سوالات اصلی: 1. شایعترین عوامل ایجاد خطا در مرحله قبل از آزمایش (Preanalytical) کدامند و چرا باید از آنها پرهیز کرد؟ 2. بهترین محل خونگیری در اسب، گاو و بز کجاست و انتخاب سوزن مناسب چگونه است؟ چرا تکنیک خونگیری بر شمارش پلاکت تأثیر میگذارد؟ 3. نمونهی CBC را در چه لولهای و با چه حجمی باید جمعآوری کرد؟ ترتیب صحیح خونگیری برای تستهای هماتولوژی و بیوشیمی چیست و خطر آلودگی (Contamination) کدام است؟ 4. نمونهی انعقاد (کواگولاسیون) و فیبرینوژن چگونه گرفته میشود؟ 5. چه زمانی باید اسمیر خونی تهیه کرد و شرایط نگهداری و ارسال نمونهها (دما و زمان) چگونه باید باشد؟ 6. روش صحیح برچسبزنی لامهای سیتولوژی چیست و چه اطلاعاتی باید همراه نمونه ارسال شود؟ 7. برای کاهش خونریزی زمینهای (Blood contamination) در نمونههای سیتولوژی چه باید کرد؟ روشهای تهیه نمونه کدامند؟ 8. در آسپیره کردن غدد لنفاوی، چه نکات ظریفی (مثل شکنندگی سلولها) وجود دارد که از اشتباه در تشخیص جلوگیری کند؟ 9. تفاوت میکروسکوپی غده لنفاوی نرمال، واکنشی، و لنفوم چیست و نشانههای متاستاز یا عفونت کدامند؟ 10. مایعات بدن (شکم، سینه، پریکارد) را در چه لولههایی بریزیم و چرا تأخیر در پردازش نمونه باعث بروز آرتیفکت (Artifact) میشود؟ 11. چگونه مایعات بدن را بر اساس TNCC و TP به ترانسودا، مودیتد ترانسودا و اگزودا طبقهبندی کنیم (با ذکر اعداد دقیق برای اسب)؟ 12. مایع مفصلی (سینوویال) را چگونه جمعآوری و تفسیر کنیم؟ درصد مجاز نوتروفیل در مایع طبیعی چقدر است؟
سوال: چرا گاهی با وجود نمونهگیری درست، جواب آزمایش بینتیجه میشود؟ پاسخ: عوامل متعددی به عنوان خطاهای پیشآزمایشگاهی (Preanalytical errors) شناخته میشوند که کیفیت نمونه را نابود میکنند. این عوامل عبارتند از: برچسب اشتباه (incorrect labeling)، وجود مواد مداخلهگر (interfering substances)، استفاده از لولههای نادرست، نمونهبرداری از بافت اشتباه در سیتولوژی، و سلولدهی پایین (low cellularity). همچنین دما و زمان انتقال (storage temperature and time interval) بسیار حیاتی هستند.
ارجاع به متن اصلی (برای استناد دقیق):
“Numerous preanalytical factors such as incorrect labeling of samples, presence of interfering substances, use of incorrect collection tubes for a certain test, sampling the wrong tissue for cytologic evaluation, and samples with low cellularity can all impact data results and interpretation.”
سوال: بهترین رگ برای خونگیری در حیوانات مزرعه چیست و چرا تکنیک آن روی پلاکت اثر میگذارد؟ پاسخ: - اسب و بز: ورید وداجی (Jugular vein) شایعترین و بهترین گزینه است. سایر نقاط (سینوس صورتی، سفالیک، سافنوس) به دلیل خطرات ایمنی کمتر توصیه میشوند. - گاو: ورید وداجی (Jugular) و ورید دمی یا همان دُمی (Coccygeal vein) قابل دسترس هستند. ورید پستانی (Mammary vein) به دلیل خطر آسیب به فرد و ایجاد هماتوم، کمتر استفاده میشود. - سوزن: بسته به گونه و اندازه، از سوزن ۱۸ تا ۲۲ گیج (Gauge) استفاده میشود. - تاثیر بر پلاکت: اگر خونگیری همراه با ترومای شدید (traumatic venipuncture) باشد، باعث فعال شدن پلاکتها و تودهای شدن (clumping) آنها میشود. این اتفاق باعث میشود دستگاه شمارش پلاکت، تعداد پلاکت را به طور کاذب پایینتر (falsely decreased) گزارش دهد.
