سیستم ایمنی اسب از دو بخش اصلی تشکیل شده است: ایمنی ذاتی (Innate Immunity) و ایمنی اکتسابی (Adaptive Immunity).
این بخش، اولین خط دفاعی بدن است و نیازی به تجربه قبلی با پاتوژن ندارد. یعنی بدن از همان ابتدا میتواند با میکروبها مبارزه کند.
اجزای اصلی ایمنی ذاتی عبارتند از:
سلولهای کشنده (Phagocytes) مانند نوتروفیلها و ماکروفاژها که میکروبها را میبلعند و نابود میکنند.
پروتئینهای کمپلمان (Complement) که به شناسایی و نابودی میکروبها کمک میکنند.
سلولهای کشنده طبیعی (Natural Killer - NK cells) که سلولهای آلوده یا توموری را شناسایی و نابود میکنند.
پروتئینهای ضد میکروب (Antimicrobial peptides) مانند دفنسینها که مستقیماً میکروبها را از بین میبرند.
متن اصلی (برای استناد): “The innate immune mechanisms are the first line of defense and do not require previous exposure to the pathogen, allowing time for development of antigen-specific acquired immune response.”
این بخش، پاسخ اختصاصی به هر پاتوژن را ایجاد میکند و دارای حافظه ایمنی (Immunological Memory) است. یعنی اگر بدن دوباره با همان میکروب مواجه شود، سریعتر و قویتر پاسخ میدهد.
دو نوع سلول اصلی در این بخش وجود دارد:
لنفوسیتهای T که مسئول ایمنی سلولی (Cell-mediated immunity) هستند: - سلولهای CD4+ (Helper T cells): به سایر سلولهای ایمنی کمک میکنند. - سلولهای CD8+ (Cytotoxic T cells): سلولهای آلوده را مستقیماً نابود میکنند. - سلولهای Treg (Regulatory T cells): پاسخ ایمنی را تنظیم میکنند تا از واکنش بیشازحد جلوگیری شود.
لنفوسیتهای B که مسئول ایمنی هومورال (Humoral immunity) هستند و آنتیبادی (Antibody/Immunoglobulin) تولید میکنند.
متن اصلی (برای استناد): “The adaptive immune response is largely mediated by cells of the lymphocytic lineage that are capable of distinction of antigenic determinants or epitopes that are self from those that are nonself.”
متن اصلی (برای استناد): “Originally, four subisotypes of IgG were identified in the horse… Recently, seven IgG heavy chain constant region genes were identified”
کرهها با یک نقص بزرگ به دنیا میآیند: آنها فاقد آنتیبادی کافی هستند! جفت اسب (Epitheliochorial Placenta) اجازه عبور آنتیبادی از خون مادر به جنین را نمیدهد. بنابراین کره باید آنتیبادیهای مورد نیاز خود را از آغوز (Colostrum) دریافت کند.
آغوز اولین شیری است که مادر پس از زایمان تولید میکند و سرشار از: - آنتیبادی IgG (اصلیترین نوع) - سلولهای ایمنی (لنفوسیتها، ماکروفاژها، نوتروفیلها) - عوامل رشد و سیتوکینها
متن اصلی (برای استناد): “Immunoglobulins are not produced locally in the mammary gland but rather are selectively concentrated from the mare’s sera into colostrum in response to hormonal changes that occur in the last 2 weeks of pregnancy.”
روده کره در ساعات اولیه تولد توانایی جذب آنتیبادیهای بزرگ را دارد. این توانایی به سرعت کاهش مییابد: - ساعت ۰-۳ پس از تولد: حداکثر جذب (۱۰۰٪ کارایی) - ساعت ۳-۶: کاهش به ۲۲٪ - ساعت ۱۸-۲۴: کمتر از ۱٪ - پس از ۲۴ ساعت: بسته شدن روده (Gut Closure) - دیگر آنتیبادی جذب نمیشود
زمانی که کره آنتیبادی کافی از آغوز دریافت نکند، دچار FPT میشود. تعریف آن:
علل FPT: 1. کیفیت پایین آغوز (مادههای مسن، زایمان زودرس، نژاد Standardbred) 2. کره به اندازه کافی آغوز نمیخورد (ضعف، طرد شدن توسط مادر) 3. مشکل در جذب آغوز از روده (کرههای نارس)
متن اصلی (برای استناد): “Complete FPT is defined as a foal with a serum IgG concentration of less than 400 mg/dL at 24 hours of age. Partial FPT is defined as a foal with a serum IgG concentration of 400 to 800 mg/dL at 24 hours of age.”
