پاسخ: معاینه اولیه از فاصله دور شروع میشود و شامل ارزیابی موارد زیر است:
نکته مهم: “دیسپنه” (dyspnea) یعنی تنفس با زحمت و دردناک، در حالی که “تاکیپنه” (tachypnea) یعنی افزایش تعداد تنفس با عمق کم. “هیپرپنه” (hyperpnea) افزایش تعداد و عمق تنفس است (مثلاً بعد از ورزش).
متن استناد از کتاب:
“The normal resting respiratory rate of an adult horse is between 8 and 16 breaths per minute, for adult cattle 15 to 35 breaths/min; and sheep and goats, 12 to 20 breaths/min.”
پاسخ: - بررسی جریان هوا از هر دو سوراخ بینی: عدم تقارن میتواند نشانه تنگی مادرزادی (choanal atresia) یا توده باشد - ضربهزدن به سینوسها (percussion): برای تشخیص تجمع مایع یا توده - لمس غدد لنفاوی زیرآروارهای، حنجره و ناحیه گردن (palpation) - بررسی وریدهای گردن (jugular veins): برای تشخیص مشکلات عصب حنجرهای - ارزیابی ترشحات بینی (nasal discharge): یکطرفه یا دوطرفه، شفاف، مخاطی، چرکی یا خونی
ترشحات خونی: “اپیستاکسیس” (epistaxis) خونریزی از بینی است، در حالی که “هموپتیزی” (hemoptysis) سرفه خونی است که از ریهها منشأ میگیرد.
پاسخ: آندوسکوپی (endoscopy) امکان مشاهده مستقیم مجاری تنفسی فوقانی را فراهم میکند و برای تشخیص موارد زیر بسیار مفید است:
تکنیکهای پیشرفته: - آندوسکوپی دینامیک (dynamic endoscopy): ارزیابی عملکرد مجاری تنفسی حین ورزش روی تردمیل - برونکوسکوپی (bronchoscopy): بررسی مجاری پایینتر برای تشخیص EIPH یا انسداد راه هوایی
تصویر: شکل ۱-۳۱ را ببینید که نمای طبیعی حنجره اسب را نشان میدهد.
پاسخ: رادیوگرافی (radiography) برای تشخیص موارد زیر کاربرد دارد:
الگوهای رادیوگرافیک ریه: - الگوی آلوئولار (alveolar): کدورتهای همرنگ، شایع در ادم ریوی و خونریزی - الگوی اینترستیشیال (interstitial): شایعترین الگو، محو شدن لبههای عروق - الگوی برونشیولار (bronchiolar): ضخیم شدن راههای هوایی - الگوی عروقی (vascular): بزرگ شدن عروق
نکته: در اسبهای بالغ به دلیل اندازه بزرگ، معمولاً رادیوگرافی ایستاده و از نمای جانبی (lateral) گرفته میشود.
پاسخ: سونوگرافی (ultrasonography) در موارد زیر برتر است:
تصاویر: شکل ۵-۳۱ (سونوگرافی ریه در پلوروپنومونی) و شکل ۷-۳۱ (گازهای اکوژنیک در آبسه پلور) را ببینید.
پاسخ: آنالیز گازهای خون شریانی (Arterial Blood Gas Analysis) حساسترین شاخص عملکرد تنفسی است.
مقادیر طبیعی برای گونههای مختلف:
| گونه | pH | PCO₂ (mmHg) |
|---|---|---|
| گاو | ۷.۳۲-۷.۴۵ | ۳۵-۵۳ |
| گوسفند | ۷.۳۲-۷.۵۴ | ۳۷-۴۶ |
| اسب | ۷.۳۲-۷.۴۴ | ۳۸-۴۶ |
| بز | ۷.۴۲-۷.۴۶ | ۳۳-۳۸ |
مکانیسمهای ایجاد هیپوکسمی (hypoxemia):
نکته مهم: نسبت PaO₂/FiO₂ کمتر از ۳۰۰ نشاندهنده ALI و کمتر از ۲۰۰ نشاندهنده ARDS است.
متن استناد: “The normal PaO₂/FiO₂ ratio is greater than 300 mmHg; a ratio less than 300 mmHg is consistent with a potential diagnosis of ALI, and a ratio less than 200 mmHg suggests ARDS.”
