چالشهای اصلی معاینه چشم در حیوانات غیرمتعارف چیست و چه تفاوتهایی با سگ و گربه دارد؟
چگونه میتوان تولید اشک، فشار داخل چشم و مردمکگشایی را در این گونهها ارزیابی کرد؟
بیماریهای شایع هر گروه از حیوانات (خرگوش، جوندگان، موشخرمایی، پرندگان، خزندگان، دوزیستان و ماهی) کداماند و چه رویکرد درمانی دارند؟
تفاوتهای آناتومیک کلیدی که بر تشخیص و درمان تأثیر میگذارند، کداماند؟
در موارد اورژانسی مانند اگزوفتالموس، زخم قرنیه یا آب مروارید، چه اقدامات عملی باید انجام داد؟
پاسخ به سؤالات (به تفکیک بخشهای اصلی)
۱. معاینه چشم و تستهای تشخیصی در گونههای غیرمتعارف
سؤال: چرا معاینه چشم در خرگوش، جوندگان و پرندگان دشوارتر از سگ است؟ پاسخ:
بسیاری از این حیوانات به مهار شدن عادت ندارند و استرس باعث پاسخ منفی به مناس (menace response) و حتی شکستگی مهره (مثلاً در خرگوش) میشود.
مردمکها در پرندگان و خزندگان به دلیل وجود ماهیچههای مخطط (striated muscle) در عنبیه، به داروهای آنتیکولینرژیک مانند آتروپین پاسخ نمیدهند. برای میدریاز در پرندگان باید از شلکنندههای عصبی-عضلانی کوراریفرم (مانند وکرونیوم بروماید) استفاده کرد که خطر عوارض تنفسی دارد.
اندازه کوچک کره چشم باعث دشواری در معاینه فوندوس و اندازهگیری فشار چشم میشود.
گزیدهای از متن اصلی (برای استناد):
“The techniques used in the ophthalmic examination are no different whether one is examining an exotic species or a dog or cat. However, evaluation of the tear film, intraocular pressure (IOP), and fundus may be more difficult in exotic animals because of their smaller globes.”
سؤال: بهترین روش برای اندازهگیری اشک در چشمهای بسیار کوچک چیست؟ پاسخ:
تست نواری اشک شیرمر (Schirmer tear test – STT) در چشمهایی با طول شکاف پلکی کمتر از ۱ سانتیمتر دقیق نیست، حتی اگر نوار بریده شود.
تست نخ قرمز فنلدار (phenol red thread test – PRT) ارجح است؛ نخ را به مدت ۱۵ ثانیه در کنار خارجی چشم قرار داده و میزان خیسشدن (بر حسب میلیمتر) میخوانند.
روش جدیدتر استفاده از کاغذ جاذب اندودنتیک (endodontic absorbent paper point) است که برای بسیار کوچکترین چشمها مناسب است (تصویر ۲۰-۱ را ببینید).
مقادیر طبیعی برای خرگوش، خوکچههندی، چینچیلا و پرندگان در جداول ۲۰-۱ و ۲۰-۲ ارائه شده است (مثلاً خرگوش: STT=۵±۳ میلیمتر/دقیقه، PRT=۲۴±۴ میلیمتر/۱۵ ثانیه).
سؤال: فشار داخل چشم (IOP) را چگونه و با چه وسیلهای اندازهگیری کنیم؟ پاسخ:
دو نوع تونومتر رایج: تونوپن (applanation) و تونووت (rebound). مقادیر طبیعی در جدول ۲۰-۳ برای پستانداران و جدول ۲۰-۲ برای پرندگان آمده است (مثلاً خرگوش: ۱۳±۶ میلیمتر جیوه با تونوپن).
در حیوانات کوچک بیهوشی عمومی ممکن است برای معاینه فوندوس لازم باشد، اما خطرات خود را دارد.
