برای اینکه یک نر به عنوان نر مولد رضایتبخش (satisfactory breeder) در نظر گرفته شود، باید چهار شرط اصلی را داشته باشد: 1. اندامهای تناسلی طبیعی 2. لیبیدو (libido) یا میل جنسی کافی برای اغوا کردن ماده و نعوظ 3. توانایی فیزیکی برای سوار شدن و دخول (intromission) 4. تعداد کافی اسپرماتوزوئید با مورفولوژی طبیعی و تحرک مناسب در هر انزال
مکانیسمهای اصلی اختلال عملکرد جنسی در نرها شامل چهار دسته است (به BOX 12-1 و 12-2 مراجعه کنید): - ناهنجاریهای فیزیکی عمومی (مشکلات اسکلتی-عضلانی که حرکت را محدود میکنند) - ناهنجاریهای اندامهای تناسلی (مادرزادی یا اکتسابی) - کاهش لیبیدو (که میتواند ارثی باشد) - کیفیت پایین منی (شامل مورفولوژی، تحرک و غلظت اسپرم)
نکته مهم از متن اصلی (صفحه ۱۷۶): “The male must be mobile enough, especially in a pasture breeding program, to locate, tease, mount, and breed estral females successfully. Musculoskeletal abnormalities may limit reproductive ability or desire.”
معاینه باروری (Breeding Soundness Examination) شامل موارد زیر است (به BOX 12-3 مراجعه کنید):
الف) تاریخچهگیری: - تعداد مادههای تلقیح شده در سال - نرخ آبستنی - روش تلقیح (طبیعی یا مصنوعی) - سابقه بیماریها و واکسیناسیون
ب) معاینه فیزیکی عمومی: - وضعیت اندامهای عقبی (مفاصل، سمها) - معاینه چشم (برای رد کارسینوم سلول سنگفرشی و پینکی) - معاینه دهان (در حیوانات مرتعی با کاهش وزن)
ج) معاینه اندامهای تناسلی خارجی: - آلت تناسلی (penis): اندازه، شکل و ضایعات (مانند پارافیموز (paraphimosis)، فیموز (phimosis)، هماتوم، تومور) - پیشپوست (prepuce): بررسی تنگی (stricture)، زخم، و ضایعات - کیسه بیضه (scrotum)، بیضهها (testicles) و طناب اسپرماتیک (spermatic cord): اندازه، قوام، تقارن و ضایعات
نکته تشخیصی از متن اصلی (صفحه ۱۷۶): “Testes volume and consequently the amount of testicular parenchyma present are highly correlated with daily sperm production in all species. Each gram of testicular tissue should produce 15 to 20 million sperm per day.”
اندازهگیری حجم بیضه در اسب نر (متن اصلی، صفحه ۱۷۷): 1. طول (L)، عرض (W) و ارتفاع (H) هر بیضه را اندازه بگیرید 2. حجم هر بیضه = ۰.۵۲۳۳ × L × W × H 3. جمع حجم دو بیضه = حجم کل بیضه 4. تولید روزانه اسپرم (DSP) = ۰.۰۲۴ × (حجم کل بیضه به سانتیمتر مکعب) - ۱.۲۶
د) ارزیابی لیبیدو و توانایی جفتگیری: - نر در معرض ماده در فحلی قرار میگیرد - علاقه، تعامل، نعوظ، سوار شدن، دخول و انزال مشاهده میشود
ه) ارزیابی کیفیت منی: - تحرک (motility): میکروسکوپی با بزرگنمایی ۴۰ تا ۱۲۵ برابر برای حرکت تودهای (swirling) و ۲۰۰ تا ۵۰۰ برابر برای تحرک فردی - غلظت (concentration): با هموسیتومتر یا اسپکتروفتومتر - مورفولوژی (morphology): با رنگآمیزی (مانند ائوزین-نیگروزین) یا میکروسکوپ کنتراست فاز
و) نمونهبرداری میکروبیولوژی: - در اسب نر: کشت از مجرای ادرار، منی، حفره گلان و پیشپوست برای Taylorella equigenitalis، Pseudomonas aeruginosa و Klebsiella pneumoniae - در گاو نر: کشت از اسمگمای پیشپوست برای Trichomonas foetus و Campylobacter fetus - در قوچ: کشت منی برای Brucella ovis، Actinobacillus seminis و Histophilus ovis
طبقهبندی نهایی: - رضایتبخش (Satisfactory) - مشکوک (Questionable) - نارضایتبخش (Unsatisfactory) - در گاو نر: تصمیم به تعویق (Decision deferred) برای حیوانات جوان یا آنهایی که اخیراً دچار اختلال گذرا شدهاند
نکته مهم از متن اصلی (صفحه ۱۷۷): “It must be emphasized that the breeding soundness examination is a measure of potential fertility. True fertility can be determined only by the results of breeding trials or by conception and live birthrates in dams bred.”