پاسخ: دو روش اصلی برای نمونهبرداری از مجاری تنفسی وجود دارد:
۱. تراشهآسپیره (Tracheal Aspirate - TBA): - در یکسوم میانی گردن، پوست بیحس میشود - یک سوزن/تروکار وارد تراشه میشود - ۲۰-۳۰ میلیلیتر سرم فیزیولوژی استریل تزریق و آسپیره میشود - برای کشت باکتری و سیتولوژی استفاده میشود
۲. لاواژ برونکوآلوئولار (Bronchoalveolar Lavage - BAL): - با آندوسکوپ بلند یا لوله مخصوص انجام میشود - ۳۰۰-۵۰۰ میلیلیتر سرم در بخش انتهایی ریه تزریق و جمعآوری میشود - برای بیماریهای منتشر راه هوایی محیطی مفیدتر است
یافتههای طبیعی BAL: ماکروفاژها (۵۰-۷۰%)، لنفوسیتها (۳۰-۵۰%)، نوتروفیلها (کمتر از ۵%)
پاسخ: شایعترین عوامل باکتریایی:
عوامل مستعدکننده: استرس، حمل و نقل طولانی، ورزش شدید، عفونتهای ویروسی، قرار گرفتن در معرض گرد و غبار
متن استناد: “β-Hemolytic streptococci, particularly Streptococcus equi subsp. zooepidemicus, are by far the most common bacterial pathogens isolated from adult horses with bronchopneumonia.”
پاسخ: پلوروپنومونی (pleuropneumonia) گسترش عفونت از پارانشیم ریه به فضای پلور است.
علائم بالینی: - تب، بیاشتهایی، افسردگی - ترشحات دوطرفه بینی (مخاطی-چرکی) - سرفه و کاهش تحمل ورزش - درد پلور (pleurodynia): ایستادن با آرنجهای ابداکت شده، بیمیلی به حرکت - ادم استرنوم (تورم جناغ سینه)
تشخیص: - هماتولوژی: لکوسیتوز و نوتروفیلی - آندوسکوپی: ترشحات چرکی در تراشه و برونشها - تراشهآسپیره: کشت باکتریایی و آنتیبیوگرام - سونوگرافی قفسه سینه: تشخیص مایع پلور و چسبندگیها (تصویر ۵-۳۱ و ۶-۳۱) - رادیوگرافی: نمای آلوئولار در ناحیه شکمی قفسه سینه (تصویر ۸-۳۱) - توراسنتز (thoracocentesis): نمونهگیری از مایع پلور
تجزیه و تحلیل مایع پلور طبیعی: - پروتئین کمتر از ۳.۴ گرم/دسیلیتر - سلولهای هستهدار کمتر از ۸۰۰۰ در میکرولیتر - pH حدود ۷.۴
پاسخ: درمان پلوروپنومونی شامل موارد زیر است:
۱. آنتیبیوتیکدرمانی سیستمیک: - پنیسیلین + جنتامایسین برای پوشش طیف وسیع - مترونیدازول در صورت شک به عفونت بیهوازی - مدت درمان: ۳ هفته تا چند ماه - دوزها در جدول ۲-۳۱ مشخص شده است
۲. درناژ پلور: - در صورت تجمع زیاد مایع (بیش از ۳۰ لیتر) - از لوله قفسه سینه یا توراسنتز مکرر - استفاده از شیر یکطرفه (Heimlich valve) - شستشوی پلور (pleural lavage) با سرم استریل
۳. درمانهای کمکی: - NSAIDs مانند فلونیکسین مگلومین (۱ میلیگرم/کیلوگرم) - اکسیژندرمانی در صورت هیپوکسمی شدید - حمایت تغذیهای
پیشآگهی: نرخ بقا ۴۳% تا ۸۷.۶% بسته به مطالعات مختلف. وجود باکتریهای بیهوازی پیشآگهی را بدتر میکند.
پاسخ: Rhodococcus equi یکی از شایعترین علل پنومونی در کرههای ۳ هفته تا ۵ ماهگی است.