ارجاع به متن اصلی:
“Good technique is important because traumatic venipuncture can result in platelet activation and clumping of platelets. This can falsely decrease the measured platelet count…”
سوال: برای آزمایش CBC از چه لولهای استفاده کنیم و چرا نباید لوله را کمپر کرد؟ پاسخ: - نمونه CBC (شمارش کامل سلولهای خونی) باید در لولهی حاوی مادهی ضد انعقاد EDTA (اتیلندیآمینتترااستیک اسید) ریخته شود و پس از خونگیری، چند بار به آرامی معکوس شود تا خون کاملاً با آن مخلوط گردد. - هشدار مهم: اگر حجم خون داخل لوله کمتر از مقدار مورد نیاز باشد (کمپر کردن)، به دلیل تغییر فشار اسمزی، گلبولهای قرمز جمع شده (شrinkage) و هماتوکریت (PCV - Packed Cell Volume) به طور کاذب کاهش مییابد.
ارجاع به متن اصلی:
“Too little blood may result in a falsely decreased pack cell volume (PCV) caused by shrinkage of red blood cells (RBCs).”
سوال: نمونه کواگولاسیون (PT/PTT) را در چه لولهای باید فرستاد؟ پاسخ: - نمونههای کواگولاسیون (Coagulation testing) باید در لولهی حاوی سدیم سیترات (Sodium citrate) با نسبت ۱ به ۹ (یک قسمت سیترات به ۹ قسمت خون) قرار داده شوند. - نمونه فیبرینوژن پلاسما (Plasma fibrinogen) را میتوان هم به صورت خون کامل در لولهی EDTA و هم در لولهی سیترات فرستاد، اما توصیه میشود حتماً با آزمایشگاه مقصد هماهنگ شود زیرا تکنیک هر آزمایشگاه متفاوت است.
سوال: اسمیر خون را کی باید درست کنیم و دما چگونه بر نمونه تأثیر میگذارد؟ پاسخ: - زمان: اسمیر خونی (Blood smears) برای بررسی میکروسکوپی باید بلافاصله (Immediately) پس از خونگیری تهیه شوند تا از تخریب سلولها (deterioration of cells) جلوگیری شود. این اسمیر برای شمارش افتراقی دستی (Manual differential) و بررسی انگلهای خونی (Hemoparasites) ضروری است. - دما: اگر نمونه بلافاصله قابل آنالیز نیست، باید در یخچال (Refrigerated) نگهداری شود، اما هرگز فریز (Freeze) نشود زیرا باعث پارگی سلولها (rupture the cells) میشود. - پایداری در گاو و بز (طبق متن): اگر نمونه به درستی نگهداری شود: - Hb، شمارش RBC و WBC: تا ۲۴ ساعت پایدارند. - PCV: تا ۱۲ ساعت پایدار است و در ساعت ۲۴ افزایش خفیفی نشان میدهد.
ارجاع به متن اصلی:
“In cattle and goats, if blood samples are handled appropriately, hemoglobin concentration, RBC count, and total white blood cell (WBC) count are stable for the first 24 hours after collection. PCV is stable for up to 12 hours…”
سوال: برای نوشتن روی لام سیتولوژی از مداد استفاده کنیم یا خودکار؟ چه اطلاعاتی لازم است؟ پاسخ: - برچسبزنی باید با مداد (Pencil) روی قسمت مات (Frosted) لام انجام شود، نه با خودکارهای دائمی (Permanent ink)! چون رنگآمیزیها و فیکساتورهای آزمایشگاهی، جوهر خودکار را پاک میکنند.
ارجاع به متن اصلی:
“Slides that have one edge that is frosted should be labeled with a pencil… This is preferred to ‘permanent’ ink marking pens because the preparation stains and fixatives used in the staining process will often wash off the ink.”