![تصویر ۵۳-۳: مدت زمان محافظت ایمنی مادری بر اساس ایزوتایپ آنتیبادی و مقدار جذب شده در ۲۴ ساعت اول را نشان میدهد]
![تصویر ۵۳-۴: کاهش آنتیبادی مادری و افزایش آنتیبادی خودساخته کره در ماههای اول زندگی را نشان میدهد]
نقصهای ایمنی مادرزادی (Primary Immunodeficiencies) در اسب نادر هستند اما بسیار جدی. مهمترین آنها عبارتند از:
تعریف: بیماری ارثی اتوزومال مغلوب که در آن هر دو سلول T و B دچار نقص هستند.
نژاد درگیر: عمدتاً عرب و دورگههای عرب (موارد نادر در Caspian و Appaloosa)
مکانیسم: جهش در ژن DNA-PKcs روی کروموزوم ۹ که باعث عدم توانایی در بازآرایی ژنهای گیرنده سلول T و آنتیبادی میشود.
متن اصلی (برای استناد): “Foals of Arabian breeding with SCID have a mutation in the gene encoding the catalytic subunit of DNA-dependent protein kinase (DNA-PK) and thus lack activity of this enzyme.”
علائم بالینی: - کره در بدو تولد سالم است - عفونتها در ۲-۱ ماهگی شروع میشوند - پنومونی (به ویژه Pneumocystis jiroveci و آدنوویروس) - مرگ قبل از ۵ ماهگی
تشخیص: - لنفوپنی شدید: کمتر از ۱۰۰۰ لنفوسیت در میکرولیتر - عدم وجود IgM در سرم پس از ۳ هفتگی - عدم پاسخ به تست پوستی PHA (Phytohemagglutinin) - تست ژنتیکی (تعیین هموزیگوت بودن)
پیشگیری: عدم تلاقی دو ناقل (هتروزیگوت) با یکدیگر
تصویر ۵۳-۵: بافت لنفاوی آتروفی شده و آدنوویروس در یک کره مبتلا به SCID
تعریف: کاهش یا عدم وجود IgM با سطوح طبیعی یا بالا از سایر ایمونوگلوبولینها
نژادهای درگیر: عرب و Quarter Horse
سه شکل بالینی: 1. کرههای با عفونت شدید (پنومونی، آرتریت، انتریت) که قبل از ۱۰ ماهگی میمیرند 2. کرههای با عفونتهای مکرر و کوتاهی رشد 3. اسبهای مسنتر (۲-۵ سال) که اغلب به لنفوسارکوم مبتلا میشوند
متن اصلی (برای استناد): “Selective IgM deficiency is defined by a persistently low or absent serum IgM, whereas other classes of immunoglobulin are normal or elevated for age.”
تعریف: نقص در سلولهای B با عملکرد طبیعی سلولهای T (فقط در نرها)
نژادهای درگیر: Thoroughbred, Quarter Horse, Standardbred
تشخیص: - عدم وجود سلولهای B در خون - سطوح بسیار پایین یا عدم وجود همه ایزوتایپهای IgG، IgM، IgA - پاسخ طبیعی به تستهای ایمنی سلولی (PHA)
متن اصلی (برای استناد): “The disorder has been described in Thoroughbreds, Quarter Horses, and Standardbreds. Thus far it has only been reported in males, suggesting the possibility of an X-linked disorder.”
