سوال: سرفه (Cough) دقیقاً چیست و چرا حیوانات سرفه میکنند؟
پاسخ:
سرفه یک رفلکس محافظتی است که به صورت ناگهانی، با فشار و صدای بلند، هوا را از طریق گلوت (Glottis) به بیرون میفرستد تا راههای هوایی را از مخاط، ذرات و مواد زائد پاک کند.
تعریف از متن اصلی:
“Coughing, an important and normal respiratory defense mechanism, is the sudden, forceful, noisy expulsion of air through the glottis to clear mucus, particles, and other material from the tracheobronchial tree and glottis.”
مکانیسم سرفه شامل چهار فاز است: 1. دم (Inspiration): حیوان نفس عمیق میکشد تا حجم ریه افزایش یابد. 2. فشردهسازی (Compression): گلوت بسته میشود و عضلات قفسه سینه و شکم منقبض میشوند و فشار داخل قفسه سینه به بیش از ۵۰۰ میلیمتر جیوه میرسد. 3. بازدم با فشار (Expression): گلوت ناگهان باز میشود و جریان هوای با سرعت بالا، ترشحات را از دیواره راههای هوایی جدا میکند. 4. آرامش (Relaxation): جریان هوا متوقف میشود.
نکته مهم: در اسبها، سرفه ممکن است مولد (Productive) باشد ولی خلط را نمیبینیم چون حیوان آن را میبلعد. اگر بعد از سرفه، حرکت بلع دیده شود، یعنی سرفه مولد بوده است.
از متن:
“Excess mucus or exudate that is coughed up into the pharynx is usually swallowed; thus a cough can be productive without evidence of a nasal discharge. Swallowing efforts that follow a cough generally indicate that the cough is productive.”
سوال: چه بیماریهایی باعث سرفه میشوند؟
پاسخ:
علل سرفه بسیار متنوع است. بر اساس مدت زمان به دو دسته تقسیم میشوند:
نکته کلیدی: در اسبها، سرفههای مزمن بدون تب اغلب نشانه RAO هستند، در حالی که سرفه همراه با تب معمولاً عفونت باکتریایی یا ویروسی را مطرح میکند.
سوال: برای تشخیص علت سرفه چه اقداماتی انجام دهیم؟
پاسخ:
تشخیص سرفه نیاز به تاریخچه دقیق، معاینه فیزیکی کامل و آزمایشهای تکمیلی دارد.
| روش تشخیصی | کاربرد |
|---|---|
| آندوسکوپی | بررسی حلق، حنجره، نای و گاهی کیسههای هوایی (Guttural pouches) در اسب |
| تراشهشویی (Tracheal aspiration) | کشت و سیتولوژی برای تشخیص عفونت باکتریایی |
| لاواژ برونکوآلوئولار (BAL) | بهترین روش برای سیتولوژی در بیماریهای منتشر غیرعفونی مانند RAO |
| رادیوگرافی قفسه سینه | برای تشخیص پنومونی، آبسه، افیوژن پلور |
| آزمایش خون (CBC + فیبرینوژن) | افزایش نوتروفیل و فیبرینوژن نشانه عفونت باکتریایی است |
نکته از متن:
“In horses older than 6 years of age, the neutrophil population may reach 15% in normal horses” – یعنی در BAL اسبهای مسنتر، تا ۱۵٪ نوتروفیل طبیعی است.
سوال: ترشحات بینی چه انواعی دارند و هر کدام نشانه چیست؟
پاسخ:
ترشحات بینی را بر اساس ویژگیهای زیر طبقهبندی میکنیم:
| نوع ترشح | ویژگی | علت شایع |
|---|---|---|
| سروز (Serous) | رقیق، شفاف، آبکی | مرحله اولیه عفونت ویروسی، تحریک چشمی |
| موکوئید (Mucoid) | غلیظ، کشسان، شفاف یا کدر | التهاب مزمن راههای هوایی (مثلاً RAO) |
| چرکی (Purulent) | زرد-سفید، غلیظ | عفونت باکتریایی ثانویه، سینوزیت، آمپیم کیسه هوایی |
| خونریزی (Sanguineous) | قرمز روشن یا تیره | ضربه، مایکوز کیسه هوایی، EIPH |
| محتویات غذا (Ingesta) | تکههای غذا | اختلال بلع، شکاف کام، فلج حلق |
از متن:
“Unilateral nasal discharge generally originates from structures located rostral to the caudal end of the nasal septum. Bilateral nasal discharge results from disease processes affecting structures caudal to the caudal end of the nasal septum.”
سوال: چه عواملی باعث خونریزی از بینی در حیوانات بزرگ میشوند؟
پاسخ:
خونریزی از بینی یا اپیستاکسی میتواند از هر قسمتی از دستگاه تنفس فوقانی یا تحتانی منشأ بگیرد.
از متن:
“In horses, pulmonary hemorrhage manifests as bilateral epistaxis, most often during or immediately after strenuous exercise.”
و
“CVCT … is the disease most likely to be associated with epistaxis and hemoptysis in cattle.”
سوال: چه زمانی افزایش تعداد تنفس طبیعی و چه زمانی غیرطبیعی است؟
پاسخ:
تاکیپنه یعنی افزایش تعداد تنفس در دقیقه. محدوده طبیعی:
| حیوان | تعداد تنفس در دقیقه |
|---|---|
| اسب بالغ | ۸–۱۵ |
| گاو بالغ | ۱۲–۳۶ |
| گوسفند | ۱۲–۷۲ |
| بز | ۱۵–۴۰ |
| کره یک روزه | ۶۰–۸۰ (در ۳۰ دقیقه اول) |
نکته تشخیصی: تاکیپنه یک نشانه غیراختصاصی است و باید با سایر یافتهها بررسی شود.
