین) یا پاکس ویروس (Avian poxvirus).
پرسش: بیرونزدگی کره چشم (Exophthalmos)؟ پاسخ: سینوزیت، هیپرپاراتیروئیدیسم تغذیهای (در جوجهها)، تومور پشت کره چشم (Retrobulbar) به ویژه لنفوم، یا آدنوم هیپوفیز در بودجیگارها.
پرسش: تغییرات قرنیه (Corneal changes) شامل نقاط سفید براق؟ پاسخ: اینها اغلب رسوب لیپید یا کلسترول (Lipid/Cholesterol deposits) به دلیل جیره پرچرب و چاقی هستند. اما اگر زخم باشد (Keratitis)، به عفونت باکتریایی/قارچی یا تروما شک کنید.
پرسش: خون در اتاقک قدامی چشم (Hyphema)؟ پاسخ: تروما، مسمومیت با وارفارین (ضد انعقاد) یا نئوپلازی.
پرسش: برجسته شدن استخوان سینه (Prominent keel / Going light) یعنی چه؟ پاسخ: تحلیل عضلات سینه (Pectoral muscle atrophy) به دلیل بیماری مزمن (کاتابولیسم) یا بیحرکتی (عدم استفاده). (متن اصلی: “Inability to exercise, causing the muscles to atrophy due to disuse”)
پرسش: ضایعه زخمی در انتهای استخوان سینه (Ulcerative lesion on keel) - شکل ۹.۹؟ پاسخ: خودزنی مزمن و ضربه ناشی از افتادن سنگین به زمین، مخصوصاً در پرندگانی که پروبال آنها بیش از حد کوتاه شده است. همچنین ممکن است لیپوم زخمی یا آبسه چربی باشد.
پرسش: بزرگ شدن فضای سیلوم (Enlarged coelom) - افزایش فاصله بین استخوان سینه و استخوان شرمگاهی؟ پاسخ: - توده جامد: چاقی، بزرگی کبد (Hepatomegaly)، تومور داخلی (کلیه/گناد)، تخمگذاری، یا انگلهای شدید. - توده مایع: پریتونیت زرده (Yolk-related peritonitis)، کیست تخمدان، آسیت (Ascites) ناشی از بیماری قلبی/کبدی، افیوژن نئوپلاستیک یا فتق.
پرسش: آمفیزم زیرپوستی (Subcutaneous emphysema) یعنی حباب هوا زیر پوست؟ پاسخ: تروما، نشت هوا پس از آندوسکوپی، یا پارگی کیسه هوای گردنی (Cervicocephalic air sac) به دلیل عفونت یا ضربه.
پرسش: چینهدان جوجه به آرامی تخلیه میشود (Crop not emptying)؟ پاسخ: - بیماری عمومی همراه با ایلئوس؛ - التهاب چینهدان باکتریایی یا مخمری (Ingluvitis)؛ - فرمول غذایی دستی که غلط مخلوط شده (دما یا غلظت نامناسب)؛ - جسم خارجی یا انسداد.
پرسش: آمفیزم گردن در جوجه (Cervical emphysema)؟ پاسخ: پارگی کیسه هوای گردنی که معمولاً به دلیل برخورد خشن هنگام غذا دادن رخ میدهد. (توجه: اگر جوجه هنگام غذا خوردن هوا قورت دهد، هوا داخل چینهدان است نه زیر پوست!).
پرسش: کبودی (Bruising) روی پوست جوجه؟ پاسخ: عفونت شدید باکتریایی یا ویروسی (به ویژه پلیوماویروس)، تزریق (مثلاً انروفلوکساسین) یا تروما از سوی والدین یا همقفس.
پرسش: سر به طور غیرعادی بزرگ است (Overly large head) یا انگشتان باریک (Thin toes)؟ پاسخ: اینها نشانههای کوتولهشدگی (Stunting) یعنی کاهش نرخ رشد به هر دلیلی (تغذیه نامناسب، بیماری) هستند.
پرسش: قرمزی یا زخم روی چینهدان (Crop burn)؟ پاسخ: سوختگی چینهدان (دمای بیش از حد غذا) یا ضربه ناشی از لوله تغذیه (Crop needle trauma).