بخش یازدهم: تغییرات پوستی

📌 فهرست سوالات اصلی (به ترتیب مطالب فصل)

1. چرا بیماری‌های پوستی مختلف با وجود علت‌های متفاوت، تظاهرات مشابهی دارند؟ (مفهوم «واکنش محدود پوست»)
2. در تاریخ‌گیری از صاحب دام، مهم‌ترین سوالات کدامند و چرا؟
3. در معاینه فیزیکی پوست باید به چه نکاتی دقیقاً توجه کنیم؟
4. مهم‌ترین تکنیک‌های تشخیصی پوست در دام‌های بزرگ کدامند و هرکدام برای تشخیص چه بیماری‌هایی به کار می‌روند؟
5. خارش (Pruritus) چه سازوکاری دارد و چگونه به تشخیص آن نزدیک شویم؟
6. ندول، تومور و تورم (Nodules, Tumors, Swellings) چه تفاوت‌هایی دارند و شایع‌ترین علل آن‌ها در اسب و نشخوارکنندگان چیست؟
7. زخم (Ulcer) و فرسایش (Erosion) چه تفاوتی دارند و چگونه به علت آن‌ها پی ببریم؟
8. پاپول، پوستول و وزیکول چه هستند و مهم‌ترین تشخیص‌های افتراقی آن‌ها کدامند؟
9. پوسته (Scale) و دلمه (Crust) چگونه تشکیل می‌شوند و رویکرد تشخیصی آن‌ها چیست؟
10. ناهنجاری‌های طول و تراکم مو (Alopecia و Hirsutism) شامل چه مواردی هستند و چگونه علت‌یابی می‌شوند؟
11. ناهنجاری‌های رنگدانه (Hyperpigmentation و Hypopigmentation) چه مکانیسم‌هایی دارند و شایع‌ترین علل آن‌ها در دام‌های بزرگ چیست؟

📝 پاسخ به سوالات، به صورت بخش‌بندی شده

۱. چرا بیماری‌های پوستی مختلف با وجود علت‌های متفاوت، تظاهرات مشابهی دارند؟

پوست در برابر عوامل بیماری‌زا واکنش محدودی (limited repertoire) نشان می‌دهد؛ یعنی تعداد الگوهای پاسخ آن محدود است. بنابراین یک ضایعه مشابه (مثلاً پوسته‌ریزی) می‌تواند ناشی از انگل، قارچ، حساسیت یا کمبود تغذیه باشد. به همین دلیل تشخیص افتراقی گسترده و برخورد سیستماتیک ضروری است.

متن اصلی مرجع: “the skin has a limited repertoire with regard to its presentation; many diseases with various causes may manifest with similar lesions.”

۲. در تاریخ‌گیری از صاحب دام، مهم‌ترین سوالات کدامند و چرا؟

هدف از تاریخ‌گیری، تعیین شروع، روند پیشرفت و عوامل مؤثر بر بیماری است. سوالات کلیدی (مطابق شکل ۱۱-۱ کتاب) عبارتند از:

• سن حیوان و سن شروع مشکل
• محل شروع و نحوه گسترش ضایعه
• فصل بروز (فصلی یا دائمی؟)
• وجود خارش و محل آن
• درگیری حیوانات تماس‌گیرنده یا انسان‌ها
• داروهای مصرفی قبل و بعد از شروع (برای تشخیص تداخلات دارویی و حساسیت)
• نوع جیره و محیط نگهداری (بستر، کنترل مگس و …)

نکته: بهتر است فرم تاریخچه را در اختیار صاحب قرار دهید تا با فرصت کافی پر کند (مراجعه به شکل ۱۱-۱).

۳. در معاینه فیزیکی پوست باید به چه نکاتی دقیقاً توجه کنیم؟

معاینه باید شامل موارد زیر باشد:

• وضعیت عمومی حیوان (آیا بیماری محدود به پوست است یا سیستمیک؟)
• توزیع ضایعات (موضعی یا منتشر، متقارن یا نامتقارن)
• مورفولوژی ضایعه (پاپول، ندول، کهیر، لکه‌های ریزش مو و…)
• ابعاد ضایعات
• بررسی غشاهای مخاطی (دهان، پلک، مقعد)
• لمس پوست (برای تشخیص پوسته‌های زیر مو، خشکی، قابلیت کَندن مو، بزرگی غدد لنفاوی)

از شکل ۱۱-۲ برای ثبت یافته‌ها استفاده کنید.