سیکل نامنظم فحلی (irregular estrous cycle) به فاصله غیرطبیعی بین دو فحلی متوالی گفته میشود. علل آن میتواند فیزیولوژیک (مانند دوره انتقالی در حیوانات فصلی)، پاتولوژیک (مانند آندومتریت) یا خطای مدیریتی (اشتباه در تشخیص فحلی) باشد (به BOX 12-4 مراجعه کنید).
علل بینظمی سیکل در گاو (BOX 12-5):
علل شایع: - اشتباه در تشخیص فحلی (بزرگترین عامل مدیریتی) - آندومتریت (Endometritis): ترشح پروستاگلاندین باعث لیز زودهنگام جسم زرد و کوتاه شدن فاز دیاستروس میشود - کیست تخمدانی (Cystic ovaries): کیست فولیکولی (تولید استروژن و نیمفومانیا) یا کیست لوتئال (تولید پروژسترون و عدم بروز فحلی) - استرس گرمایی - عفونتها: لپتوسپیروز، IBR، BVD، کامپیلوباکتریوز، تریکومونیاز - مرگ جنین زودهنگام بعد از تشخیص مادری بارداری
تشخیص: - ۷۰٪ گاوها باید فاصله بین فحلی کمتر از ۳۰ روز داشته باشند - ۶۰٪ باید در محدوده ۱۸ تا ۲۴ روز باشند - نسبت سیکلهای ۱۸-۲۴ روز به ۳۸-۴۶ روز باید ۵:۱ باشد - استفاده از وسایل کمک تشخیص فحلی: چالک کردن دم (tailhead chalking)، چسبهای حرارتی و پدومتری (pedometry)
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۷۹): “Silent heat, which is the lack of cycling cows to express estrous behavior (silent ovulation), occurs most commonly in the immediate postpartum period. More than 50% of cattle display a silent heat on their first ovulation postpartum.”
علل بینظمی سیکل در مادیان:
علل بینظمی سیکل در گوسفند و بز:
آنستروس (Anestrus) به معنی عدم بروز رفتار فحلی است و میتواند فیزیولوژیک یا پاتولوژیک باشد (به BOX 12-6 و 12-7 مراجعه کنید).
انواع فیزیولوژیک آنستروس:
| گونه | علت |
|---|---|
| مادیان | فصل پاییز و زمستان (نژاد روزبلند یا long-day breeder) |
| میش و بز | فصل بهار و تابستان (نژاد روزکوتاه یا short-day breeder) |
| همه گونهها | آبستنی، شیردهی، سن قبل از بلوغ |
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۸۰): “The mare is a long-day breeder, whereas the ewe and doe are short-day breeders, although breed variations occur in small ruminants.”
علل پاتولوژیک آنستروس:
در مادیان (BOX 12-6): - علل شایع: تشخیص ضعیف فحلی، تداوم CL (corpus luteum persistence)، تخمکگذاری دیاستروس، آبستنی، مرگ جنین، موانع روانی - علل کمتر شایع: تومورهای تخمدان و هیپوفیز، پیومترا، کاهش وزن، بیماری مزمن، شیردهی، پیری - علل نادر: ناهنجاریهای کروموزومی، مصرف داروهای NSAID، کمبود فسفر
در نشخوارکنندگان (BOX 12-7): - علل شایع: فصل، آبستنی، تشخیص ضعیف فحلی، کیست لوتئال (luteal cyst)، پیومترا، تغذیه نامناسب، استرس گرمایی، مشکلات پا، شیردهی، فریمارتینیسم (freemartinism) در گاو - علل کمتر شایع: موکومترا، هیدرومترا، جنین ماسره یا مومیایی، تریکومونیاز - علل نادر: تومور تخمدان، آپلازی سگمانتال، اجسام خارجی رحم، کمبود مواد معدنی
آنستروس در گاو شیرده پرتولید: - عدم تعادل انرژی منفی (negative energy balance) در اوایل دوره شیردهی - در گاوهای گوشتی با گوساله در حال شیرخوردن: تأخیر در شروع فعالیت تخمدانی
آنستروس در مادیان پس از زایش: - اگر مادیان در روزهای کوتاه زایمان کند و تحت نور قرار نگرفته باشد، اولین تخمکگذاری (فحلی نوزادی) رخ میدهد اما سپس به آنستروس بازمیگردد
تکرار تلقیح (Repeat Breeder) به حیواناتی گفته میشود که پس از ۳ بار تلقیح با اسپرم بارور، آبستن نمیشوند.
