پاسخ: بر اساس این فصل، چهار مشکل بالینی اصلی (Major Clinical Signs) عبارتند از: 1. کاهش رشد و کاهش افزایش وزن در حیوانات در حال رشد (Decreased growth and decreased weight gain in growing animals) 2. کاهش وزن (Weight loss) - مختص دامهای بالغ 3. چاقی (Obesity) 4. پیکا (Pica) - اشتهای غیرعادی به خوردن اشیاء غیرخوراکی
پاسخ: تفاوت در سن دام است. کاهش رشد و افزایش وزن، مختص حیوانات در حال رشد (Growing animals) است، در حالی که کاهش وزن عمدتاً در حیوانات بالغ (Adult) دیده میشود. هرچند که مکانیسمهای بیماریزایی آنها بسیار مشابه است و این تقسیمبندی سنی صرفاً برای کمک به تشخیص سریعتر علل شایع در هر گروه سنی انجام شده است.
متن اصلی کتاب برای استناد: “By definition a decrease in growth and weight gain is limited to the growing animal. Similar pathogenic mechanisms cause weight loss or an emaciated condition in an adult patient. This arbitrary age division allows the clinician to consider possible causes that are more or less common for a given age group.”
پاسخ: مکانیسمهای اصلی (Major pathogenic mechanisms) عبارتند از: 1. دریافت ناکافی مواد مغذی ضروری (Inadequate dietary intake): شایعترین علت. 2. عفونتها یا التهابات (Infections or inflammation): مانند ذاتالریه مزمن (chronic bronchopneumonia) یا اسهال. 3. آلودگیهای انگلی (Parasitism): افزایش نیازهای تغذیهای و کاهش جذب مواد. 4. خطاهای ژنتیکی متابولیسم (Genetic errors): مانند کوتولگی (dwarfism) یا نقایص مادرزادی قلب و کلیه. 5. مسمومیتها (Toxicosis): مانند مسمومیت با سرب یا روی. 6. عوامل محیطی (Environmental causes): گرمای شدید (کاهش اشتها) یا سرمای شدید (افزایش نیاز انرژی). 7. علل چندگانه (Multiple causes): معمولاً ترکیبی از عوامل فوق باعث کاهش رشد میشود. این نکته بسیار مهم است که پس از رفع مشکل، یک دوره افزایش جبرانی رشد (Compensatory gain) رخ میدهد، اما در کره اسبها باید این افزایش جبرانی را کنترل کرد تا باعث بیماریهای ارتوپدیک تکاملی (Developmental orthopedic disease) نشود.
پاسخ: PCM یا Protein-Calorie Malnutrition وضعیتی است که در آن حیوان به اندازه کافی انرژی قابل هضم (Digestible Energy) و پروتئین (یا اسیدهای چرب ضروری در نوزادان) دریافت نمیکند. چرا شایع است؟ زیرا اگر علوفه کیفیت پایینی داشته باشد (مثلاً یونجه دیر برداشت شده)، قابلیت هضم آن پایین است و زمان ماندگاری در دستگاه گوارش (Turnover time - T 1/2) افزایش مییابد و در نتیجه عبور خوراک (Throughput) از شکمبه کم میشود و حیوان نمیتواند مواد مغذی کافی دریافت کند.
متن اصلی کتاب برای استناد: “Protein-calorie malnutrition (PCM) is the most common clinical cause of decreased growth and decreased weight gain in young animals… Diets low in digestible energy or protein or both reduce total daily intake in ruminants because of the increased turnover time (T1/2) in the gastrointestinal tract and subsequent decreased throughput.”
نکته تشخیصی بسیار مهم (برای آزمون): در حیوانات مبتلا به PCM، تا زمانی که بیماری به مراحل پایانی نرسد، آلبومین سرم معمولاً در محدوده نرمال است (چون نیمهعمر آلبومین بالاست)، ولی اگر کاهش وزن شدید و طولانی باشد، نیتروژن اوره خون (BUN) کاهش مییابد.
پاسخ: طبق روال تشخیصی کتاب، مراحل زیر را به ترتیب طی کنید (میتوانید به Box 9-1 برای لیست کامل علل در اسب مراجعه کنید):
پاسخ: به نکات ریزی که در ادامه میآید توجه کنید (طبق متن): 1. پروتئین و اسیدهای آمینه ضروری: در اسبها، لیزین (Lysine) اولین اسیدآمینه محدودکننده و ترئونین (Threonine) دومین اسیدآمینه محدودکننده است. کرههای در حال رشد باید ۴.۳ درصد از نیاز پروتئین خام خود را بهصورت لیزین دریافت کنند. کنجاله سویا و یونجه منابع خوبی هستند، اما غلات منابع ضعیفی از لیزین هستند. 2. جایگزین شیر (Milk Replacer): دستورالعمل مخلوط کردن را بررسی کنید. 3. علوفه (Forage): حتماً آنالیز علوفه انجام دهید. دستورالعمل نمونهگیری علوفه در Box 9-3 و لیست آزمایشگاهها در Box 9-4 آمده است. اگر آنالیز ندارید، از جداول NRC و پایگاه داده Equi-Analytical استفاده کنید.