تعریف: بیماری ارثی اتوزومال مغلوب با کمخونی غیرقابل ترمیم و نقص ایمنی
نژادهای درگیر: Fell Pony و Dales Pony
مکانیسم: جهش در ژن SLC5A3 روی کروموزوم ECA26
علائم: - کمخونی شدید غیرقابل ترمیم - لنفوپنی سلولهای B - عفونتهای فرصتطلب (Cryptosporidium، آدنوویروس، E. coli) - مرگ تا ۳ ماهگی
متن اصلی (برای استناد): “FIS-affected foals are born apparently healthy but rapidly fail to thrive. The fatal illness becomes clinically apparent in foals within 1 month, and death occurs generally by 3 months of life.”
تعریف: نقص دیررس در تولید آنتیبادی به دلیل اختلال در تمایز سلولهای B در مغز استخوان
سن بروز: معمولاً در اسبهای بالغ (میانگین ۱۰ سال، دامنه ۲-۲۳ سال)
علائم بالینی: - عفونتهای مکرر با باکتریهای کپسولدار (استافیلوکوک، استرپتوکوک، Actinobacillus) - مننژیت، سینوزیت، پنومونی - کاهش وزن و آتروفی عضلانی
تشخیص: - کمبود شدید IgG: کمتر از ۸۰۰ میلیگرم در دسیلیتر - کمبود شدید IgM: کمتر از ۲۵ میلیگرم در دسیلیتر - لنفوپنی سلولهای B: کمتر از ۲٪
متن اصلی (برای استناد): “Peripheral blood lymphocyte immunophenotyping reveals persistent, severe B-cell lymphopenia (<2%) in all patients. Serum IgG concentration is markedly low (<800 mg/dL) in all affected horses.”
تصویر ۵۳-۶: عدم وجود مراکز زایا در بافت لنفاوی و فقدان سلولهای B در مغز استخوان اسب مبتلا به CVID
ارزیابی سیستم ایمنی شامل تستهای مختلفی است که در جدول ۵۳-۶ خلاصه شده است. مهمترین تستهای عملی عبارتند از:
متن اصلی (برای استناد): “In horses, only a limited number of assays to evaluate immune response are available from a practical standpoint, and most are crude indicators of immune response and therefore detect only severe deviations from normal.”
گاهی سیستم ایمنی بیش از حد واکنش نشان میدهد و به بافتهای خود بدن آسیب میزند. این پدیده حساسیت مفرط (Hypersensitivity) نام دارد. جدول ۵۳-۵ خلاصهای از این بیماریها در اسب است.
مکانیسم: آنتیبادی IgE به ماستسلها میچسبد و در مواجهه مجدد با آلرژن، باعث آزادسازی هیستامین و مواد التهابی میشود.
مثالها: - آنافیلاکسی (Anaphylaxis): تنگی نفس، سرفه، تعریق، افت فشار خون، درد شکم - کهیر آلرژیک (Allergic Urticaria) - حساسیت به نیش حشرات (Insect Bite Hypersensitivity) - آتوپی (Atopic Dermatitis)
متن اصلی (برای استناد): “In horses anaphylaxis may be manifested as dyspnea, tachypnea, coughing, sweating, hypotension, and abdominal pain because the respiratory and gastrointestinal tracts are the shock organs in horses.”
مکانیسم: آنتیبادی به آنتیژنهای سطح سلول متصل شده و باعث تخریب سلول میشود.
مثالها: - ناسازگاری خونی نوزادان (Neonatal Isoerythrolysis) - کمخونی همولیتیک خودایمن (Autoimmune Hemolytic Anemia) - ترومبوسیتوپنی نوزادی (Neonatal Alloimmune Thrombocytopenia)
مکانیسم: رسوب کمپلکسهای آنتیبادی-آنتیژن در دیواره عروق کوچک و ایجاد التهاب.
مثالها: - پورپورای خونریزیدهنده اسب (Equine Purpura Hemorrhagica) - شایعترین پس از عفونت Streptococcus equi - گلومرولونفریت (Glomerulonephritis) - واسکولیت حساسیتی (Hypersensitivity Vasculitis)
متن اصلی (برای استناد): “An important condition characterized by hypersensitivity reaction to soluble antigens in horses is purpura hemorrhagica.”