سوال: چگونه میتوان از خونریزی زمینهای در لام جلوگیری کرد و روشهای پخش سلول کدامند؟ پاسخ: - تا حد امکان میزان خون موجود روی لام را کم کنید، به ویژه اگر به التهاب (Inflammation) مشکوک هستید، چون سلولهای خونی ممکن است با سلولهای التهابی اشتباه گرفته شوند. - روشهای نمونهگیری: آسپیره با سوزن نازک (FNA - Fine Needle Aspirate)، اثر انگشتی (Impression smears)، خراشیدن (Scrapings) و سواپ (Swabs) از ضایعات. - روشهای پخش سلول: تکنیک اسمیر خونی (Blood smear)، اسکواش (Squash preparation) و رول (Roll preparation). - لامهای خشک شده در هوا را میتوان با رنگهای رومانوفسکی (Romanowsky) مانند Wright-Giemsa یا Diff-Quik رنگ کرد. نکته بسیار مهم: حتماً تعدادی لام رنگنشده (Unstained) نیز همراه نمونه بفرستید و آنها را دور از بخار فرمالین (Formalin) نگهداری کنید، زیرا بخار آن نمونهی سیتولوژی را غیرقابل تشخیص (Nondiagnostic) میکند.
ارجاع به متن اصلی:
“Keep unstained cytology samples away from formalin when histopathology samples are also being prepared and submitted because the formalin fumes can render cytology samples nondiagnostic.”
سوال: چرا در آسپیره غدد لنفاوی باید بسیار ظریف عمل کرد؟ پاسخ: غدد لنفاوی محیطی معمولاً سلولدهی بالایی دارند (highly cellular) و خونریزی زمینهای در آنها کم است. برای پخش سلولها از تکنیک اسکواش (Squash) یا اسمیر خون استفاده میکنیم. هشدار طلایی: لنفوسیتها بسیار شکننده (Fragile) و مستعد لیز (Lysis) هستند. اگر هنگام ساخت لام ضربه وارد شود، لنفوسیتها پاره میشوند و در زیر میکروسکوپ بزرگتر از حد طبیعی دیده میشوند که این امر میتواند منجر به تشخیص اشتباه لنفوم (Misdiagnosis of lymphoma) گردد. بنابراین همیشه فقط لنفوسیتهای سالم و دستنخورده را ارزیابی کنید.
ارجاع به متن اصلی:
“Lymphocytes are often very fragile and are prone to lysis… ruptured lymphocytes can appear larger than normal, leading to the misdiagnosis of lymphoma.”
سوال: چگونه غده لنفاوی نرمال را از واکنشی و لنفوم تشخیص دهیم؟ پاسخ: - نرمال (Normal): غالباً از لنفوسیتهای کوچک (Small lymphocytes) تشکیل شده و تعداد کمی لنفوسیت متوسط، بزرگ، پلاسماسل، ماکروفاژ، ائوزینوفیل و نوتروفیل غیردژنه (Non-degenerate) دیده میشود. - واکنشی (Reactive): در پاسخ به تحریک آنتیژنیک، التهاب یا نئوپلازی رخ میدهد. در این حالت، هنوز لنفوسیت کوچک غالب است، اما تعداد لنفوسیتهای متوسط و بزرگ و همچنین پلاسماسلها افزایش مییابد. - زنگ خطر عفونت یا متاستاز: اگر تعداد زیادی نوتروفیل دژنه (Degenerate) یا ماکروفاژ دیدید، حتماً به دنبال ارگانیسمهای عفونی (باکتری یا قارچ) یا متاستاز نئوپلازی (Metastatic neoplasia) بگردید. حضور ائوزینوفیلها نشاندهندهی بیماریهای انگلی، قارچی یا آلرژیک است.
