سوال: تفاوت این سه اصطلاح چیست و چرا در اسب، زور زدن حین ادرار طبیعی تلقی میشود؟
پاسخ: - دیسوری (Dysuria) = ادرار دردناک یا سخت. - سترانگوری (Stranguria) = زور زدن برای ادرار کردن (نرخ خروج ادرار کاهش و تلاش برای تخلیه افزایش مییابد). - بیاختیاری ادرار (Urinary Incontinence) = تخلیه غیرارادی ادرار (معمولاً نشانه اختلال عصبی-عضلانی است).
⚠️ نکته طلایی برای اسب: اسبهای بالغ طبیعی هنگام ادرار ممکن است بهطور خلاصه ناله کنند و کمی زور بزنند. این را نباید با دیسوری یا سترانگوری اشتباه گرفت. در نشخوارکنندگان، ادرار کردن غیرفعالتر است و چنین رفتاری طبیعی نیست. (متن اصلی: “The horse voids urine actively and forcefully. Both male and female adult horses may briefly groan and strain slightly during normal urination. This should not be misinterpreted as dysuria or stranguria.”)
تشخیص افتراقی بالینی (کلیدی برای آزمون): - برای تشخیص، حتماً معاینه رکتال انجام دهید (در اسب و گاو). - اگر مثانه خیلی به سمت عقب (در حفره لگنی) کشیده شده باشد، به بهدامافتادگی لگنی مثانه (Pelvic entrapment of the bladder) شک کنید. - در برهها و بزغالهها، سنگهای ادراری اغلب در زائده مجرای ادرار (Urethral process) گیر میکنند (حتماً بررسی شود). - در نریانهای بالغ، تجمع اسمگما (Smegma) در دیورتیکول مجرای ادرار میتواند باعث تورم پیشپوست و دیسوری شود.
تمایز سترانگوری از تنسموس (Tenesmus - زور زدن برای دفع مدفوع): در تنسموس، پاهای عقب کرهها کمی جلوتر از حالت سترانگوری قرار میگیرد. همچنین سترانگوری شدید ممکن است باعث پرولاپس رکتوم (Rectal prolapse) ثانویه شود؛ بنابراین در پرولاپس رکتوم، حتماً دستگاه ادراری را هم بررسی کنید.
مهمترین تفاوت نورولوژیک (Upper Motor Neuron vs Lower Motor Neuron): | وضعیت | یافته بالینی | وضعیت مثانه | | :----------------------------------------------------------- | :----------------------------------------------------------- | :----------------------------------------------------------- | | آسیب UMN (مثلاً ضایعه نخاعی فوقساکرال) | حیوان زور میزند ولی ادرار کمی خارج میشود (اسفنکتر دچار هایپرتونی است). | مثانه متسع، تخلیه با فشار مشکل است. | | آسیب LMN (مثلاً ضایعه ساکرال - Cauda equina) | بیاختیاری ادرار علامت غالب است. | مثانه بسیار متسع و شل است و بهراحتی با فشار رکتال تخلیه میشود. | | (متن اصلی: “With severe disease of the sacral spinal cord… urinary incontinence is often the predominant clinical sign (e.g., cauda equina neuritis in horses or lymphoma in cattle). The bladder is usually moderately to severely distended, and urine can be expressed easily…”) | | |
📌 به شکل ۱۰-۱ (صفحه ۲) نگاه کنید که حالت لوردوزیس و سترانگوری را در یک گاو نر با انسداد مجرای ادرار نشان میدهد.
سوال: حیوانی با ادرار قرمز یا قهوهای به مطب آورده شده است. چگونه سریع علت را تشخیص دهم؟
پاسخ: پاسخ در یک کلمه خلاصه میشود: سانتریفیوژ (Centrifugation)!