۴. مهم‌ترین تکنیک‌های تشخیصی پوست در دام‌های بزرگ کدامند؟

الف) خراشیدگی پوستی (Skin Scraping)

• هدف: یافتن انگل‌های خارجی به‌ویژه کنه‌ها (مایت‌ها).
• مواد: روغن معدنی (Mineral oil)، اسپاتول طبی، لام و لامل.
• روش: چند خراش سطحی و چند خراش عمیق (تا حد خونریزی مویرگی) از نواحی مختلف.
• کاربرد: در نشخوارکنندگان مفیدتر از اسب است (آلودگی کنه در اسب نادرتر است).
• توجه: برای جستجوی Demodex به خراش عمیق نیاز است.

ب) کشت قارچی (Dermatophyte Culture)

• هدف: تشخیص درماتوفیتوز (کچلی).
• محیط: Dermatophyte Test Medium (DTM) که حاوی فنل‌رد (شاخص pH) و آنتی‌بیوتیک‌هاست.
• تفسیر: رشد کلنی سفید تا بژ همراه با قرمز شدن محیط (به دلیل متابولیت‌های قلیایی) نشانه مثبت است. قرمزی باید همزمان با رشد کلنی باشد، در غیر این صورت ممکن است آلودگی ساپروفیت باشد (مثلاً Scopulariopsis).
• زمان: اغلب ۵–۷ روز، ولی تا ۳ هفته برای اعلام منفی صبر کنید.
• توجه: برخی از Trichophyton verrucosum نیاز به دمای ۳۷ درجه دارند.

ارجاع به شکل ۱۱-۳ برای نمونه کشت مثبت.

ج) آزمایش پتاسیم هیدروکسید (KOH Preparation)

• هدف: مشاهده مستقیم هیف و آرتروکنیدی قارچ در میکروسکوپ.
• مواد: KOH ۱۵%، لام، لامل، شعله.
• تفسیر: هیف‌های سپتات دار با ضخامت یکنواخت و زنجیره‌های آرتروکنیدی مثبت تلقی می‌شوند (شکل ۱۱-۴).
• محدودیت: نیاز به تجربه دارد، نتایج مثبت و منفی کاذب شایع است. همیشه همراه با کشت انجام شود.

د) نوار چسب آسپیره (Acetate Tape Preparation)

• هدف اصلی: تشخیص تخم کرمک (Oxyuris equi) در ناحیه مقعدی، و همچنین تشخیص کنه Chorioptes.
• روش: چسب را روی ناحیه بچسبانید و سپس روی لام حاوی روغن معدنی قرار دهید.

ه) آزمایش درماتوفیلوس (Dermatophilus Preparation)

• هدف: تشخیص Dermatophilus congolensis (عامل درماتوفیلوز).
• روش: پوسته را خرد کنید، در سالین خیس کنید، روی لام پهن کنید، رنگ‌آمیزی گرم یا گیمسا کنید.
• تشخیص: باکتری‌های گرم‌مثبت رشته‌ای که به صورت ردیف‌های موازی کوکسی (zoospores) شبیه به “ریل قطار” دیده می‌شوند (شکل ۱۱-۵).

و) مطالعات سیتولوژی (Cytology)

• برای پوسته، دلمه، پوسچول، وزیکول، ندول و تومور.
• روش: خراش سطحی، یا باز کردن ضایعه و گسترش محتویات، یا Fine-Needle Aspiration (FNA) برای توده‌ها.
• رنگ‌آمیزی: گیمسا، رایت یا گرم.
• کمک به تشخیص سلول‌های التهابی، نئوپلاستیک یا آکانتولیتیک و وجود عوامل عفونی.

ز) بیوپسی برای هیستوپاتولوژی (Biopsy for Routine Histopathology)

• ابزار: پانچ ۴ یا ۶ میلی‌متری، تیغ اسکالپل، پنس، سوزن و نخ بخیه، لیدوکائین ۲%، فرمالین بافری ۱۰%.
• نکات کلیدی:
• ضایعه را ضدعفونی نکنید (پوسته و اپیتلیوم از بین می‌رود).
• بیوپسی پانچ برای اکثر ضایعات مناسب است، ولی برای زخم‌ها و ضایعات تاولی، بیوپسی بیضوی (Elliptical) که لبه زخم را نیز بگیرد، ارجح است.
• برای بیوپسی بیضوی، طول بیضی باید عمود بر لبه پیشرونده زخم باشد (شکل ۱۱-۶).
• نمونه را روی مقوا یا چوب زبان بچسبانید تا در فرمالین جمع نشود.

