بخش چهل‌وسوم: بیماری‌های سیستم تولیدمثل

📋 سوالات اصلی (برای مرور سریع قبل از مطالعه):

1. چرخه تولیدمثلی در گونه‌های مختلف (مادیان، گاو، گوسفند، بز و شترسانان) چه تفاوت‌های اساسی با هم دارد و زمان دقیق تخمک‌گذاری در هر کدام کی است؟
2. بیماری «تخمدان کیستی (CFD)» در گاو چیست، چه علائمی دارد و جدیدترین و بهترین روش درمان آن کدام است؟
3. علل متفاوت «بی‌تخمکی (Anestrus)» در مادیان چیست و چگونه می‌توان آنها را از طریق لمس رکتال و هورمون‌ها از هم افتراق داد؟
4. چرا در گاوهای شیری، «فقدان بروز فحلی (Silent Estrus)» یک معضل بزرگ مدیریتی است و راهکار تشخیصی و درمانی آن چیست؟
5. مهم‌ترین انواع عفونت‌های رحمی در مادیان (اندومتریت) کدامند و پروتکل دقیق تشخیص و درمان آنها چیست (از کشت تا لاواژ)؟

📖 پاسخ به سوالات (به همراه اصطلاحات تخصصی و استنادات):

پاسخ به سوال ۱: تقویم تولیدمثلی گونه‌های مختلف (وقت‌شناسی طلایی)

• مادیان (Mare): مادیان یک حیوان چندفصل‌گرا (seasonally polyestrous) با روزهای بلند است. یعنی از بهار تا اوایل پاییز سیکل می‌زند.

  • طول سیکل: ۲۱ روز (محدوده ۱۹ تا ۲۲ روز).
  • طول فحلی (Estrus): ۵ تا ۷ روز که با فولیکول غالب، پروژسترون پایین (کمتر از ۱ نانوگرم بر میلی‌لیتر) و پذیرش جنسی مشخص می‌شود.
  • زمان تخمک‌گذاری (Ovulation): ۲۴ تا ۴۸ ساعت قبل از پایان فحلی رخ می‌دهد. (نکته طلایی: سایز فولیکول قبل از تخمک‌گذاری ۴۵ تا ۶۰ میلی‌متر است).
  • فحلی پس از زایمان (Foal heat): یک هفته پس از زایمان شروع می‌شود و تخمک‌گذاری بین روز ۷ تا ۱۵ پس از زایمان رخ می‌دهد.

  استناد از متن: “Ovulation occurs 24 to 48 hours before the end of estrus… First postpartum estrus (“foal heat”) begins in the week after foaling, and ovulation occurs in most mares 7 to 15 days postpartum.”

• گاو (Cow): گاو یک حیوان چندچرخه (polyestrous) در تمام سال است (اگرچه گرما بر باروری تأثیر می‌گذارد).

  • طول سیکل: ۲۱ روز (محدوده ۱۷ تا ۲۵ روز).
  • طول فحلی: ۱۲ تا ۱۶ ساعت (محدوده ۶ تا ۲۴ ساعت).
  • زمان تخمک‌گذاری: گاوها منحصربه‌فرد هستند زیرا تخمک‌گذاری به طور خودبه‌خود و ۲۴ تا ۳۰ ساعت پس از شروع فحلی انجام می‌شود (یعنی پس از پایان فحلی).
  • تشخیص: بهترین نشانه، ایستادن در مقابل سوار شدن (standing heat) توسط گاو دیگر است.

  استناد از متن: “Cows that stand to be mounted by another cow are in estrus (standing heat)… The optimum time for insemination of cows is between 16 and 24 hours after the onset of estrus.”

• گوسفند (Sheep) و بز (Goat):

  • گوسفند: فصلی با روزهای کوتاه (پاییز و زمستان). طول سیکل ۱۷ روز و تخمک‌گذاری ۲۴ ساعت پس از شروع فحلی است. تشخیص فحلی بدون حضور قوچ تقریباً غیرممکن است.
  • بز: فصلی با روزهای کوتاه. طول سیکل ۲۱ روز و تخمک‌گذاری ۲۴ ساعت پس از شروع فحلی است. برای تشخیص فحلی حتماً به بز نر یا فرومون آن نیاز است.