علل (بر اساس متن اصلی و BOX 12-10):
الف) عدم موفقیت در لقاح (Failure of Fertilization): - تلقیح در زمان نامناسب - کیفیت پایین اسپرم یا اختلال در انتقال اسپرم - ناهنجاریهای تخمدانی (عدم تخمکگذاری، کیست) - انسداد لولههای رحمی (هیدروسالپنکس یا سالپنژیت) - محیط رحمی نامناسب (آندومتریت با حداقل چرک داخل رحمی)
ب) مرگ زودهنگام جنین (Early Embryonic Death - EED): - شایعترین علت تلفات تولیدمثلی - برآورد شیوع: ۵-۲۴٪ در مادیان، ۳۰-۳۵٪ در گاو، ۲۰-۳۰٪ در میش
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۸۴): “The exact incidence of EED in any species is difficult to determine because most losses occur before pregnancy can be routinely diagnosed.”
تشخیص تفاوت بین عدم لقاح و EED: - آبشویی رحم (embryo flushing): جمعآوری تخمک لقاحنخورده نشاندهنده عدم لقاح است؛ جمعآوری جنین در حال تخریب نشاندهنده EED است - سونوگرافی: تشخیص آبستنی در روز ۱۰ و بررسی تداوم آن - اندازهگیری هورمونها: - eCG (PMSG): در مادیان از روز ۴۰ آبستنی قابل تشخیص است و تا ۱۲۰-۱۵۰ روز حتی با مرگ جنین ادامه مییابد - استرون سولفات (estrone sulfate): در بز از روز ۴۵، در میش از روز ۷۰، در مادیان از روز ۱۰۰ و در گاو از روز ۱۲۰ آبستنی قابل تشخیص است و کاهش آن نشاندهنده مرگ جنین است
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۸۴): “In ruminants, failure to collect ova or embryos may indicate oviductal blockage resulting in failure of fertilization. This is not the case for mares because they usually retain unfertilized ova in the oviducts.”
تلفات بارداری (Pregnancy Loss) به سه دسته تقسیم میشود:
| نوع | تعریف | زمان وقوع |
|---|---|---|
| مرگ زودهنگام جنین (EED) | مرگ قبل از تکامل اندامها | در اسب: قبل از روز ۵۵، گاو: قبل از روز ۴۵، گوسفند: قبل از روز ۳۴ |
| سقط (Abortion) | مرگ بعد از تکامل اندامها | بعد از دوره جنینی |
| مردهزایی (Stillbirth) | تولد جنین غیرقابلزنده در ترم یا نزدیک ترم | در زمان زایمان |
علل سقط در اسب (بر اساس متن اصلی، صفحات ۱۸۴-۱۸۵):
الف) عفونی: - EHV-1 (Equine Herpesvirus type 1): شایعترین علت عفونی سقط در اسب، معمولاً بعد از ۷ ماه آبستنی، ۱۰-۱۵٪ از سقطهای تشخیص داده شده - EAV (Equine Arteritis Virus): سقط ۱-۳ هفته پس از مواجهه، نرخ سقط ۱۰-۷۰٪ در هنگام اپیدمی - MRLS (Mare Reproductive Loss Syndrome): مصرف کرمهای چادر شرقی، سقط حدود ۴۰ روز پس از مصرف، در ۴۰-۱۵۰ روز آبستنی با مایع آمنیوتیک هیپراکوییک - لپتوسپیروز - نوکاردیوفرم پلاسنتیتیس (Nocardioform placentitis): ترشحات ضخیم و چسبناک روی کوریون
ب) غیرعفونی: - ناهنجاریهای کروموزومی - نارسایی لوتئال - استرس مادری - سموم گیاهی
علل سقط در نشخوارکنندگان (BOX 12-11):
| دسته | عوامل |
|---|---|
| علل شایع | کمپیلوباکتر، آکانوباکتریوم پایوژنز، نئوسپورا، IBR-IPV، لپتوسپیروز، تریکومونیاز، بروسلوز، BVD، توکسوپلاسموز، بیماری مرزی (Border disease)، کلامیدیوز |
| علل کمتر شایع | دوقلوزایی، خفگی جنین، ویروس آکابانه، کیو فیر، مایکوتوکسیکوز، آناپلاسموز، اورهاپلاسما، مایکوپلاسما، سوءتغذیه، بلوتانگ |
| علل نادر | مسمومیت با سوزن کاج، کمبود کبالت، مسمومیت با سرب، کمبود ید، مسمومیت با لوکوئید، مسمومیت با وراتروم |
تشخیص سقط:
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۸۶): “For optimal diagnostic efficiency, the entire aborted fetus and placenta should be submitted to a diagnostic laboratory for necropsy.”