ح) بیوپسی برای ایمونوپاتولوژی (Immunopathology)

• برای بیماری‌های خودایمنی پوست.
• Direct Immunofluorescence نیاز به محیط مخصوص (Michel’s fixative) دارد.
• کورتیکواستروئیدها تا ۳ هفته قبل می‌توانند باعث نتیجه منفی کاذب شوند.
• توصیه: اگر بودجه محدود است، هیستوپاتولوژی معمولی ارجح است.

ط) آزمایش میکروفیلاری (Microfilarial Preparation)

• برای تشخیص انکوسرکیاز اسب، استفانوفیلاریاز گاو، الفوروز و پارلافوسترونژیلوز گوسفند و بز.
• روش: بیوپسی پانچ، نصف در فرمالین، نصف دیگر خرد شده در سالین غیرباکتریواستات و بررسی میکروسکوپی برای حرکت شلاقی میکروفیلرها.

ی) کشت باکتری و قارچ عمقی

• برای ندول‌ها و تومورها، ابتدا سطح را ضدعفونی کنید و سپس نمونه ببرید.
• برای ضایعات پوسچولار، محتویات را با سواب استریل بردارید.
• نکته: زخم‌ها را برای کشت باکتری معمولی نگیرید (باکتری‌های فرصت‌طلب غالباً جدا می‌شوند).

۵. خارش (Pruritus) چه سازوکاری دارد و چگونه به تشخیص آن نزدیک شویم؟

تعریف و مکانیسم

خارش یک حس ناخوشایند است که موجب خاراندن می‌شود. دو نوع است: - فیزیولوژیک: خارش روزمره و خفیف. - پاتولوژیک: شدید و همراه با بیماری.

عوامل میانجی (mediators) خارش در انسان (و احتمالاً حیوانات): - هیستامین (از ماست‌سل‌ها) - اندوپپتیدازها (تریپسین، پاپائین) - پروستاگلاندین‌ها - پپتیدهای اپیوئیدی درون‌زا (مثل ماده P) - عوامل تشدیدکننده: عفونت ثانویه، اتساع عروق، التهاب، و عوامل عصبی مثل کسالت و خستگی.

رویکرد تشخیصی (گام‌ها)

1. تاریخچه: فصلی بودن؟ عمومی یا موضعی؟ حیوانات تماس‌گیرنده مبتلا هستند؟ داروهای قبلی؟
2. معاینه: ضایعات اولیه یا ثانویه؟ وجود انگل‌های قابل مشاهده؟
3. تست‌های تشخیصی: خراشیدگی، نوار چسب، کشت قارچ، KOH، آزمایش درماتوفیلوس، بیوپسی و تست داخل‌جلدی.

شایع‌ترین علل خارش در اسب و نشخوارکنندگان (جعبه ۱۱-۱): - انگل‌های خارجی: Culicoides، شپش، کنه‌های Psoroptes، Sarcoptes، Chorioptes. - حساسیت‌ها (آتوپی در اسب). - عفونت‌ها: استافیلوکوک پیودرما، درماتوفیتوز.

۶. ندول، تومور و تورم چه تفاوت‌هایی دارند و شایع‌ترین علل آن‌ها چیست؟

• ندول (Nodule): برجستگی جامد به قطر >۱ سانتی‌متر که با لمس تغییر شکل نمی‌دهد و تا لایه‌های عمقی گسترش می‌یابد.
• تومور (Tumor): اغلب به توده نئوپلاستیک بزرگ گفته می‌شود.
• تورم (Swelling): شامل کهیر (Urticaria) که با فشار گود می‌شود، کیست (Cyst) و آبسه (Abscess).

علل شایع (جعبه ۱۱-۲)

اسب:
- عفونی: Corynebacterium pseudotuberculosis، Habronema، اسپوروتریکوز. - نئوپلازی: سارکوئید، کارسینوم سلول سنگفرشی، ملانوما. - غیرنئوپلاستیک استریل: گرانولوم ائوزینوفیلیک، بافت گرانوله بیش از حد (پروود فلش)، کهیر.

نشخوارکنندگان:
- عفونی: C. pseudotuberculosis، Hypoderma (واربل)، اسپوروتریکوز، اکتینوباسیلوز، اکتینومایکوز. - نئوپلازی: کارسینوم سلول سنگفرشی، فیبروم/فیبروسارکوم، کیست‌های اپیدرمال. - کهیر.

رویکرد تشخیصی

• توجه به سن (نئوپلازی در حیوانات مسن شایع‌تر)، تعداد و سرعت پیشرفت ضایعات.
• لمس و بررسی وجود انگل یا منافذ تنفسی لارو Hypoderma.
• FNA برای سیتولوژی.
• بیوپسی، کشت باکتری، کشت قارچ عمقی، کشت درماتوفیت.