ویژگیهای مهم: - باکتری گرم مثبت داخل سلولی اختیاری (facultative intracellular) - کرههای جوان مستعدتر: کرههای ۳-۱۳ روزه حساستر از کرههای ۱۴-۳۶ روزه هستند - انتقال از طریق استنشاق ذرات آلوده از محیط
عوامل بیماریزا (virulence factors): - پلاسمید ۸۰-۹۰ کیلوبازی که پروتئین VapA را کد میکند - VapA برای بقای درون ماکروفاژها ضروری است
نکته مهم: جدایههای بیماریزا حاوی پلاسمید هستند، در حالی که جدایههای محیطی معمولاً فاقد آن هستند.
پاسخ:
علائم بالینی: - پنومونی مزمن چرکی با آبسههای متعدد (تصویر ۱۴-۳۱) - تب خفیف، سرفه گهگاهی، افزایش تعداد تنفس - علائم خارج ریوی (extrapulmonary disorders) در ۷۴% موارد: - پلیسینوویت (التهاب چندین مفصل) - آبسههای شکمی (تصویر ۱۵-۳۱) - یوئیت (التهاب چشم) - استئومیلیت مهرهها
تشخیص: - کشت یا PCR از تراشهآسپیره (کشت VapA) - رادیوگرافی قفسه سینه: الگوی آلوئولار با حفرههای آبسهای (تصویر ۱۶-۳۱) - سونوگرافی: ضایعات اطراف ریه (تصویر ۱۷-۳۱) - هایپر فیبرینوژنمی شایعترین یافته آزمایشگاهی
مهم: کشت از مدفوع یا سواب بینی برای تشخیص قابل اعتماد نیست.
متن استناد: “Hyperfibrinogenemia is the most consistent laboratory finding in foals with R. equi pneumonia.”
پاسخ:
درمان استاندارد: ترکیب یک ماکرولید + ریفامپین
| دارو | دوز (میلیگرم/کیلوگرم) | مسیر | فاصله (ساعت) |
|---|---|---|---|
| اریترومایسین | ۲۵ | خوراکی | ۶ |
| کلاریترومایسین | ۷.۵ | خوراکی | ۱۲ |
| آزیترومایسین | ۱۰ | خوراکی | ۲۴-۴۸ |
| ریفامپین | ۵ | خوراکی | ۱۲ |
مدت درمان: ۳ تا ۱۲ هفته بسته به شدت ضایعات
عوارض جانبی ماکرولیدها: - اسهال (۱۷-۳۶% موارد) - هیپرترمی در هوای گرم - آنتروکولیت شدید در مادیانهای کرههای تحت درمان
پیشآگهی: نرخ بقا ۵۹-۷۲% در مراکز ارجاع، نزدیک به ۱۰۰% در برنامههای غربالگری زودهنگام
متن استناد: “The prognosis for performance after successful treatment of uncomplicated R. equi pneumonia should be regarded as very good.”
پاسخ: شایعترین ویروسهای تنفسی اسب عبارتند از:
۱. ویروس آنفلوانزای اسب (Equine Influenza Virus - EIV): - زیرگروه H3N8 (شایعترین) و H7N7 - علائم: تب ناگهانی، سرفه خشک، ترشحات بینی، بیاشتهایی - دوره کمون: حدود ۴۸ ساعت - ویروس به مدت ۶-۷ روز دفع میشود
۲. هرپسویروسهای اسب (Equine Herpesviruses - EHV): - EHV-1: باعث سقط جنین، فلج، بیماری تنفسی - EHV-4: عمدتاً بیماری تنفسی - قابلیت ایجاد عفونت نهفته (latency) و عود مجدد در زمان استرس
۳. ویروس آرتریت ویروسی اسب (Equine Arteritis Virus - EAV): - دوره کمون ۲-۱۴ روز - ۳۰-۷۰% نریانهای مبتلا ناقل مزمن میشوند
تشخیص ویروسها: - جداسازی ویروس (virus isolation) - شناسایی آنتیژن با ایمونوفلورسانس یا ELISA - تکنیکهای مولکولی مانند PCR و Real-time PCR - سرولوژی (تشخیص آنتیبادی) با تست خنثیسازی ویروس
پاسخ: پیشگیری از بیماریهای ویروسی تنفسی شامل:
۱. واکسیناسیون آنفلوانزا: - واکسنهای غیرفعال و زنده تعدیلشده (modified live) - برنامه استاندارد: ۳ دوز اولیه (با فاصله ۳-۴ هفته بین دوز اول و دوم، و دوز سوم ۳-۴ ماه بعد) - واکسیناسیون یادآور: هر ۶ ماه در جمعیتهای پرخطر - واکسن نوترکیب (canarypox-vectored) با نام Proteq-Flu
۲. واکسیناسیون هرپسویروس: - واکسنهای غیرفعال و زنده تعدیلشده - هر ۶ ماه برای کنترل بیماری تنفسی - مهم: هیچ واکسنی از EHM جلوگیری نمیکند
۳. اقدامات قرنطینهای: - قرنطینه حیوانات جدید به مدت ۳ هفته - جداسازی حیوانات بیمار - رعایت بهداشت و ضدعفونی تجهیزات
۴. واکسن EVA: - واکسن زنده تعدیلشده برای نریانهای مولد - واکسیناسیون سالانه قبل از فصل تولیدمثل
پاسخ:
RAO (Recurrent Airway Obstruction) یا “هیوز” (heaves):
تعریف: یک بیماری التهابی مزمن راههای هوایی تحتانی در اسبهای بالغ که با: - تولید بیش از حد موکوس - تجمع نوتروفیلها - هایپرریاکتیویته برونش - اسپاسم برونش قابل برگشت (در بیشتر موارد)
علت: حساسیت به قارچها و گرد و غبار آلی موجود در یونجه و کاه
تفاوتهای RAO و IAD:
| ویژگی | RAO (Heaves) | IAD (Inflammatory Airway Disease) |
|---|---|---|
| سن | اسبهای مسنتر (بیشتر از ۸ سال) | اسبهای جوان (۲-۵ سال) |
| علائم | دیسترس تنفسی آشکار | کاهش عملکرد ورزشی |
| شدت | شدید، قابل برگشت | خفیف تا متوسط |
| مکانیسم | حساسیت نوع I و III | التهاب غیراختصاصی |
| پاسخ به آنتیکولینرژیک | مثبت | متغیر |
پاسخ:
علائم بالینی RAO: - سرفه (۸۴% موارد) - ترشحات دوطرفه بینی (۵۴%) - عدم تحمل ورزش (۵۱%) - افزایش تلاش تنفسی با “خط هِیو” (heave line) - تنفس با زحمت بازدمی (double expiratory effort)
تشخیص RAO: - سیتولوژی BAL: نوتروفیلها > ۲۵% (طبیعی کمتر از ۵%) - آندوسکوپی: ترشحات زیاد تراشه-برونشی - آزمون عملکرد ریه: افزایش مقاومت (R_L) و کاهش کَمپلیانس دینامیک (C_dyn) - رادیوگرافی: الگوی اینترستیشیال و برونشیوال - ارزیابی پاسخ به برونکودیلاتورها (مهم برای تشخیص)
پاسخ: درمان RAO بر اساس سه اصل است:
۱. مدیریت محیطی (مهمترین اقدام): - خارج کردن اسب از اصطبل و قرار دادن در چراگاه - استفاده از پلت یا خوراکهای کمگرد و غبار به جای یونجه - بستر با گرد و غبار کم (کارتن، تراشه چوب) - نتیجه: بهبود در ۳ روز، بهبود کامل در ۳۰ روز
۲. برونکودیلاتورها: - آگونیستهای β₂: - کلنبوترول: ۱.۶ میکروگرم/کیلوگرم خوراکی دو بار در روز - آلبوترول استنشاقی: ۶۰۰-۷۲۰ میکروگرم هر ۶ ساعت - سالمترول استنشاقی: ۰.۵ میکروگرم/کیلوگرم هر ۶ ساعت - آنتیکولینرژیکها: - ایپراتروپیوم بروماید استنشاقی: ۲-۳ میکروگرم/کیلوگرم - مهارکنندههای PDE: پنتوکسیفیلین (۳۲ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی)
۳. داروهای ضدالتهاب: - کورتیکواستروئیدهای سیستمیک: - دگزامتازون: ۰.۰۵-۰.۱ میلیگرم/کیلوگرم وریدی - پردنیزولون: ۲ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی - کورتیکواستروئیدهای استنشاقی: - فلوتیکازون: ۲ میلیگرم دو بار در روز (بدون عوارض سیستمیک) - بکلومتازون: ۱۳۲۰-۱۵۰۰ میکروگرم دو بار در روز
پیشآگهی: مدیریت محیطی مناسب کلید موفقیت است. بیماری قابل درمان نیست اما قابل کنترل است.