نمونههای لازم برای تشخیص (جدول ۱۲-۱):
| منبع | نمونه برای کشت/سرولوژی | نمونه برای هیستوپاتولوژی |
|---|---|---|
| جنین | ریه، کبد، کلیه، طحال، تیموس، عضله اسکلتی، قلب، خون قلب، شیردان و محتویات آن | ریه، کبد، کلیه، طحال، تیموس، عضله دیافراگم، قلب، غده آدرنال، غدد لنفاوی، مغز |
| جفت | آلاپتوکوریون، آلاپتوآمنیون، مایع آمنیوتیک، خون بند ناف | آلاپتوکوریون (در نشخوارکنندگان: کوتیلدونها و نواحی بینکوتیلدونی)، آلاپتوآمنیون |
| مادر یا گله | سرم (نمونههای جفتی)، سواب واژینال یا رحمی | - |
فسکیوی بلند (Tall fescue - Lolium arundinaceum) یکی از گستردهترین گراسهای دائمی در جهان است که ممکن است با قارچ اندوفیت Neotyphodium coenophialum آلوده شود. این قارچ در همزیستی با گیاه، آلکالوئیدهای ارگوت (ergot alkaloids) تولید میکند که مهمترین آنها ارگووالین (ergovaline) است.
مکانیسم اثر: آلکالوئیدهای ارگوت به دلیل شباهت ساختاری به دوپامین، سروتونین، نوراپینفرین و اپینفرین، به گیرندههای این آمینهای بیوژنیک متصل میشوند و باعث: - کاهش پرولاکتین خون (از طریق تحریک گیرنده D2 دوپامین) - انقباض عروق (vasoconstriction)
تظاهرات در مادیان (BOX 12-12): - آگالاکتیا (agalactia) و کاهش شیر - زایمان طولانی (prolonged gestation) تا ۲-۴ هفته - ضخامت جفت و جدا شدن زودهنگام جفت - دیستوشی و زایمان سخت - تولد کرههای نارس (dysmature) - افزایش وزن جفت و کره - جدا نشدن جفت (retained placenta)
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۸۷): “In horses the most frequently reported problems associated with endophyte-infected (E+) fescue consumption are in late pregnancy and include altered hormone concentrations, extended gestation, thickened placenta, premature placental separation, placental retention, dystocia, birth of dysmature foals, increased foal and placental weights, and agalactia.”
تغییرات هورمونی در مادیان: - در ۶۰ روز آخر آبستنی طبیعی: پروژستینها افزایش و استروژنها کاهش مییابند - در مادیان مبتلا به توکسیکوز فسکیو: این تغییرات رخ نمیدهد - رلاکسین (relaxin) کاهش مییابد
تظاهرات در نشخوارکنندگان (BOX 12-13): - سامر اسلومپ (summer slump): کاهش وزن، افزایش دمای بدن، تنفس سریع، پوشش خشن، کاهش شیر - فسکیو فوت (fescue foot): تورم و درد در ناحیه خفبند، لنگش، نکروز بافتی، ریزش سم، نکروز نوک گوش و دم - کاهش نرخ آبستنی (۷-۳۹٪) - کاهش پروژسترون سرم - سیکلهای فحلی کوتاهتر
تأثیر بر عملکرد جنسی نرها: - در گاو نر: کاهش تحرک و مورفولوژی اسپرم، افزایش دمای بیضه، کاهش محیط بیضه - در اسب نر: کاهش حجم منی بدون ژل
تشخیص (BOX 12-12 و 12-13):
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۸۹): “Definitive diagnosis of fescue toxicosis involves identification of the causative endophytic fungus in forage or seed samples by microscopic examination.”