سؤال: چگونه مردمک را در خرگوش باز کنیم؟ پاسخ:
استفاده از تروپیکامید ۱٪ معمولاً در ۲۰ دقیقه مؤثر است، اما حدود ۲۵ تا ۳۰٪ خرگوشها دارای آنزیم آتروپیناز (atropinase) در سرم هستند که آتروپین را هیدرولیز کرده و اثر آن را خنثی میکند. این وضعیت به ژن نیمهغالب Est-2 وابسته است. در خرگوشهای هموزیگوت مثبت، آتروپین بیاثر است.
گزیده:
“Approximately 25% to 30% of rabbits possess serum atropine esterase (atropinase) secondary to the expression of a semidominant gene, Est-2.”
۲. خرگوش (Rabbit)
سؤال: تفاوتهای آناتومیک چشم خرگوش که بر بیماریها تأثیر میگذارد چیست؟ پاسخ:
چشمها به شدت کناری قرار دارند (زاویه ۱۵۰ تا ۱۷۵ درجه)، میدان دید ۳۶۰ درجه اما دید دوچشمی فقط ۱۰ تا ۳۵ درجه.
دستگاه اشکی دارای ۴ غده است (غده اشکی اصلی، غده اشکی فرعی با لوبهای رتروبولبار و اینفرااوربیتال، غده سطحی و عمقی پلک سوم یا غده هادرین) که باعث تولید فیلم اشکی بسیار پایدار و پلکزدن فقط هر ۵–۶ دقیقه میشود.
مجرای اشکی-بینی (nasolacrimal duct) مسیر پیچخمی در استخوان اشکی و فک بالا دارد و در مجاورت ریشه دندانهای آسیاب و پیشین قرار میگیرد که آن را مستعد انسداد و داکریوسیستیت میکند.
فوندوس مرانژیوتیک (merangiotic) است؛ عروق شبکیه فقط به صورت افقی از دیسک بینایی خارج میشوند و دیسک در نیمه فوقانی فوندوس قرار دارد.
سؤال: شایعترین علت اگزوفتالموس یکطرفه در خرگوش چیست و چگونه درمان میشود؟ پاسخ:
آبسه رتروبولبار (retrobulbar abscess) (تصویر ۲۰-۲). معمولاً منشأ دندانی (ریشههای آلوده دندانهای آسیاب) دارد، هرچند پاستورلا مولتوسیدا به عنوان عامل مشکوک مطرح است ولی کشت به ندرت تأیید میکند.
درمان مشکل است؛ تخلیه از طریق دهان به دلیل شبکه وریدی غنی و محتوای گازی آبسه ممکن نیست. اغلب نیاز به اگزانتاسیون (exenteration) و آنتیبیوتیک سیستمیک طولانیمدت (مثلاً پنیسیلین پروکائین ۳۰,۰۰۰–۶۰,۰۰۰ واحد/کیلوگرم هر ۲۴ ساعت) دارد.
مصرف پنیسیلین در خرگوش باید با احتیاط شدید انجام شود چون خطر انتروکولیت کشنده ناشی از تغییر فلور طبیعی روده را دارد.
اگزوفتالموس دوطرفه اغلب به استرس یا توده مدیاستن (تیموما، لنفوم) نسبت داده میشود که خروج وریدی را مختل کرده و سینوس وریدی اوربیتال را متورم میکند.
سؤال: بیماریهای پلک و ملتحمه در خرگوش کداماند؟ پاسخ:
انتروپیون (entropion): شایعترین ناهنجاری پلک، به ویژه در نژادهای نیوزیلندی سفید (پلک پایین) و فرنچ لوپ (پلک بالا). درمان با جراحی اصلاحی Hotz-Celsus (تصویر ۲۰-۳).
بلفاریت عفونی توسط ترپونما کونیکولی (Treponema cuniculi) که با ضایعات پوستهدار و زخمی پلک، همراه با درگیری دستگاه تناسلی و لبها دیده میشود (تصویر ۲۰-۴). درمان با بنزاتین پنیسیلین G به میزان ۴۲,۰۰۰ واحد/کیلوگرم هر ۷ روز، سه نوبت، اما خطر انتروکولیت وجود دارد.
