سوال ۲: منظور از «خونسرد بودن» دقیقاً چیست و «دمای ترجیحی بدن» چه اهمیتی در طب بالینی دارد؟
پاسخ:
خزندگان پویکیلوترم (Poikilotherms) یا اکتوترم (Ectotherms) هستند، به این معنا که دمای بدنشان ثابت نیست و به محیط وابسته است. با این حال، هر گونه یک دمای ترجیحی بدن (Preferred Body Temperature - PBT) دارد.
استناد به متن اصلی (Page 1):”…they do not have a fixed body temperature, but they do have a preferred body temperature for maximum activity. They normally have a relatively low metabolic rate and eat infrequently compared to mammals.”
اهمیت بالینی PBT (برای دامپزشک):
در این دما، بیشینه فعالیت، عملکرد تولیدمثل، هضم غذا و از همه مهمتر سیستم ایمنی (Immune system) بیشترین پاسخدهی را دارد. اگر جایگاه (Enclosure) دمای نامناسبی داشته باشد (حتی اگر خزنده سالم باشد)، سیستم ایمنی دچار اختلال شده و بیماری بروز میکند. پس اولین قدم در درمان هر خزنده، فراهم کردن گرادیان دمایی (Temperature gradient) متناسب با زیستگاه اصلی آن (از جنگل بارانی تا بیابان) است.
سوال ۳: سیستم ادراک حسی در خزندگان (بویایی، شنوایی، بینایی) چه تفاوت بنیادی با پستانداران دارد؟
پاسخ:
حواس خزندگان کاملاً با پستانداران تفاوت دارد و این موضوع برای بررسی سطح هوشیاری (Alertness) بسیار مهم است:
بویایی (Smell): خزندگان به دلیل تنفس سطحی، نمیتوانند بو را مثل پستانداران با دمیدن هوا استشمام کنند. مارها و سوسمارها با زباندوانی (Tongue flicking) ذرات شیمیایی را جمع کرده و به عضو وومرونازال (Vomeronasal organ) یا همان عضو ژاکوبسون در سقف دهان منتقل میکنند. تکان دادن زبان نشانه هوشیاری است.
استناد (Page 2):“Snakes and lizards flick their tongue to be able to deliver odors to the vomeronasal organ rapidly for the perception of smell.”
شنوایی (Hearing): سوسمارها دارای پرده گوش (Eardrum) هستند، اما مارها و لاکپشتها فاقد پرده گوش و مجرای گوش خارجی هستند. آنها اصوات با فرکانس پایین را از طریق ارتعاشات استخوانی (به ویژه استخوان فک که روی زمین قرار دارد) به گوش داخلی (Columella) منتقل میکنند.
بینایی (Vision): سوسمارها دارای پلک بالا و پایین هستند. اما مارها دارای یک سپر شفاف (Spectacle) روی چشم هستند که هنگام پوستاندازی (Ecdysis)، کدر شده و دید مار را مختل میکند. در این دوره، مار بسیار تحریکپذیر است.
استناد (Page 2):“Snakes have a transparent spectacle (eye covering), which clouds their vision during shedding.”
سوال ۴: مهمترین تاکتیکهای دفاعی در لاکپشتها، مارها و سوسمارها چیست؟
پاسخ:
هر گروه تاکتیک اختصاصی دارد که حین گرفتن (Restraint) باید به آن توجه کرد:
کلونیان (لاکپشتها): جمعکردن سر و پاها درون لاک (Shell) و استتار با محیط (مثلاً رشد جلبک روی لاک لاکپشتهای گازگیر - Snapping turtles).
مارها (Serpentes):
تظاهر به مرگ (Faking death): مخصوصاً در مارهای بینیخوکی (Hognose snakes).
نوکزدن یا تکان دادن دم (Tail flicking/shaking) برای منحرف کردن توجه شکارچی.
نق زدن یا برگرداندن غذا (Regurgitation): برای پرت کردن حواس شکارچی و فرار.
ادرار و ترشح بودار (Urinating and Musking): مارها غدد ماسک (Musk glands) نزدیک مخرج (Cloaca) دارند که ترشح بدبویی دفع میکنند.
سوسمارها (Saurians):
دماندازی (Autonomous tails / Tail sacrifice): بسیاری از سوسمارها میتوانند دم خود را عمداً رها کنند تا حواس شکارچی پرت شود (دم رها شده همچنان میجهد). دم تازهرشدکرده معمولاً همرنگ بدن نیست.
خونفشانی از چشم: سوسمارهای شاخدار (Horned lizards) با افزایش فشار خون، رگهای خونی اطراف چشم را میترکانند و خون به سمت شکارچی پاشیده میشود.
باد کردن گلو (Flaring): اژدهای ریشدار در زمان تهدید، پوست گلو را پهن کرده و دهان را باز میکند (Bluffing).