مدیریت و درمان: - خارج کردن حیوان از مرتع آلوده ۳۰-۹۰ روز قبل از زایمان - در مادیان: خارج کردن تا روز ۳۰۰ آبستنی برای کاهش عوارض - درمان دارویی: آنتاگونیستهای گیرنده D2 دوپامین مانند دومپریدون (domperidone)، پرفنازین (perphenazine) و فلوفنازین (fluphenazine)
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۸۹): “Domperidone has demonstrated efficacy in both the prevention and treatment of clinical fescue toxicosis in clinical trials involving large numbers of mares in numerous locations.”
زایمان طولانی (Prolonged Gestation) به بارداری گفته میشود که از محدوده طبیعی فصلی (که تحت تأثیر ژنتیک، تغذیه و محیط است) فراتر رود.
طول طبیعی بارداری در گونههای مختلف: - اسب تروبرد: ۳۱۰-۳۷۴ روز - گاو شیری: ۲۷۵-۲۹۲ روز - گاو گوشتی: ۲۷۱-۳۱۰ روز - میش: ۱۴۳-۱۵۵ روز - بز: ۱۴۶-۱۵۵ روز
علل (BOX 12-14 برای اسب و BOX 12-15 برای نشخوارکنندگان):
الف) علل ژنتیکی در گاو: - بهترتیب در گاوهای Guernsey و Holstein - هیپوپلازی آدرنال جنینی با نقص در محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال - دو نوع جنین: نوع اول با اسکلت بزرگ و رشد مو و سم بیش از حد؛ نوع دوم با ناهنجاریهای جمجمه و CNS - وراثت به صورت صفت مغلوب اتوزومال
ب) علل عفونی: - ویروس بلوتانگ (Bluetongue)، BVD، بیماری مرزی (Border disease): ایجاد ضایعات مغزی در جنین و عدم وجود هیپوتالاموس و ساقه هیپوفیز
ج) علل سمی: - وراتروم کالیفورنیکوم (Veratrum californicum) حاوی سیکلوپامین (cyclopamine): در میش در روز ۱۴ آبستنی باعث فقدان هیپوفیز یا ناهنجاری ساقه هیپوتالاموس میشود - توکسیکوز فسکیو در مادیان - کمبود ویتامین A
د) علل مرتبط با فناوریهای کمکباروری: - کلونینگ (somatic cell nuclear transfer) در گاو: شیوع ۰-۱۰٪ موفقیت، همراه با زایمان طولانی، افزایش وزن تولد و دیستوشی
تشخیص (BOX 12-14 و 12-15):
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۹۰): “Because no pathognomonic clinical or laboratory findings are associated with prolonged gestation, the diagnosis is predicated on the history and a general physical examination of the dam.”
نکته مهم از متن اصلی (صفحه ۱۹۰): “Prolonged gestation in the mare has not generally been associated with excessively large foals and dystocia.”
مدیریت: - در مادیان: القای زایمان فقط در بارداریهای پرخطر توصیه میشود - در گاو با علل ژنتیکی: قابل درمان نیست
دیستوشی (Dystocia) به زایمان سخت گفته میشود که ناشی از شرایط مادری یا جنینی باشد که عبور جنین از کانال زایمان را مختل میکند.