۷. زخم (Ulcer) و فرسایش (Erosion) چه تفاوتی دارند و چگونه علت‌یابی می‌شوند؟

• فرسایش (Erosion): از بین رفتن نسبی اپیدرم، بدون درگیری درم → بدون جای زخم بهبود می‌یابد.
• زخم (Ulcer): از بین رفتن کامل اپیدرم و معمولاً بخشی از درم → با اسکار ترمیم می‌شود.

مکانیسم‌ها

• به دنبال ضایعات اولیه مانند پوسچول، وزیکول، آبسه، کیست، ندول یا تومور.
• شایع‌ترین علت: خاراندن ناشی از خارش.
• ضربه خارجی (مکانیکی، حرارتی، شیمیایی).

شایع‌ترین علل (جعبه ۱۱-۳)

• ایمنی‌محور: واکنش دارویی، تماس تحریکی یا حساسیتی، فوتوسنسیتیو، پورپورا هموراژیکا (اسب)، واسکولیت.
• عفونی: Dermatophilus، Habronema (اسب)، بیماری‌های ویروسی نشخوارکنندگان (مثل IBR، استوماتیت وزیکولی، هرپس مامیلیتیس).
• نئوپلازی: کارسینوم سلول سنگفرشی.

رویکرد تشخیصی

• تاریخچه: آیا خارش یا ضربه وجود دارد؟ داروهای موضعی/سیستمیک؟
• معاینه: بررسی حفره دهان و اتصالات مخاطی-پوستی (در ویروس‌ها و بیماری‌های تاولی).
• بیوپسی (هیستوپاتولوژی و ایمونوفلورسانس مستقیم).

۸. پاپول، پوستول و وزیکول چه هستند و تشخیص افتراقی آن‌ها چیست؟

• پاپول (Papule): برجستگی جامد به قطر <۱ سانتی‌متر (ندول کوچک).
• پوستول (Pustule): برجستگی حاوی چرک، تا قطر ۱ سانتی‌متر (آبسه کوچک).
• وزیکول (Vesicle): برجستگی حاوی مایع سروزی، <۱ سانتی‌متر؛ بول (Bulla) اگر >۱ سانتی‌متر باشد.

شایع‌ترین علل (جعبه ۱۱-۴)

اسب:
- پاپول: حساسیت به Culicoides و حشرات دیگر، یا استافیلوکوک پیودرما. - پوسچول: استافیلوکوک پیودرما، Dermatophilus، پمفیگوس فولیاسئوس. - وزیکول: بولوس پمفیگوئید.

نشخوارکنندگان:
- پاپول: کنه‌ها (Sarcoptes، Psoroptes در بز)، شپش. - پوسچول: استافیلوکوک پیودرما (بز). - وزیکول: بیماری‌های ویروسی (استوماتیت وزیکولی).

رویکرد تشخیصی

• خارش‌دار یا بدون خارش؟
• تماس با حیوانات دیگر (بیماری واگیر؟)
• فصلی بودن (پارازیت‌ها و حساسیت‌های فصلی)
• معاینه دقیق برای تشخیص ضایعات فولیکولی (نشانه عفونت).
• تست‌ها: خراشیدگی، سیتولوژی، کشت قارچ و KOH، تست درماتوفیلوس، کشت باکتری، بیوپسی، ایمونوفلورسانس.

۹. پوسته (Scale) و دلمه (Crust) چگونه تشکیل می‌شوند و رویکرد تشخیصی چیست؟

• پوسته (Scale): تجمع قابل مشاهده لایه شاخی (stratum corneum) که از کراتین‌سازی بیش از حد یا اختلال در اتصال سلول‌ها ایجاد می‌شود. در هیستوپاتولوژی به هیپرکراتوز (پاراکراتوز یا ارتوکراتوز) معروف است.
• دلمه (Crust): مخلوطی از سرم، سلول‌ها (لکوسیت، اریتروسیت، کراتینوسیت)، فیبرین، عوامل عفونی و داروها که معمولاً روی فرسایش یا زخم تشکیل می‌شود.

شایع‌ترین علل (جعبه ۱۱-۵)

• عفونی: Dermatophilus، استافیلوکوک پیودرما، درماتوفیتوز.
• ایمنی: پمفیگوس فولیاسئوس (اسب و بز)، فوتوسنسیتیو (اسب).
• تغذیه‌ای: کمبود روی (نشخوارکنندگان).