سوال ۵: خطرناکترین گونههای خزندگان برای نگهدارنده کدامند و نشانههای پرخاشگری چیست؟
پاسخ:
اولین اصل: هیچ خزندهای اهلی (Domesticated) نیست، حتی اگر رام به نظر برسد.
استناد (Page 4):“No reptile is domesticated. Some tolerate being handled, but all prefer not to be handled…”
گونههای سمی شمال آمریکا: مارهای زنگی (Rattlesnakes)، سرپنبهای (Cottonmouth/Water moccasin)، سر مسی (Copperhead) و مارهای مرجانی (Coral snakes). همچنین سوسمارهای هیلا مانستر (Gila monster) و مکزیکن بیدد (Mexican beaded lizard).
خطر انقباضکنندهها (Constrictors): هر مار یا سوسماری که طول آن بیش از ۵ فوت (حدود ۱.۵ متر) باشد، خطرناک محسوب میشود. هر ۵ فوت از طول مار، نیاز به یک نفر کمکدهنده (Assistant handler) دارد.
استناد (Page 6):“Constricting snakes longer than 8 feet and venomous snakes are inherently dangerous.”
نشانههای حمله (Body Language Depicting Agitation): بالا آوردن بدن، تهدید با دهان باز، صداگذاری، تکان دادن دم، و بالا و پایین بردن سر (Head bobbing) در سوسمارها که هشدار حمله قریبالوقوع است.
سوال ۶: اصول ایمن دست زدن به (Handling) لاکپشت، مار و سوسمار در محیط کلینیک چیست؟
پاسخ:
تکنیکها بر اساس گروه و تحریکپذیری کاملاً متفاوت است:
الف) کلونیان (لاکپشتها):
کوچک: با گرفتن دو طرف پل (Bridge) بین لاک فوقانی و تحتانی (شکل 7.1 را ببینید).
بزرگ و خشن (مثل تاپنوکها - Snapping turtles): هرگز از دم نگیرید! ابتدا دم را برای کنترل اولیه بگیرید، سپس با دست دیگر لبه لاک پشت گردن یا زیر لاک تحتانی را بگیرید. لاکپشتهای نرمپوسته (Soft-shelled) پنجههای تیز دارند و باید از دستکش استفاده کرد.
نکته حیاتی: لاکپشت را برعکس (Upside down) یا با سر پایینتر از قلب نگه ندارید، چون تنفس مختل میشود (“makes it difficult for the chelonian to breathe properly”).
ب) مارها (Serpentes):
مار رام (Procedural Steps 7.1): ابتدا حضور خود را به مار اعلام کنید. یک دست را به آرامی زیر یکسوم ابتدایی بدن مار ببرید و با دست دیگر بقیه بدن را حمایت کنید (شکل 7.2). هرگز بدن مار را محکم نگه ندارید چون باعث آسیب عضلانی و مرگ میشود. بهتر است مار را به روش دستهای غلتان (Rolling hands) هدایت کنید تا توهم آزادی داشته باشد.
مار خشن و خطرناک: از قلاب مار (Snake hook) برای بلند کردن استفاده کنید. برای بیحرکت کردن سر، از میخ مهار (Pinning hook) روی سطح نرم استفاده کنید (Procedural Steps 7.2) و سپس قاعده جمجمه را بین انگشت شست و میانی، با انگشت اشاره روی سر بگیرید (شکل 7.3).
برای مارهای بسیار عصبانی از لولههای انعطافپذیر شفاف (Transparent tubes) استفاده کنید (شکل 7.4 و Procedural Steps 7.3).
ج) سوسمارها (Saurians):
کمخطر (گکو و اژدهای ریشدار): با یک دست از روی بدن بگیرید و شانهها و لگن را حمایت کنید تا به مهرهها آسیب نزند (شکل 7.5). هرگز از دم نگیرید (دماندازی).
ایگوانا: خطرناکترین بخش، دم عضلانی و چنگالهای بلند است. برای ایگوانای آرام (Procedural Steps 7.5): یک دست را زیر سینه ببرید و دم را بین بازو و بدن خود محبوس کنید (شکل 7.6 و 7.7). برای ایگوانای عصبانی (Procedural Steps 7.6): ابتدا قاعده دم را بگیرید و پاهای عقب را از زمین بلند کنید، سپس گردن و شانه را با دست دیگر بگیرید و دم را بین بازو و بدنتان فشار دهید.
سوال ۷: مهمترین بیماری مشترک (Zoonosis) از خزندگان سالم چیست و پروتکل بهداشتی استاندارد کدام است؟
پاسخ:
به جز گازگرفتگی و خراش، تنها بیماری مشترک جدی از خزندگان سالم (به ویژه اسیر-تولید شده) سالمونلوز (Salmonellosis) است.
استناد (Page 9):”…the only zoonotic disease of great significance from captive-bred reptiles is salmonellosis. There is a high degree of risk of acquiring salmonellosis from reptiles, including those that appear healthy.”