  استناد از متن: “Ewes display few, if any, signs of estrus unless a male is present… An intact male or male pheromone is usually necessary for estrous detection [in does].”

• شترسانان (Camelids - لاما و آلپاکا):

  • این حیوانات تخمک‌گذار تحریکی (induced ovulators) هستند. یعنی خودبه‌خود تخمک‌گذاری نمی‌کنند و عمل جفت‌گیری باعث آزاد شدن هورمون لوتئین‌کننده (LH) و تخمک‌گذاری می‌شود.
  • ماده‌های جفت‌گیری‌نشده، رفتار فحلی مداوم دارند.
  • اندازه فولیکول قبل از تخمک‌گذاری در لاما ۹ تا ۱۳ میلی‌متر و در آلپاکا ۸ تا ۱۲ میلی‌متر است.

پاسخ به سوال ۲: تخمدان کیستی یا دژنراسیون فولیکولی حلقوی (CFD) در گاو

• تعریف: تخمدان کیستی (Cystic Ovarian Disease) به وجود ساختارهای فولیکول‌مانندی گفته می‌شود که به دلیل عدم تخمک‌گذاری فولیکول غالب ایجاد می‌شوند. قطر آنها بیشتر از ۲۵ میلی‌متر است و حداقل ۱۰ روز بدون وجود جسم زرد (CL) باقی می‌مانند.
• علت اصلی: شکست در آزادسازی هورمون LH (یا نارسایی تخمدان). عواملی مانند انرژی منفی (Negative energy balance) در گاوهای پرتولید، استرس، جفت‌ماندگی و ورم پستان مستعدکننده هستند.
• علائم بالینی:
  • حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد گاوهای مبتلا بی‌تخمک (Anestrus) هستند.
  • حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد نشانه‌های ناهنجاری جنسی یا نیمفومانی (Nymphomania) یعنی فحلی‌های مکرر و شدید را نشان می‌دهند.
• تشخیص افتراقی با لمس رکتال: کیست بزرگتر از ۲۵ میلی‌متر است (فولیکول طبیعی ۱۵ تا ۲۵ میلی‌متر است) و رحم در گاوهای مبتلا سست و بدون پاسخ (flaccid) است، در حالی که در فاز فولیکولی طبیعی، رحم تورژسانس دارد. همچنین باید از جسم زرد طبیعی (که ممکن است حفره مایع داشته باشد) افتراق داده شود. برای تشخیص دقیق از سونوگرافی (Ultrasonography) استفاده کنید.

• درمان (بر اساس جدیدترین پروتکل):

  1. درمان انتخابی و رایج: تزریق GnRH (دوز ۱۰۰ میکروگرم عضلانی). این کار باعث لوتئین‌سازی (تشکیل بافت جسم زرد) در دیواره کیست می‌شود. گاو حدود ۱۸ تا ۲۴ روز بعد به فحلی می‌آید.
  2. پروتکل کوتاه‌کننده فاصله تا تلقیح: اگر ۱۰ روز پس از تزریق GnRH، یک دوز پروستاگلاندین (PGF2α) بدهیم، فحلی به طور میانگین ۱۲ تا ۱۴ روز بعد رخ می‌دهد.
  3. درمان کیست‌های لوتئینی: اگر کیست لوتئین (دارای پروژسترون بالا) باشد، مستقیماً از PGF2α استفاده می‌کنیم.
  4. پارگی دستی (Manual Rupture): برخی دامپزشکان این کار را انجام می‌دهند، اما یک روش منسوخ محسوب می‌شود زیرا باعث خونریزی و چسبندگی (Adhesion) می‌شود.

  استناد از متن: “Currently the most common treatment for ovarian cysts, especially follicular cysts, is an injection of GnRH (100 μg IM)… The treatment to breeding interval can be shortened by administering GnRH… followed by a luteolytic dose of prostaglandin 10 days to 2 weeks later.”