مشکلات ملتحمه: ورم ملتحمه باکتریایی (استافیلوکوک، پاستورلا، کلامیدوفیلا) و ویروسی (میکسوما ویروس – همراه با مرگومیر بالا). همچنین سندرم شبهپتریژیوم (pseudopterygium) یا رشد قرنیهای ملتحمه (تصویر ۲۰-۵) که به صورت پیشرونده و دوطرفه ملتحمه از همه طرف به سمت مرکز قرنیه رشد میکند. درمان با جراحی (Arlt modified) و احتمالاً سیکلوسپورین یا میتومایسین برای کاهش عود.
سؤال: داکریوسیستیت در خرگوش چگونه تشخیص و درمان میشود؟ پاسخ:
شایعترین علت زمینهای بیماری دندانی (مال اکلوژن آسیابها) است که باعث فشار بر مجرای اشکی میشود.
علائم: اشکریزش همراه با ترشح موکوپورولانت؛ با فشار روی کیسه اشکی، ترشح از پونکتوم خارج میشود.
تشخیص با عدم عبور فلورسئین از مجرا و تصویربرداری (CT یا رادیوگرافی با داکریوسیستورینوگرافی).
درمان: اصلاح دندان، شستشوی مجرا با سرم نمکی و سپس بتادین رقیق و آنتیبیوتیک موضعی (مثلاً افلوکساسین) و در صورت انسداد کامل، آنتیبیوتیک سیستمیک (انروفلوکساسین ۵–۲۰ میلیگرم/کیلوگرم). عود شایع است.
سؤال: زخم قرنیه در خرگوش چه ویژگیهایی دارد و چگونه درمان میشود؟ پاسخ:
به دلیل چشمهای برجسته و کاهش پلکزدن، زخم شایع است. قرنیه بسیار نازک (۰٫۳۶ میلیمتر در برابر ۰٫۵۶ میلیمتر سگ) بنابراین دبریدمان و کراتوتومی باید با احتیاط انجام شود.
زخمهای عادی با آنتیبیوتیک موضعی (کلرامفنیکل یا افلوکساسین) و گاهی آتروپین برای تسکین یووئیت رفلکسی، درمان میشوند (گرچه آتروپین در خرگوشهای دارای آتروپیناز بیاثر است).
زخمهای غیرترمیمی (indolent) مشابه سگ درمان میشوند (grid keratotomy، diamond burr). در صورت از دست دادن استرومای قابلتوجه، پیوند ملتحمه توصیه میشود.
کراتوکونژونکتیویت ائوزینوفیلیک با پلاکهای سفید و عروقی شدن قرنیه: با سیتولوژی (ائوزینوفیل و هتروفیل) تشخیص داده میشود و با استروئید موضعی کنترل میشود (سیکلوسپورین به تنهایی مؤثر نیست).
سؤال: آب مروارید در خرگوش و ارتباط آن با انسفالیتوزون کونیکولی چیست؟ پاسخ:
آب مروارید میتواند خودبهخود (تصویر ۲۰-۶) یا ثانویه به یووئیت باشد. شایعترین عامل یووئیت فاکوکلاستیک (phacoclastic uveitis) در خرگوش، انگل داخلسلولی انسفالیتوزون کونیکولی (Encephalitozoon cuniculi) است که از مادر به جنین منتقل میشود.
درمان: فیکوامولسیفیکاسیون (جراحی) بهترین گزینه است؛ داروهای ضدالتهاب موضعی (NSAIDs مانند فلوپروفن) و آلبندازول یا فنبندازول (با احتیاط شدید، چون ممکن است کشنده باشند) کمکی هستند.
در صورت یووئیت مزمن و لنز کپسول پاره، خطر تشکیل سارکوم داخل چشمی وجود دارد، بنابراین جراحی یا انوکلیشن توصیه میشود.
سؤال: گلوکوم در خرگوش چگونه بروز میکند؟ پاسخ:
گلوکوم ارثی در نژاد نیوزیلندی سفید با ژن bu (هموزیگوت) که در ۱–۳ ماهگی فشار چشم افزایش یافته و سپس به دلیل دژنراسیون جسم مژگانی فشار به حالت طبیعی بازمیگردد، اما بوفتالموس و کوری رخ میدهد. درمان مؤثر نیست.