| نوع رنگدانه | ظاهر ادرار | بعد از سانتریفیوژ | رسوب (Sediment) | علامت بالینی اختصاصی |
|---|---|---|---|---|
| هماچوری (Hematuria) | صورتی، قرمز یا قهوهای | شفاف میشود | رسوب حاوی گلبول قرمز (RBC) یا “Ghost cells” است. | وجود لخته خون (Clot) در ادرار (که نشانه قطعی هماچوری است). |
| هموگلوبینوری (Hemoglobinuria) | قرمز تیره (شفاف) | تغییر نمیکند (کدر میماند) | بدون RBC (مگر اینکه همراه با هماچوری باشد). | سرم یا پلاسما صورتی رنگ است (همولیز داخل عروقی). PCV معمولاً پایین است. |
| میوگلوبینوری (Myoglobinuria) | قرمز تا قهوهای تیره (مثل شکل ۱۰-۲) | تغییر نمیکند | بدون RBC | افزایش آنزیمهای عضلانی (CPK و AST)؛ حیوان دچار ضعف، درد یا تورم عضلانی است. |
📌 به شکل ۱۰-۲ (صفحه ۴) توجه کنید که ادرار طبیعی اسب (سمت چپ) را با ادرار مبتلا به میوگلوبینوری شدید (سمت راست) مقایسه کرده است.
نکات تشخیصی تکمیلی: - اگر خون در ابتدای ادرار دیده شود = منشأ آن پیشابراه (Urethra) است. - اگر خون در انتهای ادرار بیشتر شود = منشأ آن مثانه (Bladder) است (زیرا با انقباض مثانه تخلیه میشود). هرچند همیشه نمیتوان به این قانون اعتماد کرد. - هماچوری در اختهها (Geldings) ممکن است به دلیل پارگی جسم غاردار (Corpus cavernosum rupture) در نزدیکترین بخش پیشابراه رخ دهد که یک فوریت جراحی است.
سوال: چه تعداد سلول التهابی در ادرار طبیعی است؟ کشت ادرار را در اسب چگونه تفسیر کنم؟
پاسخ: پیوری یعنی وجود سلولهای التهابی و دبری در ادرار. توجه: ادرار طبیعی اسب کدر (Turbid) است و این به خاطر وجود موکوس و کریستالهای کلسیم است، این را با پیوری اشتباه نگیرید! (شکل ۱۰-۳).
معیار تشخیص عفونت در Free-catch: تعداد باکتری بیشتر از (1 \times 10^4) CFU/mL (به شرطی که یافتههای رسوب ادرار و دپیستیک هم تأییدکننده باشد). (متن اصلی: “In specimens collected by midstream free catch, bacterial counts greater than (1 \times 10^{4}) bacteria per milliliter of urine are indicative of urinary tract infection…”)
منشأیابی پیوری: اگر پیوری از دستگاه ادراری فوقانی (کلیه و حالب) باشد، حیوان معمولاً تب سیستمیک و علائم کولیک دارد. اگر از تحتانی باشد، معمولاً فقط دیسوری دیده میشود و حیوان حال عمومی خوبی دارد.
⚠️ اخطار فنی: در نشخوارکنندگان نر، به دلیل وجود دیورتیکول (Urethral recess)، نمیتوان کاتتر را به مثانه رساند و تنها گزینه، نمونه میداستریم است. سیستوسنتز (Cystocentesis) در دامهای بزرگ مبتلا به عفونت ادراری، خطر پریتونیت سپتیک دارد.
سوال: وقتی در رسوب ادرار گاو یا اسب کریستال میبینم، باید نگران شوم؟
پاسخ: خیر، همیشه نگران کننده نیست! ادرار گیاهخواران بهطور طبیعی قلیایی (Alkaline) است که باعث کاهش انحلال ترکیبات کلسیم و فسفات میشود. بنابراین وجود کریستالهای کربنات کلسیم، فسفات کلسیم یا اگزالات کلسیم در ادرار غلیظ نشخوارکنندگان، یک یافته طبیعی (Incidental) تلقی میشود، مگر اینکه حیوان علائم بالینی بیماری ادراری داشته باشد.
زمانی که خطرناک است: 1. در نشخوارکنندگان نر (به ویژه اختهها)، کریستالوری سنگین و پایدار نشانه خطر تشکیل سنگ (Urolithiasis) است. 2. وجود کریستالهای چسبیده به موهای اطراف پیشپوست یا فرج (شکل ۱۰-۳ را ببینید) نشانه کریستالوری شدید و احتمال انسداد مجرای ادرار است. 3. عفونت ادراری با باکتریهای اورهآز مثبت (Urease-producing bacteria) باعث افزایش بیش از حد pH شده و رسوب مواد معدنی را تشدید میکند.