پاسخ: EIPH (Exercise-Induced Pulmonary Hemorrhage) یک اختلال شایع در اسبهای ورزشکار است.
تعریف: خونریزی از مویرگهای آلوئولی در اثر افزایش فشار ترانسمورال (فشار داخل مویرگ منهای فشار داخل آلوئول) حین ورزش شدید.
بروز: - اسبهای تروبرد: ۴۳-۷۵% با آندوسکوپی، بیش از ۸۰% با چند نوبت معاینه - اسبهای استانداردبرد: ۲۶-۸۷% - اسبهای کوارتر هورس: حدود ۶۲%
علائم بالینی: - اپیستاکسیس (خونریزی از بینی) حین یا بعد از ورزش - کاهش عملکرد ورزشی - سرفه در دوره نقاهت - در موارد شدید: دیسترس تنفسی
تشخیص: - آندوسکوپی تراشه (Tracheobronchoscopy) در ۳۰-۱۲۰ دقیقه پس از ورزش - سیستم نمرهدهی ۰-۴ (تصویر ۴۵-۳۱): - درجه ۰: بدون خون - درجه ۱: چند لکه خون - درجه ۲: یک جریان بلند یا چند جریان کوتاه - درجه ۳: جریانهای متعدد بیش از یکسوم محیط تراشه - درجه ۴: جریانهای به هم پیوسته بیش از ۹۰% سطح تراشه
پاتوژنز: پرفشاری ریوی + فشار منفی داخل قفسه سینه = پارگی مویرگهای آلوئولی
پاسخ: درمان EIPH چالشبرانگیز است و اثربخشی بسیاری از درمانها ثابت نشده است.
روشهای اصلی:
۱. فوروزماید (Furosemide): - دوز: ۱ میلیگرم/کیلوگرم وریدی، ۴-۲۴ ساعت قبل از مسابقه - مکانیسم: کاهش فشار مویرگ ریوی - مؤثر بر عملکرد: زمان مسابقه را ۰.۵۶-۱.۰۹ ثانیه کاهش میدهد - بحثبرانگیز: اثربخشی بر پیشگیری از EIPH در شرایط میدانی قطعی نیست
۲. استراحت (Rest): - حداقل ۲-۳ هفته پس از اپیزود اپیستاکسیس - عود در ۱۳.۵% موارد پس از یک ماه استراحت
۳. درمانهای حمایتی: - کورتیکواستروئیدها: کاهش التهاب راه هوایی (اثر قطعی نشده) - برونکودیلاتورها: کلنبوترول (اثر قطعی نشده) - آمینوکاپروئیک اسید: مهار فیبرینولیز (اثر قطعی نشده)
داروهای بیاثر: هسپریدین، ویتامین C، یونان پایائو، آسپرین
پیشآگهی: محافظهکارانه - بیماری پیشرونده است و عود شایع است.
پاسخ:
پنومونی در گاوهای شیری (Enzootic Pneumonia): - عوامل: معمولاً Pasteurella multocida، Mycoplasma bovis - سن: گوسالههای ۱-۴ ماهه - عوامل مستعدکننده: تهویه نامناسب، تراکم بالا، انتقال غیرفعال ایمنی - دوره: مزمن و پیشرونده - درمان: دوره طولانیتر (۷-۱۰ روز) مورد نیاز است
پنومونی در گاوهای پرواری (Shipping Fever - BRD): - عوامل: Mannheimia haemolytica (شایعترین)، Histophilus somni - سن: گوسالههای پس از حمل و نقل - عوامل مستعدکننده: حمل و نقل، مخلوط شدن گلهها، استرس - دوره: حاد (اکثر مرگومیر در ۴۵ روز اول) - درمان: پاسخ بهتر به آنتیبیوتیکهای با اثر طولانی
پاسخ: پنومونی اینترستیشیال (Interstitial Pneumonia) گروهی از بیماریهاست که با درگیری بافت بینابینی ریه مشخص میشوند.