سوال: مایعات بدن را در چه لولههایی بریزیم و چرا نباید در پردازش آن تأخیر شود؟ پاسخ: - لولههای مورد نیاز: مایع را هم در لولهی EDTA (برای شمارش سلول، سیتولوژی و اندازهگیری پروتئین تام) و هم در لولهی بدون ماده ضد انعقاد (برای بیوشیمی و کشت میکروبی) بریزید. حداقل حجم ایدهآل ۱ میلیلیتر است. - عوارض تأخیر (Delayed processing): اگر پردازش نمونه به تأخیر بیفتد، آرتیفکتهایی مانند اریتروفاگوسیتوز (Erythrophagocytosis)، واکوئله شدن سلولهای تکهستهای بزرگ (Vacuolization of large mononuclear cells)، پیکنوز (Pyknosis) و همچنین رشد بیش از حد باکتری (Bacterial overgrowth) رخ میدهد که تفسیر را مختل میکند.
ارجاع به متن اصلی:
“Cytologic findings that may be seen with delayed processing of fluid samples include erythrophagocytosis, vacuolization of large mononuclear cells, and pyknosis. Bacterial overgrowth can also impair interpretation.”
(برای مشاهده تکنیک مایعات خاص مانند مغز استخوان به فصل ۲۸، لاواژ برونکوآلوئولار به فصل ۳۱ و مایع مغزینخاعی به فصل ۳۵ مراجعه کنید.)
سوال: چگونه مایع شکم یا سینه را به ترانسودا، مودیتد و اگزودا تقسیم کنیم؟ (عددها دقیقاً چیست؟) پاسخ: طبقهبندی بر اساس دو پارامتر TNCC (Total Nucleated Cell Count - تعداد کل سلولهای هستهدار) و TP (Total Protein - پروتئین تام) انجام میشود. این اعداد برای اسب به شرح زیر است (اعداد برای گاو بسیار متغیر است و باید به منابع معتبر مراجعه کرد):
| نوع مایع (Fluid Type) | حفره سینه (Thoracic - اسب) | حفره شکم (Peritoneal - اسب) |
|---|---|---|
| ترانسودا (Transudate) | TNCC < ۵,۰۰۰ سلول در میکرولیتر TP < ۲.۵ g/dL |
مشابه سینه |
| مودیتد ترانسودا (Modified Transudate) | TNCC = ۵,۰۰۰ تا ۱۵,۰۰۰ TP = ۲.۰ تا ۵.۰ g/dL |
TNCC = ۱,۵۰۰ تا ۱۰,۰۰۰ TP = ۲.۵ تا ۳.۵ g/dL |
| اگزودا (Exudate) | TNCC > ۱۰,۰۰۰ تا ۱۵,۰۰۰ TP > ۳.۰ تا ۳.۵ g/dL |
مشابه سینه |
ارجاع به متن اصلی (اعداد دقیق):
“In adult horses, samples from the thoracic cavity are generally transudates if they have fewer than 5000 cells/μL and a total protein of less than 2.5 g/dL… exudates if the TNCC is greater than 10,000 to 15,000 cells/μL and have a TP of greater than 3.0 to 3.5 g/dL… peritoneal… modified transudates can have a TNCC of 1500 to 10,000 cells/μL and a TP of 2.5 to 3.5 g/dL.”
سوال: نمونهگیری از مایع مفصل چه ویژگیهایی دارد و چند درصد نوتروفیل در آن طبیعی است؟ پاسخ: - نمونهگیری باید کاملاً آسپتیک (Aseptic) باشد. مایع را در لولهی EDTA (برای سیتولوژی) و لولهی سرم یا هپارینه (برای تست موسین کلات یا همان Mucin clot test) بریزید. - ظاهر طبیعی: شفاف تا زرد کمرنگ، بسیار ویسکوز (Viscous)، و بدون لخته. - سلولها: سلولدهی پایین است و معمولاً کمتر از ۱۰۰۰ سلول در میکرولیتر دارد. سلولهای غالب، سلولهای تکهستهای بزرگ (Large mononuclear) و لنفوسیتهای کوچک هستند. - درصد نوتروفیل: در صورت عدم وجود خونریزی قابل توجه (Significant blood contamination)، درصد نوتروفیل در مایع طبیعی مفصل نباید از ۱۰٪ بیشتر باشد.
ارجاع به متن اصلی:
“Overall, the percentage of neutrophils in normal joint fluid should not be greater than 10% in the absence of significant blood contamination.”