مکانیسم: واکنش سلولهای T (بدون آنتیبادی) که ۲۴-۴۸ ساعت پس از مواجهه ظاهر میشود.
مثالها: - درماتیت تماسی (Contact Dermatitis) - ناشی از فلزات سنگین، رنگهای موجود در تجهیزات اسب - حساسیت به نیش حشرات (جنبه سلولی)
متن اصلی (برای استناد): “Delayed hypersensitivity reactions… consist of exaggerated cell-mediated immune responses. Once sensitization has occurred, the reaction becomes evident within 24 to 48 hours from the time of reexposure to the triggering agent.”
در بیماریهای خودایمنی یا واکنشهای شدید ایمنی، باید سیستم ایمنی را سرکوب کنیم. مهمترین داروهای سرکوبکننده ایمنی در اسب عبارتند از:
مکانیسم: اتصال به گیرنده درون سلولی و تغییر بیان ژنهای مربوط به سیتوکینها
نکته مهم: پردنیزولون (Prednisolone) در اسب بهتر از پردنیزون (Prednisone) جذب میشود.
اثرات روی سیستم ایمنی: - کاهش سلولهای CD4+ T - افزایش نوتروفیلها (نوتروفیلی) - کاهش لنفوسیتها (لنفوپنی)
عوارض جانبی: - افزایش حساسیت به عفونتها (به ویژه قارچی و ویروسی) - هایپرگلیسمی - زخم گوارشی - ضعف عضلانی - تاخیر در ترمیم زخم - پوکی استخوان
متن اصلی (برای استناد): “Glucocorticoids cause immunosuppression mainly by sequestration of CD4+ T lymphocytes in the reticuloendothelial system and by inhibiting the transcription of cytokines.”
مثال دوز: دگزامتازون وریدی ۰.۰۵-۰.۲ میلیگرم/کیلوگرم باعث نوتروفیلی و لنفوپنی در ۴-۱۲ ساعت میشود.
مکانیسم: مهار سنتز پورین (مهار تکثیر لنفوسیتها)
کاربرد: درمان کمخونی همولیتیک خودایمن، ترومبوسیتوپنی، پمفیگوس
عوارض: لکوپنی، آلوپسی، هپاتوتوکسیسیتی
فراهمی زیستی خوراکی در اسب: فقط ۱-۷٪
مکانیسم: مهار فسفاتاز کلسینورین و در نتیجه مهار تولید IL-2 و فعالسازی سلولهای T
کاربرد: درمان داخل چشمی (IVT) برای یووئیت مکرر و کراتیت ایمنی
عوارض: نفروتوکسیسیتی، هپاتوتوکسیسیتی، افزایش فشار خون
مکانیسم: آلکیله کردن DNA (توقف تکثیر سلولی)
کاربرد: درمان لنفوسارکوم و بیماریهای اتوآنتیبادی
عوارض: آنمی، لکوپنی، آلوپسی، بدخیمیهای ثانویه
مکانیسم: مهار تشکیل دوک میتوزی با اتصال به توبولین
کاربرد: درمان ترومبوسیتوپنی ایمنی، پمفیگوس، لنفوسارکوم
عوارض: نقصهای عصبی خفیف، ایلئوس
پیری سیستم ایمنی (Immunosenescence) باعث تغییرات قابل توجهی در سیستم ایمنی اسبهای مسن میشود:
متن اصلی (برای استناد): “The consistent decrease in total circulating lymphocyte populations in aged horses is due to a decrease in total number of CD4+ and CD8+ T cells and B cells.”
افزایش سایتوکاینهای پیشالتهابی: - TNF-α - IL-6 - IL-1β - IL-8 - IFN-γ
افزایش نسبت IL-6:IL-10 و TNF-α:IL-10 (حالت پیشالتهابی)
برخلاف انسان، در اسبهای مسن سالم: - عملکرد نوتروفیلها (فاگوسیتوز، oxidative burst) تغییری نمیکند - اما کموتاکسی نوتروفیلها افزایش مییابد
متن اصلی (برای استناد): “In healthy aged horses, neutrophil adhesion, oxidative burst, and phagocytosis were all found to be unchanged, whereas chemotaxis was increased compared with that observed in healthy adult horses.”