سوال: حیوانی زیاد آب میخورد و زیاد ادرار میکند. الگوریست کارآمد برای تشخیص افتراقی چیست؟
پاسخ: اولین و مهمترین اقدام، اندازهگیری وزن مخصوص ادرار (USpG - Urine Specific Gravity) است: - اگر USpG > 1.025 باشد => غلظت ادرار خوب است و علت پلیاوری، افزایش مصرف آب (Polydipsia) است. - اگر USpG بین ۱٫۰۰۸ تا ۱٫۰۱۴ (ایزوستنوری - Isosthenuria) باشد و حیوان دهیدراته باشد => به نارسایی کلیوی (Renal Failure) شک کنید (کلیه توانایی تغلیظ ندارد). - اگر USpG < 1.007 باشد => به دیابت بیمزه (Diabetes Insipidus - مرکزی یا نفروژنیک)، یا مدولاری واشاوت (Medullary washout)، یا پلیدیپسی روانی (Psychogenic polydipsia) شک کنید.
فرمول کاربردی برای تشخیص بیماری توبولی (Fractional Excretion of Sodium - FeNa): اگر USpG مبهم بود، این فرمول را بهخاطر بسپارید:
[ \mathrm{FeNa}(\%) = \frac{[\text{Na}]{\text{ادرار}}}{[\text{Na}]]}}} \times \frac{[\text{Cr{\text{پلاسما}}}{[\text{Cr}] \times 100 ]}}
سوال: چرا یک حیوان اورمیک ممکن است پلیاوری داشته باشد و اصلاً حجم طبیعی ادرار چقدر است؟
پاسخ: - Anuria = عدم تولید ادرار. - Oliguria = تولید ادرار کمتر از حد طبیعی. - حجم طبیعی ادرار (طبق مرجع Altman, 1961): - اسب: ۳ تا ۱۸ میلیلیتر به ازای هر کیلوگرم وزن در روز. - گاو: ۱۷ تا ۴۵ میلیلیتر به ازای هر کیلوگرم وزن در روز. - گوسفند و بز: ۱۰ تا ۴۰ میلیلیتر به ازای هر کیلوگرم وزن در روز.
نکته مهم بالینی: در نارسایی کلیه، حجم ادرار میتواند کم، نرمال یا زیاد باشد. بنابراین الیگوری اختصاصی نارسایی کلیه نیست. دهیدراتاسیون شدید نیز باعث الیگوری میشود (پیشکلیوی - Prerenal).
اقدام عملی در برخورد با آنوری: ۱. بررسی کنید که آیا مجرای ادرار مسدود است یا پاره (با اولتراسوند و معاینه رکتال). ۲. در کرههای نوزاد، حتماً مجرای اوراخوس (Urachus) را از نظر نشت ادرار به داخل شکم یا خارج بررسی کنید. ۳. اگر حیوان دچار درد شدید شکمی یا سینهای است، ممکن است بهدلیل درد از ادرار کردن خودداری کند؛ در این موارد حتماً پری مثانه (Bladder filling) را با اولتراسوند چک کنید، نه فقط حجم ادرار دفع شده را.
سوال: اورمی چه تفاوتی با آزوتمی دارد و چرا این بیماران مستعد خونریزی گوارشی هستند؟
پاسخ: آزوتمی (Azotemia) یعنی افزایش اوره و کراتینین خون، اما اورمی (Uremia) یعنی مجموعه علائم بالینی (Syndrome) ناشی از تجمع انواع توکسینها در بدن (اوره، گوانیدین، ترکیبات فنلی و فسفر) که منجر به اختلال در عملکرد ارگانها میشود. (متن اصلی: “Uremia is defined as the constellation of clinical signs, impaired metabolic processes, and alteration of the function of multiple organs…”)
علائم بالینی اختصاصی که باید در آزمون به خاطر بسپارید: ۱. افسردگی و بیاشتهایی (Depression and Anorexia) (شایعترین علائم). ۲. زخمهای دهانی (Oral erosions/ulcers)، التهاب لثه (Gingivitis)، بوی بد دهان (Halitosis) و تجمع جرم دندانی. ۳. خونریزی گوارشی (Melena) به دلیل کواگولوپاتی (Coagulopathy) و اختلال عملکرد پلاکتها (بسیار مهم در حین جراحی). ۴. در موارد نادر، ادم ریوی و آنسفالوپاتی اورمیک ایجاد میشود.