شیوع (متن اصلی، صفحه ۱۹۰): - گاو: ۳-۲۵٪ (بیشتر در تلیسههای اولزا و نژادهای بزرگ) - مادیان تروبرد: ۴٪ - بز: ۳-۵٪ - گوسفند: شیوع بیشتر از بز
علل دیستوشی (BOX 12-16 برای اسب و BOX 12-17 برای نشخوارکنندگان):
علل شایع در هر دو گونه: - مالپریزنتیشن (malpresentation): وضعیت نامناسب جنین - مالپوزیشن (malposition): موقعیت نامناسب - مالپاسچر (malposture): وضعیت اندامها
علل شایع در گاو: - ناهماهنگی جنین-لگن (fetopelvic disproportion) - دوقلوزایی - پیچش رحم (uterine torsion) - هیپوکلسمی پس از زایمان
علل خاص در مادیان (BOX 12-16): - آرتروگریپوزیس (arthrogryposis) - دوقلوزایی - توکسیکوز فسکیو - انسداد واژن (هماتوم، کالوس، آبسه، تومور)
مدیریت دیستوشی (متن اصلی، صفحات ۱۹۰-۱۹۲):
مرحله ۱: تثبیت و آمادهسازی - قرار دادن حیوان در جایگاه باز یا اصطبل با کاه - استفاده از حداقل مهار فیزیکی - در مادیان: بیهوشی عمومی و بالا بردن قسمت عقبی برای تسهیل دستکاری
مرحله ۲: معاینه - گرفتن تاریخچه (سن، سابقه زایمان، مدت زمان زایمان) - معاینه پستان (مرحله رشد) - معاینه کانال زایمان با دست (وضعیت جنین، حیات، اندازه) - بیهوشی اپیدورال دمی: لیدوکائین (۱-۱.۲۵ میلیلیتر به ازای ۱۰۰ کیلوگرم از محلول ۲٪) یا زایلازین (۰.۱۷ میلیگرم/کیلوگرم در ۱۰ میلیلیتر نرمال سالین) یا ترکیب لیدوکائین و زایلازین (ایمنی و بیدردی بیش از ۵.۵ ساعت)
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۹۱): “In equine dystocia, if the foal is still alive and dystocia cannot be relieved quickly (20 minutes) or if it is determined that extensive manipulation will be required, general anesthesia may be induced.”
مرحله ۳: روشهای درمانی
| روش | اندیکاسیون | نکات |
|---|---|---|
| رپوزیشن (reposition) | اصلاح وضعیت نادرست | با روانکننده فراوان (متیل سلولز) |
| ترکشن (traction) | کشش آرام پس از رپوزیشن | در مادیان: کشش آهسته با لمس مداوم کشیدگی سرویکس |
| فتوتومی (fetotomy) | جنین غیرقابلزنده، عدم تمایل به سزارین | برای حفظ مادر، نیاز به تجربه |
| سزارین (cesarean section) | عدم موفقیت روشهای دیگر، بارداریهای پرخطر | در مادیان: برای کره زنده پس از ۲۰ دقیقه |
مراقبت پس از دیستوشی: - معاینه کامل دستگاه تناسلی (وجود جنین دیگر، پارگیها، هماتومها) - بررسی عوارض گوارشی، عضلانی-عصبی - احتمال عوارض: باقی ماندن جفت، تاخیر در انقباض رحم، متریت، لامینیت
باقی ماندن پردههای جنینی (Retained Fetal Membranes - RFM) به عدم خروج کامل یا جزئی جفت در زمان فیزیولوژیک گفته میشود.
زمان در نظر گرفتن جفت به عنوان باقیمانده: - مادیان: بعد از ۳ ساعت از زایمان - گاو: بعد از ۸-۱۲ ساعت از زایمان - میش و بز: بعد از ۲۴ ساعت از زایمان
در مادیان (BOX 12-18):
شیوع: ۲-۱۰٪ (در نژادهای سنگین بیشتر)
علل شایع: - دیستوشی - زایمان زودرس - سقط - آندومتریت/متریت - دوقلوزایی - زایمان القایی - مردهزایی
علل کمتر شایع: - فتوتومی - سزارین - ادم جفت - پلاسنتیتیس - توکسیکوز فسکیو - هیپوکلسمی - فقر و خستگی
پاتوژنز (متن اصلی، صفحه ۱۹۲):
“The cause of retained fetal membranes remains unclear, but it is believed that allantochorionic microcotyledons near the tip of the nongravid uterine horn have failed to separate as a result of an endocrine unbalance, a disturbance in normal myometrial contractions, or any swelling at the site of microcotyledons.”