نکته مهم: در ارزیابی پیری سیستم ایمنی، باید PPID (Pituitary Pars Intermedia Dysfunction) را حذف کرد زیرا هورمونهای آزاد شده از این غده باعث سرکوب سیستم ایمنی میشوند.
ناسازگاری خونی نوزادان (Neonatal Isoerythrolysis - NI) یا زردی نوزادی، یک بیماری جدی است که در آن آنتیبادیهای مادری موجود در آغوز، گلبولهای قرمز کره را تخریب میکنند.
مادر برای یک آنتیژن خاص خونی منفی است (مثلاً عامل Aa یا عامل Qa).
مادر در بارداریهای قبلی یا در اثر تزریق خون، حساس (Sensitized) شده و آنتیبادی علیه آن آنتیژن ساخته است.
کره آن آنتیژن را از پدر به ارث برده است (یعنی برای آن آنتیژن مثبت است).
آنتیبادی مادر در آغوز متمرکز میشود.
کره با خوردن آغوز، آنتیبادی را جذب کرده و آنتیبادی به گلبولهای قرمز خودش میچسبد.
گلبولهای قرمز توسط سیستم رتیکولوآندوتلیال (طحال و کبد) تخریب میشوند (همولیز).
![تصویر ۵۳-۸: مراحل NI - مادر منفی، پدر مثبت، کره مثبت، تولید آنتیبادی در مادر]
![تصویر ۵۳-۹: انتقال آنتیبادی از طریق آغوز به کره و تخریب گلبولهای قرمز]
متن اصلی (برای استناد): “Most cases of NI in horses are associated with either anti-Aa or anti-Qa antibodies. Mares that are Aa-, Qa-, or both are considered at risk.”
تست JFA (Jaundiced Foal Agglutination Test) - تست سریع و عملی:
متن اصلی (برای استناد): “Positive reactions at 1:16 or greater are considered significant. At levels of 1:16 or greater, this test correlates well with the standard hemolytic assay.”
قطع آغوز مادر و استفاده از آغوز جایگزین
ترانسفوزیون خون شسته شده مادر (بهترین گزینه): - خون مادر را جمعآوری کرده، پلاسما را جدا میکنیم (که حاوی آنتیبادی علیه سلولهای کره است) - گلبولهای قرمز را میشوییم و به کره تزریق میکنیم - این گلبولها با آنتیبادی مادر واکنش نمیدهند
ترانسفوزیون از اسبهای Aa- و Qa- (اگر خون مادر در دسترس نیست)
مراقبت حمایتی: کاهش استرس، مایعات وریدی، استراحت
تست خون مادر برای آنتیژنهای Aa و Qa قبل از جفتگیری
مادران در معرض خطر را با نریانهای Aa-/Qa- جفتگیری کنید
غربالگری آنتیبادی در ۳۰ روز قبل از زایمان
اگر تست مثبت شد، آغوز جایگزین تهیه کنید
| بیماری | نقص | نژاد | تشخیص کلیدی |
|---|---|---|---|
| SCID | T و B | عرب | لنفوپنی <۱۰۰۰، فقدان IgM |
| IgM Deficiency | فقط IgM | عرب، QH | کاهش IgM، Igهای دیگر طبیعی |
| X-linked Agammaglobulinemia | فقط B | نرها | فقدان B cells، فقدان Igها |
| FIS | B + کمخونی | Fell Pony | کمخونی غیرقابل ترمیم، B-cell lymphopenia |
| CVID | B | بالغ همه نژادها | IgG<۸۰۰، IgM<۲۵، B cells<۲% |
| FPT | IgG پایین | همه | IgG<۴۰۰ در ۲۴ ساعتگی |
توجه: این خلاصه بر اساس متن اصلی فصل ۵۳ کتاب بیماریهای داخلی دامهای بزرگ تهیه شده است. برای اطلاعات کاملتر و تصاویر دقیقتر، به متن اصلی و تصاویر شماره ۵۳-۱ تا ۵۳-۱۰ مراجعه فرمایید.