گلوکوم ثانویه اغلب به دنبال یووئیت ناشی از E. cuniculi ایجاد میشود و با مهارکنندههای کربونیک آنهیدراز موضعی (هر ۸ ساعت) و در صورت لزوم تیمولول ۰٫۲۵٪ کنترل میشود.
۳. خوکچههندی (Guinea Pig)
سؤال: آناتومی چشم خوکچههندی چه ویژگی منحصربهفردی دارد؟ پاسخ:
حدقه بهصورت شکمی باز است (open ventrally) نه جانبی. میدان دید ۳۴۰ درجه، دید دوچشمی فقط ۲۰–۴۰ درجه. شبکیه فاقد تپتوم و غالباً میلهای است، الگوی عروقی بهصورت آنژیوتیک (anangiotic) در ظاهر اما از نظر بافتشناسی پاآنژیوتیک (paurangiotic) است.
قرنیه بزرگ (۸۵–۹۰٪ شکاف پلکی) و شامل لایه بومن (Bowman’s layer) است (نادر در پستانداران). پلک سوم ابتدایی (vestigial) است.
دارای ۶ غده اشکی، پلکزدن فقط ۲–۵ بار در ۲۰ دقیقه.
سؤال: شایعترین بیماریهای پلک و ملتحمه در خوکچههندی کداماند؟ پاسخ:
بلفاریت ناشی از درماتوفیتوز (عمدتاً تریکوفیتون منتاگروفیتس) در حیوانات جوان، پیر یا دارای نقص ایمنی؛ با خارش، قرمزی و ریزش مو. درمان موضعی با میکونازول یا کلوتریمازول، یا خوراکی با ایتراکونازول.
انتروپیون ارثی (به ویژه پلک پایین در نژادهای تکسل، رکس و تدی) که ممکن است با رشد بهبود یابد و در موارد شدید جراحی Hotz-Celsus انجام شود.
بیماری “چربی چشم” یا “نخودی چشم” (fatty eye / pea eye) که یک تورم ملتحمهای حاوی چربی در اثر تغذیه بیشازحد یا زمینه ارثی است و معمولاً نیاز به درمان ندارد، مگر اینکه اکتروپیون ایجاد کند و روانکننده لازم شود.
سؤال: ورم ملتحمه در خوکچههندی چه علل عفونی مهمی دارد؟ پاسخ:
شایعترین باکتری کلامیدوفیلا سیتاکی (Chlamydophila caviae) است که با ترشحات سروزی تا چرکی و فولیکولهای ملتحمهای مشخص میشود. درمان با تتراسایکلین یا ماکرولیدهای سیستمیک، اما بیماری خودمحدودشونده است. بیماری مشترک بین انسان و حیوان (زئونوز) محسوب میشود.
سایر باکتریها: لیستریا، استافیلوکوک، پاستورلا، سالمونلا.
سؤال: آب مروارید در خوکچههندی چه شیوع و عللی دارد؟ پاسخ:
شایعترین اختلال چشمی در این گونه (تا ۱۷٪ جمعیت)؛ علل: ارثی (نژاد آبسینی و انگلیسی موکوتاه)، دیابتی، کمبود ویتامین C، افزایش سن.
مصرف مزمن ال-تریپتوفان یا تایلان در مادر باردار نیز باعث آب مروارید مادرزادی میشود.
درمان جراحی گزارش نشده؛ برای پیشگیری از یووئیت لنزی از NSAID موضعی استفاده کنید (استروئید به دلیل عوارض سیستمیک ممنوع).
سؤال: استخوان نابجا (heterotopic bone) در خوکچههندی چیست؟ پاسخ:
یک توده سفید و عروقی در ریشه عنبیه و زاویه اتاق قدامی (تصویر ۲۰-۹) که شامل استخوان و مغز استخوان خونساز است. در حیوانات مسن دیده میشود و ارتباطی با بیماری چشمی ندارد، درمان نمیخواهد. علت احتمالی: نارسایی کلیه، عوامل تغذیهای، یا اسید آسکوربیک بالا در زلالیه.