پاسخ: کاهش وزن در بالغین (بر اساس محور شکل ۹-۷) به دلیل ۵ دسته مکانیسم اصلی رخ میدهد: 1. بیاشتهایی (Anorexia): کاهش اشتها که ثانویه به یک بیماری اولیه (مثل سپسیس یا درد) است و توسط سایتوکاینهایی مانند اینترلوکین-۱ (IL-1) و فاکتور نکروز تومور آلفا (TNF-α) تنظیم میشود. 2. افزایش نیازهای تغذیهای (Increased demands): به دلیل شرایط فیزیولوژیک (آبستنی، شیردهی، ورزش، سرمای شدید) یا پاتولوژیک (عفونت، تب، تروما، سوختگی). برای مثال، در انسان به ازای هر ۱ درجه سانتیگراد افزایش تب، نیاز انرژی ۱۴٪ بالا میرود. 3. از دست رفتن مواد (Nutrient loss): مانند سوختگی، پریتونیت، کولیت یا بیماریهای گرانولوماتوز روده (مثل یون در نشخوارکنندگان و آنتریت گرانولوماتوز در اسب). 4. سوءجذب و سوءهضم (Malabsorption/Malassimilation): در بیماری یون (John’s disease) یا آنتریت گرانولوماتوز، حیوان اشتهای طبیعی دارد اما مواد جذب نمیشود. 5. کمبود ریز مغذیها (Micronutrient deficiencies) و انگلها (Parasitism): همیشه انگلها باید در لیست افتراقی کاهش وزن باشند.
پاسخ: مطابق برگه راهنمای شکل ۹-۷ (Flow sheet) و متن (باکس ۹-۵ برای علل کاهش وزن اسب)، مراحل زیر را طی کنید:
پاسخ: - کیفیت علوفه (Forage Quality): مطابق جدول ۹-۱، هرچه کیفیت علوفه پایینتر باشد (مثلاً کاه گندم یا یونجه دیر برداشت)، حداکثر مصرف ماده خشک (DMI) توسط گاو کاهش مییابد. دلیل آن این است که علوفه بیکیفیت مدت بیشتری در شکمبه میماند (Turnover time افزایش مییابد). در اسبها نیز به دلیل نبود شکمبه، هضم علوفه بیکیفیت حتی از نشخوارکنندگان هم دشوارتر است. - دمای محیط (Environmental Temperature): برای جلوگیری از کاهش وزن ناشی از سرما، نیاز انرژی افزایش مییابد: - اسب بالغ: به ازای هر ۱ درجه سانتیگراد کاهش دما از دمای بحرانی پایین (LCT - بین ۵+ تا ۱۵- درجه)، نیاز به انرژی قابل هضم (DE) ۲.۵٪ افزایش مییابد. اگر خیس هم باشد، تا ۵۰٪ افزایش مییابد. - گاو گوشتی: به ازای هر ۱ درجه سانتیگراد کاهش دما از ۲۰ درجه، نیاز به کل مواد مغذی قابل هضم (TDN) ۱٪ افزایش مییابد. - گاو شیری: بین دمای ۲۰- تا ۱۰- درجه، نیاز انرژی ۲۵٪ افزایش مییابد.
متن اصلی کتاب برای استناد: “Maximum dry matter intake (DMI) as a percentage of body weight decreases as forage quality decreases because poor-quality feed must remain in the rumen for an increased period of time… Adult horses: Estimated increase in digestible energy (DE) requirements by 2.5% for every degree Celsius below the lower critical temperature (LCT).”
پاسخ: - تشخیص: با اندازهگیری وزن و اختصاص نمره وضعیت بدنی (BCS). چاقی به معنی BCS بالای ۷ از ۹ در اسبها و نمره ۴ یا ۵ از ۵ در گاو شیری و گوسفند است (جداول ۹-۱۹ تا ۹-۲۲ را ببینید). در حیوانات پشمی (گوسفند) و کرکدار (شتر)، حتماً باید لمس پشت و دندهها انجام شود تا BCS دقیق مشخص شود. - درمان (شروع برنامه کاهش وزن): 1. کالری دریافتی را ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش دهید (پروتئین را کم نکنید تا از تحلیل عضلانی جلوگیری شود). 2. خوراکهای انرژی زا و تشویقی حذف شوند. 3. برای کاهش بیحوصلگی، یونجه را در چند وعده کوچک و در کیسههای یونجه با سوراخ ریز (Hay net) بدهید. 4. هدف کاهش وزن: ۰.۵ تا ۱ درصد وزن بدن در هفته. 5. ورزش ملایم و تدریجی ایدهآل است. اما در اسبهای مبتلا به لامینیت که ورزش ممکن نیست، کاهش وزن فقط از طریق محدودیت شدید انرژی دریافتی انجام میشود. 6. در دامهای آبستن یا شیرده، کاهش وزن باید با احتیاط بسیار انجام شود.
پاسخ: پیکا که با نام ژئوفاژی (خاکخواری) نیز شناخته میشود، به معنای اشتهای غیرعادی و منحرف به خوردن اشیاء غیرغذایی مانند چوب، خاک، استخوان یا شن است. مکانیسم دقیق آن شناخته شده نیست اما با PCM، انگلها، چاقی و کمبود فسفر، نمک و پروتئین مرتبط است. تشخیص آن بر اساس مشاهده یا تاریخچه است. درمان آن: شناسایی و رفع مشکل اولیه (مثلاً اصلاح کمبود مواد معدنی یا درمان انگل). مهم است که پیکا را از بیماریهای سیستم عصبی مرکزی یا کتوز گاوی تمایز دهیم.