سوال: چگونه دیسترس تنفسی را تشخیص دهیم و چه عللی دارد؟
پاسخ:
دیسترس تنفسی یعنی تنفس با تلاش نامناسب که شامل موارد زیر است:
- افزایش تعداد تنفس
- کشیدن سر و گردن به جلو
- تنفس با دهان باز (در نشخوارکنندگان)
- گشاد شدن سوراخهای بینی
- انقباض بیش از حد عضلات بیندندهای و شکم
- ایجاد خط هِیو (Heave line) در اسبهای مبتلا به RAO (خط برجسته در امتداد عضله مایل شکم به دلیل تلاش زیاد برای بازدم)
| نوع دیسترس | ویژگی | مثال |
|---|---|---|
| انسدادی دمی (Inspiratory) | مشکل در دم – صدای استریدور دمی | فلج حنجره، تنگی بینی |
| انسدادی بازدمی (Expiratory) | مشکل در بازدم – زمان بازدم طولانیتر | RAO، برونشیت |
| محدودکننده (Restrictive) | تنفس سریع و سطحی | افیوژن پلور، پنومونی بینابینی |
از متن:
“In the extrathoracic airways, dynamic collapse occurs during inspiration… Therefore patients with upper airway obstructions… generally show inspiratory respiratory distress.”
روش تشخیص:
- معاینه کامل + گوشی پزشکی + رادیوگرافی
- آنالیز گازهای خون شریانی برای تشخیص هیپوکسمی و هیپرکاپنی
- PaO₂ طبیعی در اسب: حدود ۸۴ میلیمتر جیوه
- PaCO₂ طبیعی: حدود ۴۲ میلیمتر جیوه
- اگر PaO₂ < ۸۰ باشد = هیپوکسمی
- سیانوز معمولاً وقتی PaO₂ < ۴۰ باشد دیده میشود
سوال: سیانوز چیست و چه تفاوتی بین نوع مرکزی و محیطی وجود دارد؟
پاسخ:
سیانوز به معنای رنگ مایل به آبی مخاطات است که وقتی هموگلوبین کاهشیافته (Reduced Hb) در خون بیش از ۵ گرم در دسیلیتر باشد، رخ میدهد.
| نوع | علت | مثال |
|---|---|---|
| مرکزی (Central) | کاهش اشباع اکسیژن خون شریانی یا وجود هموگلوبین غیرطبیعی | بیماریهای ریوی، شانت راست-به-چپ قلبی، مسمومیت با نیترات (متهموگلوبینمی) |
| محیطی (Peripheral) | کاهش جریان خون محیطی (بدون هیپوکسمی) | سرمازدگی، شوک |
تست تشخیصی سریع:
نمونه خون هپارینه را به مدت ۱۵ دقیقه در هوا تکان دهید: - اگر قرمز شود → کاهش هموگلوبین به دلیل بیماری قلبی-ریوی - اگر قهوهای باقی بماند → متهموگلوبینمی
سوال: استریدور چیست و چه عللی دارد؟
پاسخ:
استریدور یک صدای تنفسی شدید و غیرطبیعی است که بدون گوشی پزشکی شنیده میشود و معمولاً در دم تولید میشود و نشانه انسداد راه هوایی فوقانی است.
از متن:
“Performing an endoscopic examination during exercise over ground or on a high-speed treadmill makes it possible for a stationary observer to gain a good dynamic appreciation of the significance of upper airway abnormalities”
نکته:
- در گاو، به دلیل ساختار حلق، تنفس از راه دهان امکانپذیر است و استریدور کمتر شایع است.
- در گوسفند و بز، فلج سوراخهای بینی میتواند باعث استریدور شود.
سوال: چرا برخی اسبها در عملکرد ورزشی دچار مشکل میشوند؟
پاسخ:
عدم تحمل ورزش (Exercise intolerance) یعنی ناتوانی در انجام کار مورد انتظار. علل آن به چند دسته تقسیم میشود:
از متن:
“The respiratory system shows little adaptation to training. Whether the apparent inability of the equine respiratory system … to compensate fully for the increased flow demands of heavy exercise limits athletic performance remains to be proven.”
| نشانه بالینی | شایعترین علت در اسب | شایعترین علت در گاو | تست تشخیصی کلیدی |
|---|---|---|---|
| سرفه حاد | آنفلوانزا | IBR | آندوسکوپی + PCR |
| سرفه مزمن | RAO | پنومونی مزمن | BAL + رادیوگرافی |
| ترشح چرکی یکطرفه | سینوزیت دندانی | سینوزیت | رادیوگرافی سر + سینوسسنتز |
| اپیستاکسی پس از ورزش | EIPH | CVCT | آندوسکوپی بعد از ورزش |
| اپیستاکسی در حالت استراحت | مایکوز کیسه هوایی | - | آندوسکوپی + آنژیوگرافی |
| استریدور دمی | ILH (“Roaring”) | فلج حنجره (نادر) | آندوسکوپی پویا |
| دیسترس بازدمی | RAO | - | تست برونکودیلاتور |
| افت عملکرد ورزشی | جابهجایی کام نرم | - | آندوسکوپی حین ورزش |
توصیه برای مطالعه بیشتر:
- برای بررسی تصاویر مربوط به حدود پرکاشن ریه و محل سینوسها به فصل ۳۱ (بیماریهای دستگاه تنفس) مراجعه کنید.
- برای گریدبندی فلج حنجره (درجات ۱ تا ۴) به بخش آندوسکوپی همین فصل رجوع کنید.
- در مورد روش تراشهشویی و BAL، تصاویر مربوطه را در منابع تصویری کتاب ببینید.