انواع اصلی:
۱. ABPEE (Acute Bovine Pulmonary Edema and Emphysema) - “Fog Fever”: - علت: تغییر ناگهانی از مرتع خشک به مرتع سرسبز → تولید ۳-متیلایندول توسط میکروبهای شکمبه → سمیت ریوی - علائم: دیسترس تنفسی شدید، تنفس با دهان باز، کف از دهان - کشندگی: تا ۳۰% در موارد شدید - درمان: پیشگیری با موننسین یا لاسالوسید (قبل از تغییر مرتع)
۲. Feedlot AIP (Atypical Interstitial Pneumonia): - علت: نامشخص (چندعاملی) - زمان: معمولاً بیش از ۶۰ روز در پرواربندی - جنسیت: بیشتر در تلیسهها - فصل: تابستان - تشخیص: فقط با هیستوپاتولوژی
۳. مسمومیت با سیبزمینی شیرین کپکزده: - توکسین: ۴-ایپومینول (4-ipomeanol) از Fusarium solani - علائم: مشابه ABPEE با سرفه برجستهتر - پیشآگهی: بسیار بد
پاسخ:
کرم ریوی گاو (Dictyocaulus viviparus): - چرخه زندگی مستقیم: تخم → لارو L1 در مدفوع → L3 عفونتزا در مرتع → مهاجرت از روده به ریه - دوره پرهپاتنت: ۳-۴ هفته - علائم: سرفه، تاکیپنه، دیسترس تنفسی - تشخیص: تست Baermann روی مدفوع تازه - درمان: آیورمکتین (۰.۲ میلیگرم/کیلوگرم)، موکسیدکتین
کرمهای ریوی گوسفند و بز: - Dictyocaulus filaria: مشابه D. viviparus - Muellerius capillaris: شایعترین، با حلزون میزبان واسط - Protostrongylus rufescens: با حلزون میزبان واسط
متن استناد: “Muellerius capillaris is probably the most common of the lungworms of sheep and goats. Infection is more pathogenic in goats than in sheep.”
پاسخ:
OPP (Ovine Progressive Pneumonia) یا Maedi-Visna: - عامل: لنتیویروس (lentivirus) از خانواده Retroviridae - دوره کمون: طولانی (۲-۵ سال) - علائم: - کاهش وزن تدریجی - تاکیپنه و دیسترس تنفسی - ورم پستان (hard bag) - در موارد نادر: علائم عصبی - تشخیص: تست AGID، ELISA - پیشآگهی: کشنده در ۶-۱۲ ماه - کنترل: تست و حذف، جدا کردن برهها از مادر در بدو تولد
OPA (Ovine Pulmonary Adenocarcinoma) - Jaagsiekte: - عامل: Jaagsiekte Retrovirus (JSRV) - علائم: - ترشحات فراوان از بینی (تا ۴۰۰ میلیلیتر در روز) - تست چرخدستی (wheelbarrow test): ترشحات از بینی با بالا بردن پاهای عقب - تشخیص: PCR از BAL - کنترل: حذف سریع، عدم ورود حیوانات جدید
| بیماری | گونه | عامل اصلی | نشانه شاخص | درمان کلیدی |
|---|---|---|---|---|
| پنومونی باکتریایی | اسب | S. zooepidemicus | سرفه، ترشحات بینی | پنیسیلین + جنتامایسین |
| Rhodococcus equi | کره اسب | R. equi | تب، آبسه ریوی | ماکرولید + ریفامپین |
| RAO (Heaves) | اسب | حساسیت به گرد و غبار | دیسترس بازدمی | مدیریت محیطی + کورتیکواستروئید |
| EIPH | اسب ورزشکار | پرفشاری ریوی | اپیستاکسیس | فوروزماید (بحثبرانگیز) |
| Shipping Fever | گاو پرواری | M. haemolytica | پنومونی فیبرینی | آنتیبیوتیک طولانیاثر |
| Fog Fever | گاو | تغییر مرتع | دیسترس تنفسی حاد | پیشگیری با موننسین |