تشخیص: - مشاهده پردهها آویزان از ولو (اگر رو به عقب بیفتند) - اگر پردهها به سمت جلو بر روی لگن بیفتند: با واژینوسکوپی، سونوگرافی یا معاینه دیجیتال داخل رحمی - علائم متریت (تب، افسردگی، کولیک، لامینیت) ۱-۲ روز پس از زایمان
معاینه جفت پس از خروج: - شستشو با آب و بررسی کامل بر روی سطح صاف - وجود پارگی، نواحی گمشده یا نواحی فاقد میکروویلی (ریزپرزهای کوریونی) نشاندهنده باقیماندگی جفت است
در نشخوارکنندگان (BOX 12-19):
شیوع در گاو شیری: ۳-۱۲٪ پس از زایمان طبیعی، ممکن است بیش از ۵۰٪ پس از زایمان غیرطبیعی یا سقط باشد
علل شایع: - زایمانهای چندقلو - زایمان القایی - پلاسنتیتیس (عفونت باکتریایی/قارچی) - هیپوکلسمی - سقط - مردهزایی - دیستوشی - طول غیرطبیعی آبستنی
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۹۳): “The retained placenta itself is relatively innocuous, but the condition is important because cows with retained fetal membranes experience an increased incidence of postpartum complications such as metritis, pyometra, ketosis, mastitis, delayed conception, and abortion.”
علل کمتر شایع در نشخوارکنندگان: - کمبود سلنیوم و ید - کمبود ویتامین A و E - عدم تعادل کلسیم و فسفر - استرس گرمایی - پیری - تولید شیر بالا
تشخیص: - تاریخچه: طول غیرطبیعی آبستنی، زایمان القایی، دوقلوزایی، سقط دیرهنگام - معاینه: در گاو با زایمان طبیعی معمولاً علائم شدید ندارد، اما متریت در ۹۰٪ گاوهای مبتلا به RFM رخ میدهد
سه اختلال اصلی شیردهی بررسی میشود: بزرگ شدن پستان، ادم پستان و آگالاکتیا/هیپوگالاکتیا و گالاکتوره (ترشح نامناسب شیر).
۱۰-۱. بزرگ شدن پستان (Enlarged Mammary Gland):
علل در مادیان (BOX 12-20): - ورم پستان (ماستیت) - آبسه - ادم فیزیولوژیک اطراف زایمان (periparturient udder edema) - اتساع غده به دنبال از شیرگیری - تروما (کوفتگی، هماتوم، سرم) - نئوپلازی (ملانوم بدخیم، کارسینوم)
علل در نشخوارکنندگان (BOX 12-21): - ماستیت (شایعترین علت) - ادم پستان اطراف زایمان - آبسه - تروما - پستان آویزان (در گاو و بز) - بلایند کوارترز (blind quarters): آپلازی مجاری در گاو - آنومالیهای مادرزادی (تنگ بودن یا نبودن مجرای پستانک)
ارزیابی: - تاریخچه پزشکی و تولیدمثلی - سن و جنس (ژنیکوماستی در بزهای نر جوان) - معاینه کامل با تأکید بر غده پستانی (مشاهده، لمس، تخلیه محتویات) - آزمایش سیتولوژی و باکتریولوژی ترشحات
۱۰-۲. ادم پستان (Udder Edema):
علل (BOX 12-22): - ادم فیزیولوژیک اطراف زایمان (شایع) - نارسایی قلبی - نارسایی کلیوی - علل موضعی (کوفتگی، فشار) - کمبود سلنیوم
تشخیص: - ادم فیزیولوژیک معمولاً قبل از زایمان و با رنگ پریدگی (رنگپریدگی به جای قرمزی) همراه است - در گاو: چند روز قبل از زایمان - در گاوهای نخستزا و پرمحصول شایعتر است
۱۰-۳. آگالاکتیا و هیپوگالاکتیا (عدم یا کاهش شیردهی):
تعریف: - آگالاکتیا (agalactia): عدم تولید شیر - هیپوگالاکتیا (hypogalactia): تولید ناکافی شیر
علل در مادیان (BOX 12-23): - تولد کره مرده یا بسیار ضعیف - کرهای که قادر به مکیدن نیست - مادیانهای مضطرب یا نخستزا - ماستیت - اختلالات غدد درونریز - توکسیکوز فسکیو (شایعترین علت در مادیانهای آبستن اواخر دوره) - تروما - نئوپلازی (ملانوم، کارسینوم)
علل در نشخوارکنندگان (BOX 12-24): - آپلازی/هیپوپلازی پستان - ماستیت - آبسه - لنفادنیت کازئوس (درگیری پستان در گوسفند و بز) - CAE (سخت شدن پستان در بز و گوسفند) - اختلالات غدد درونریز - سوءتغذیه - فیتومایکوز (mycoplasmal agalactia) در بز و گوسفند
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۹۶): “Occasionally, pregnant mares develop mammary enlargement during middle to late gestation that spontaneously regresses. Some of these mares begin to lactate before parturition. It must be kept in mind that premature lactation and subsequent loss of colostrum is one of the most important causes of failure of passive transfer of immunoglobulin.”