پاسخ به سوال ۳: تشخیص افتراقی بی‌تخمکی (Anestrus) در مادیان (بر اساس جدول ۴۳-۱)

در مادیان، بی‌تخمکی می‌تواند دلایل متفاوتی داشته باشد که هر کدام پروژسترون محیطی و ظاهر تخمدان متفاوتی دارند:

• بی‌تخمکی فصلی (Seasonal Anestrus): در اواخر پاییز و زمستان. تخمدان‌ها کوچک و سفت (small and firm) هستند و سطح پروژسترون پایین (Low) است.
  • درمان: افزایش طول روز با نور مصنوعی (۱۶ ساعت روشنایی). می‌توان از GnRH یا پروژستین (Altrenogest) برای القای تخمک‌گذاری اولیه استفاده کرد.
• دی‌استروس طولانی یا شبه‌بارداری (Prolonged Diestrus / Pseudopregnancy): ناشی از باقی‌ماندن جسم زرد (مثلاً به دلیل جذب جنین بعد از روز ۳۵). سطح پروژسترون بالا (Elevated) است. تخمدان‌ها طبیعی هستند.
  • درمان: تزریق PGF2α (اگر CL بالای ۵ روز سن داشته باشد) برای لیز جسم زرد.
• پیومترا (Pyometra): بزرگ شدن رحم به دلیل تجمع چرک، که مانع ترشح PGF2α می‌شود و CL را پایدار نگه می‌دارد. سطح پروژسترون بالا و گاهی ارگانیک (نامنظم) است. دهانه رحم معمولاً بسته است اما ترشح چرکی دیده می‌شود.
  • درمان: تخلیه چرک، شستشوی رحم، آنتی‌بیوتیک و PGF2α.
• تومور سلول گرانولوزا-تکا (Granulosa-Theca Cell Tumor): شایع‌ترین تومور تخمدان در مادیان. یک تخمدان به شدت بزرگ و کیستیک (هانی‌کامبی) و تخمدان مقابل کوچک و آتروفیک است. سطح پروژسترون پایین است، اما اینهیبین (Inhibin) و تستوسترون (Testosterone) و هورمون آنتی‌مولرین (AMH) در سرم بالا می‌روند.
  • درمان: برداشت جراحی تخمدان مبتلا.

    نکته تصویری: برای مشاهده ظاهر سونوگرافی این تومور، به تصویر ۴۳-۴ (Figure 43-4) مراجعه کنید. همچنین جدول ۴۳-۱ (Table 43-1) خلاصه فوق‌العاده‌ای برای تمام این موارد است.

پاسخ به سوال ۴: فقدان بروز فحلی (فحلی خاموش) در گاوهای شیری

• مشکل اصلی مدیریتی: در گاوداری‌های شیری، بیش از ۹۰ درصد مواردی که به عنوان “بی‌تخمکی” گزارش می‌شوند، در واقع فحلی‌های تشخیص‌داده‌نشده (Unobserved estrus) هستند. یعنی گاو سیکل دارد، اما ما نشانه‌ها را نمی‌بینیم. > استناد از متن: “In dairy herds approximately 90% of cows presented for examination because of a history of anestrus have evidence of normal cyclic ovarian changes, whereas only approximately 10% are affected by an abnormality that suspends the estrous cycle.”
• دلایل: بیشترین فعالیت فحلی بین نیمه‌شب تا ۶ صبح رخ می‌دهد. همچنین گرمای زیاد، بتن سخت و زمان شیردوشی باعث کاهش بروز نشانه‌ها می‌شود.
• تشخیص: اگر در یک گله، فاصله زایمان تا اولین تلقیح و فاصله بین تلقیح‌ها طولانی شود (مثلاً ۱۰ تا ۱۵ روز یا ۳۰ تا ۳۵ روز)، شک به فحلی خاموش می‌رود.
• درمان و مدیریت:
  1. بهبود مدیریت تشخیص فحلی: استفاده از گاوهای تیزکننده (Teaser) و چک کردن دقیق گاوها حداقل ۳ بار در روز.
  2. استفاده از PGF2α: اگر در معاینه رکتال، جسم زرد بالغ (روز ۶ تا ۱۸ سیکل) لمس شود، با تزریق PGF2α می‌توان فحلی را به طور متوسط ۳ روز بعد القا کرد.
  3. تلقیح زمان‌بندی شده (Timed AI): می‌توان از پروتکل‌های سینک‌رونیزاسیون استفاده کرد تا نیازی به مشاهده فحلی نباشد.
  4. کمک‌های تشخیصی: استفاده از دستگاه‌های ثبت‌کننده فعالیت (پدومتر)، گچ مخصوص روی دم (تغییر رنگ با سوار شدن) و کیت‌های اندازه‌گیری پروژسترون شیر (قبل از تلقیح مطمئن شوید که گاو در فاز لوتئال نیست).