عوامل آن عمدتاً Salmonella arizona و S. marina هستند (طبق Table 7.7). این باکتری از طریق تماس مستقیم یا غیرمستقیم (با وسایل داخل قفس) منتقل میشود و در گروه ریسک ۳ (Risk Group 3) قرار دارد، یعنی میتواند بیماری جدی یا کشنده ایجاد کند.
پروتکل بهداشتی (Sanitary Practices) برای کلینیک:
قفسها را در نزدیکی محل تهیه یا نگهداری غذا قرار ندهید.
ضدعفونی (Disinfection): از محلول ۵٪ هیپوکلریت سدیم (Sodium hypochlorite - همان وایتکس) استفاده کنید و بعد کاملاً آبکشی کنید. از ضدعفونیکنندههای فنولدار (Phenol) یا بوی کاج (Pine-scent) پرهیز کنید.
هنگام تمیز کردن قفس از دستکش و عینک محافظ استفاده کنید و هرگز قفس را در وان یا سینک ظرفشویی خیس نکنید.
به صاحبان خزنده آموزش دهید که هرگز خزنده را نبوسند، با دست به آن غذا ندهند و بعد از هر تماس، دستان خود را بشویند. افراد با نقص ایمنی (کودکان، سالمندان، باردار و بیماران دچار نقص ایمنی) هرگز نباید با خزندگان تماس داشته باشند.
سوال ۸: محلهای استاندارد تزریقات (IM، IV، SC، IC، IO) در هر گروه کجاست و چرا تزریق در نیمه جلویی بدن ارجح است؟
پاسخ:
اصول کلی: تزریقات در خزندگان باید در دمای ترجیحی (PBT) انجام شود و حیوان هیدراته باشد. مهمترین نکته بالینی، سیستم پورتال کلیوی (Renal portal system) است. اعتقاد بر این است که تزریق در پاهای عقبی یا دم، دارو را سریعتر از کلیه عبور داده و دفع میکند؛ بنابراین تزریق در نیمه جلویی بدن (Cranial half) ترجیح داده میشود.
تزریق عضلانی (Intramuscular - IM):
کلونیان: در قسمت فوقانی اندام جلویی (Proximal forelimb) یا عضلات سینهای (Pectoral) در محل اتصال گردن به اندام جلویی (شکل 7.8).
مارها: در یکسوم جلویی بدن، در عضلات پشتی (Epaxial muscles) به صورت زیر پوستفلس (Underneath scales) و با زاویه به سمت سر (شکل 7.9).
سوسمارها: در عضلات دلتویید شانه (Deltoid) (شکل 7.10). در گکوهای کوچک، عضله کافی برای IM وجود ندارد.
تزریق داخل وریدی (IV - Venipuncture):
کلونیان (تورتل): ورید گردنی (Jugular) در سمت راست ارجح است. برای تورتوا: ورید پشتی دم (Dorsal coccygeal).
مارها: ورید شکمی دم (Ventral coccygeal) در زیر مخرج (Vent) روی خط میانی دم.
تزریق داخل صفاقی (Intracelomic - IC): (خزندگان دیافراگم ندارند، لذا حفره بدن یکپارچه است و خطر آسیب به ریه یا احشا بالاست).
مارها: در یکچهارم انتهایی بدن، در سمت جانبی و دقیقاً پشت فلسهای شکمی.
تزریق داخل استخوانی (Intraosseous - IO):
در سوسمارها در استخوان ران (Femur) یا درشتنی (Tibia) انجام میشود. هشدار شدید: قبل از IO حتماً رادیوگرافی کنید، چون اگر بیماری متابولیک استخوان (Metabolic Bone Disease - MBD) داشته باشد، استخوان میشکند (“if they have metabolic bone disease, an IO puncture is likely to fracture the bone”). این روش در مارها ممکن نیست.
سوال ۹: اصول حمل و نقل (Transport) ایمن هر گروه از خزندگان چگونه است؟
پاسخ:
کلونیان و سوسمارها: بهترین گزینه، جعبههای پلاستیکی مات (Opaque plastic storage boxes) با درپوش محکم و تهویه مناسب. برای لاکپشتهای آبزی، یک حوله مرطوب کف و روی آن قرار دهید.
مارها: از کیسههای دولایه کرباس یا پنبهای (Double-lined canvas or cotton bag) استفاده کنید (روبالشی (Pillowcase) برای مارهای غیرسمی کافی است).
درزها حتماً دوبلدوزی (Double-stitched) باشند تا سر مار از آن خارج نشود.
برای قرار دادن مارهای خطرناک در کیسه، از یک حلقه فلزی مثلثی (Triangular metal hoop) استفاده کنید تا دهانه کیسه باز بماند و دستتان محفوظ بماند.
کیسه را از گره بالایی (نه از پایین) بلند کنید تا خطر گزیده شدن از پایین کیسه کم شود.