تشخیص آگالاکتیا: - تاریخچه دقیق تولیدمثلی (چندزا یا نخستزا؟ سابقه قبلی؟) - مشاهده رفتار مادر و نوزاد - بررسی امکان مکیدن (مشکل از مادر است یا نوزاد؟) - معاینه کامل فیزیکی با تأکید بر پستان
۱۰-۴. گالاکتوره و رشد زودرس پستان (Galactorrhea and Precocious Udder Development):
علل (BOX 12-25): - سقط قریبالوقوع - مرگ داخل رحمی یکی از دوقلوها - ترشح خودبهخودی پرولاکتین - جداشدگی جفت - مسمومیت با زئارالنون (zearalenone) - آبستنی (بهویژه چندقلو) - مکیدن (توسط حیوانات دیگر) - شبهآبستنی (در بز) - عفونت صعودی در آبستنی (پلاسنتیتیس) - تومورهای تخمدانی
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۹۶): “Precocious mammary gland development and galactorrhea occur in pregnant and nonpregnant mares and in some of the ruminant species.”
ویچز میلک (Witch’s milk): ترشح از غده پستان اولیه در نوزادان (کرهها و نشخوارکنندگان جوان)
ژنیکوماستی (Gynecomastia): رشد غدد پستان در نرها، عمدتاً در بزهای نر (میتواند تا ۱ لیتر در روز ترشح داشته باشد)
نکته از متن اصلی (صفحه ۱۹۶): “Lofstedt and colleagues reported adrenal neoplasia as a cause of lactation in a wether.”
| واژه انگلیسی | معادل فارسی | توضیح |
|---|---|---|
| Agonadism | نبودن بیضه/تخمدان | عدم وجود غدد جنسی |
| Anestrus | بیفحلی | عدم بروز علائم فحلی |
| Breeding Soundness Examination | معاینه باروری | ارزیابی کامل توان تولیدمثلی |
| Cryptorchidism | نهانبیضگی | عدم نزول بیضه به کیسه بیضه |
| Dystocia | زایمان سخت | مشکل در زایمان |
| EED (Early Embryonic Death) | مرگ زودهنگام جنین | مرگ قبل از تکامل اندامها |
| Endometritis | التهاب رحم | عفونت لایه داخلی رحم |
| Ergot Alkaloids | آلکالوئیدهای ارگوت | سموم قارچ فسکیو |
| Fescue Toxicosis | مسمومیت با فسکیو | عوارض مصرف فسکیوی آلوده به اندوفیت |
| Freemartinism | فریمارتینیسم | ناهنجاری جنسی در گاو ماده دوقلو با نر |
| Galactorrhea | گالاکتوره | ترشح غیرطبیعی شیر |
| Gynecomastia | ژنیکوماستی | رشد پستان در نر |
| Hematoma | هماتوم | تجمع خون در بافت |
| Hydrops | هیدروپس | تجمع مایع غیرطبیعی در کیسههای جنینی |
| Libido | میل جنسی | تمایل به جفتگیری |
| Mummification | مومیایی شدن جنین | جذب مایعات جنین در رحم استریل |
| Nymphomania | نیمفومانیا | فحلی مداوم یا مکرر (در گاو با کیست فولیکولی) |
| Paraphimosis | پارافیموز | ناتوانی در جمع کردن آلت تناسلی به داخل پیشپوست |
| Phimosis | فیموز | تنگی پیشپوست که خروج آلت را محدود میکند |
| Placentitis | التهاب جفت | عفونت جفت |
| Prolonged Gestation | زایمان طولانی | آبستنی بیش از محدوده طبیعی |
| Pyometra | پیومترا | تجمع چرک در رحم |
| Retained Fetal Membranes | باقیماندن پردههای جنینی | عدم خروج جفت در زمان مشخص |
| Salpingitis | سالپنژیت | التهاب لوله رحم |
| Scrotal Circumference | محیط کیسه بیضه | شاخص اندازه بیضه در نشخوارکنندگان |
| Testicular Volume | حجم بیضه | شاخص اندازه بیضه در اسب |