پاسخ به سوال ۵: عفونت‌های رحمی (اندومتریت) در مادیان (چالش اصلی باروری)

• علت اصلی: ناتوانی رحم در پاکسازی مکانیکی باکتری‌ها و مواد التهابی که به دلیل نقص در انقباضات میومتر (Myometrium) رخ می‌دهد. مادیان‌های مستعد، انقباضات ضعیف‌تری در پاسخ به التهاب دارند (شکل ۴۳-۶ را ببینید).
• انواع اندومتریت:
  1. عفونت مقاربتی (STD): مثل متریت واگیردار اسبی (CEM) که توسط Taylorella equigenitalis ایجاد می‌شود.
  2. اندومتریت ناشی از تلقیح (Persistent Breeding-Induced Endometritis): التهابی که در پاسخ به اسپرم رخ می‌دهد و در ۱۰ تا ۲۵ درصد مادیان‌ها مزمن می‌شود.
  3. اندومتریت باکتریایی مزمن: معمولاً توسط Streptococcus zooepidemicus، E. coli و Pseudomonas.
• تشخیص کامل:
  • سونوگرافی ترانس رکتال: وجود مایع آزاد در رحم (intraluminal fluid) را نشان می‌دهد. (به شکل ۴۳-۷ (Figure 43-7) نگاه کنید که تجمع مایع را نشان می‌دهد). این مایع اغلب در ۱۲ ساعت پس از تلقیح دیده می‌شود.
  • سیتولوژی (Cytology): وجود بیش از ۱ عدد نوتروفیل (PMN) به ازای هر ۱۰ سلول اپیتلیال نشانه اندومتریت است.
  • بیوپسی (Biopsy): دقیق‌ترین روش است. بر اساس درجه‌بندی کنی و دویگ (Kenney & Doig - جدول ۴۳-۵)، پیش‌آگهی باروری را مشخص می‌کند (درجه I بهترین و درجه III بدترین است).
• پروتکل درمانی استاندارد:
  1. اصلاح آناتومی: در صورت وجود پنوموواژن (Pneumovagina) به دلیل افتادگی فرج، حتماً عمل جراحی کاسلیک (Caslick’s operation) انجام شود.
  2. لاواژ رحم (Uterine Lavage): شستشوی رحم با سرم نمکی گرم برای خارج کردن مواد التهابی و باکتری‌ها (۶ تا ۲۴ ساعت پس از تلقیح انجام می‌شود).
  3. داروهای افزایش انقباض (Uterotonics): تزریق اکسی‌توسین (Oxytocin) یا دوز پایین PGF2α حدود ۴ تا ۸ ساعت پس از تلقیح برای کمک به تخلیه رحم.
  4. آنتی‌بیوتیک داخل رحمی (Intrauterine antibiotics): بر اساس نتایج کشت و آنتی‌بیوگرام (جدول ۴۳-۶ شامل دوزهای دقیق است). مثلاً برای استرپتوکوک از پنی‌سیلین G و برای گرم منفی‌ها از جنتامایسین یا آمیکاسین بافر شده با بیکربنات سدیم استفاده می‌شود.
• درمان قارچی: در صورت مشاهده قارچ (مثل Aspergillus) از نیستاتین یا لووفنورون (Lufenuron) طبق جدول استفاده کنید. > نکته مهم: درمان با کورتیکواستروئید (دگزامتازون) در موارد التهابی شدید ناشی از اسپرم، نتایج اولیه امیدوارکننده‌ای داشته است.

بازگشت به فهرست دانشنامه