رویکرد تشخیصی

• تشخیص خارش (در صورت وجود، مثل خارش عمل کنید).
• بررسی حیوانات تماس‌گیرنده (بیماری واگیر؟).
• خراشیدگی، نوار چسب، کشت قارچ، KOH، تست درماتوفیلوس، بیوپسی (برای بررسی هیستوپاتولوژی پوسته و دلمه بسیار مهم)، آزمایش میکروفیلار، ایمونوفلورسانس، کشت باکتری.

۱۰. ناهنجاری‌های طول و تراکم مو (Alopecia و Hirsutism) چگونه بررسی می‌شوند؟

• Alopecia: ریزش مو از نواحی که به طور طبیعی دارای مو هستند.
• سیکاتریسیال (اسکاردار): فولیکول تخریب شده و ریزش دائمی است.
• غیرسیکاتریسیال: فولیکول سالم است و امکان بازرویی وجود دارد.
• Hirsutism (Hypertrichosis): افزایش طول/تراکم مو (در اسب نشانه هیپرآدرنوکورتیسیسم است؛ در نشخوارکنندگان اغلب مادرزادی).

شایع‌ترین علل کاهش مو (جعبه ۱۱-۶)

• درماتوفیتوز، استافیلوکوک پیودرما (اسب)، آلوپسی آره‌آتا (اسب، گاو)، واکنش دارویی، هیپوتریکوز مادرزادی (گاو)، انکوسرکیاز (اسب).

رویکرد تشخیصی تشخیص آلوپسی

1. مادرزادی یا اکتسابی؟
2. اگر اکتسابی: آیا خارش یا ضایعه دیگر همراه است؟
3. رژیم غذایی کامل؟
4. تماس با مواد سمی؟
5. حیوانات تماس‌گیرنده مبتلا؟ (احتمال واگیری)
6. استرس (تب شدید، زایمان) که باعث تلوژن افلوویوم (Telogen Effluvium) می‌شود.
7. معاینه: قابلیت کَندن مو، تقارن ریزش، وجود انگل.
8. تست‌ها: بررسی میکروسکوپی انتهای مو (شکستگی یا باریک شدن)، خراشیدگی، نوار چسب، کشت قارچ، آزمایش میکروفیلار، بیوپسی (برای تعیین اسکار و نسبت فولیکول‌های در حال رشد).

برای افزایش مو (هیرسوتیسم): در اسب بررسی هیپرآدرنوکورتیسیسم، در بره‌ها بررسی بیماری Border، در گاو احتمال هیپرتریکوز ارثی.

۱۱. ناهنجاری‌های رنگدانه (Hyper/Hypopigmentation) چگونه ایجاد می‌شوند و شایع‌ترین علل؟

مفاهیم کلیدی: - ملانین (Melanin): رنگدانه قهوه‌ای-سیاه که توسط ملانوسیت‌ها ساخته می‌شود. - هیپرپیگمانتاسیون: افزایش ملانین در پوست (اغلب به دنبال التهاب یا اصطکاک). - هیپوپیگمانتاسیون: کاهش ملانین. - لوکودرما (Leukoderma): کاهش ملانین اکتسابی پوست (مشابه ویتیلیگو در انسان). - لوکوتریچیا (Leukotrichia): کاهش ملانین مو. - آلبینیسم: فقدان مادرزادی ملانین در تمام بافت‌ها.

شایع‌ترین علل (جعبه ۱۱-۷)

کاهش رنگدانه: سوختگی و ضربه، لوکودرمی/لوکوتریچیای ایدیوپاتیک (اسب)، کمبود مس (نشخوارکنندگان).
افزایش رنگدانه: خارش، ملانوم.

مکانیسم‌های هیپوپیگمانتاسیون

• کاهش تولید ملانین (نقص ژنتیکی یا کمبود مس)
• اختلال در انتقال ملانوزوم به کراتینوسیت‌ها
• افزایش دفع ملانین به دلیل التهاب یا تخریب ایمنی ملانوسیت‌ها

رویکرد تشخیصی

• مادرزادی یا اکتسابی؟
• در اکتسابی: آیا التهاب یا ضربه قبلی وجود دارد؟
• رژیم غذایی کامل؟ مواجهه با مواد سمی؟
• در اسب: سابقه درمان ضدپارازیت برای انکوسرکیاز.
• معاینه: بررسی هم‌زمان لوکودرما و لوکوتریچیا.
• تست‌ها: آزمایش میکروفیلار، بیوپسی از ناحیه مبتلا، حاشیه و نرمال.

✅ جمع‌بندی نهایی (برای مرور سریع)

بازگشت به فهرست دانشنامه