۴. چینچیلا (Chinchilla)
سؤال: چه ویژگیهای آناتومیک چینچیلا آن را مستعد بیماری سطح چشم میکند؟ پاسخ:
چشمهای برجسته، حدقه کمعمق، قطر بزرگ قرنیه، پلک سوم ابتدایی، پلکزدن بسیار کم (۲–۴ بار در ۱۰ دقیقه) و حساسیت کم قرنیه. شبکیه بدون عروق (anangiotic) است (تصویر ۲۰-۱۰)، مردمک بهصورت عمودی بیضی است و با انقباض شدید، سوراخهای تنگی (stenopaeic apertures) برای بهبود وضوح ایجاد میکند.
عدسی بسیار بزرگ (تا ۵۰٪ طول محوری کره چشم) و عدم وجود عضله مژگانی، تطابق (accommodation) ضعیف است.
آب مروارید (اغلب وابسته به سن، میانگین شروع ۸ سال)، زخم قرنیه (به دلیل تروما) و ورم ملتحمه. زخم قرنیه در صورت تأخیر درمان ممکن است به آبسه استرومایی تبدیل شود (تصویر ۲۰-۱۱). درمان مشابه سایر پستانداران با آنتیبیوتیک موضعی، روانکننده و سیکلوپلژیک است.
۵. همستر (Hamster)
سؤال: تفاوتهای رفتاری و آناتومیک همستر چیست؟ پاسخ:
پلکزدن مستقل هر چشم (برای حفظ هوشیاری). دارای ۳ غده اشکی (درونحدقهای، برونحدقهای، هادرین). شبکیه بدون تپتوم، هولانژیوتیک (holangiotic) و غالباً میلهای. فاقد فووآ، اما ناحیه مرکزی (area centralis) با تراکم بالای مخروطی وجود دارد.
قرنیه بسیار نازک (۰٫۱ میلیمتر).
سؤال: شایعترین علت اگزوفتالموس یا پروپتوز در همستر چیست؟ پاسخ:
مهار نادرست (نگرفتن محکم پوست پشت گردن) که باعث جابهجایی کره چشم و گیر افتادن پلکها پشت استوا میشود. درمان: روانکننده و جااندازی دستی، در موارد مزمن تارسورافی یا انوکلیشن.
سایر علل: آبسه رتروبولبار، سیالوداکریوآدنیت، تروما، ترومبوز ورید صورت، نئوپلازی.
سؤال: انتروپیون و کراتوکونژونکتیویت (بیماری چشم چسبنده) در همستر چگونه است؟ پاسخ:
انتروپیون در نژادهای موخوره (رکس) شایعتر و درمان با پماد روانکننده و در صورت لزوم جراحی.
کراتوکونژونکتیویت سیکا که به “چشم چسبنده” معروف است، با ترشحات مخاطی و چسبیدگی پلکها؛ احتمالاً با زمینه ایمنی، درمان با سیکلوسپورین ۰٫۲٪ دو بار در روز پاسخ میدهد.
سؤال: آب مروارید و دیابت در همستر چه ارتباطی دارند؟ پاسخ:
همستر چینی (Chinese hamster) دارای دیابت ارثی (۴ ژن دیابتوژن) است که باعث آب مروارید مشابه سگ میشود. آب مروارید گالاکتوزمیک نیز با رژیم پرگالاکتوز ایجاد میشود.
آب مروارید خودبهخود در همستر سوری معمولاً وابسته به سن است و اغلب نیازی به درمان ندارد، اما برای جلوگیری از یووئیت لنزی از NSAID موضعی استفاده میشود.
سؤال: گلوکوم در همستر دجونگاری (Djungarian) چگونه است؟ پاسخ:
گلوکوم با زاویه باز (open-angle) در سن حدود ۱۱ ماهگی با بوفتالموس، اتساع مردمک، کاهش پاسخ مردمک و کوری گزارش شده است. درمان مؤثری گزارش نشده.
۶. موش و رات (Mice and Rats)
سؤال: آناتومی مدار و سیستم اشکی در موش و رات چه نکات مهمی دارد؟ پاسخ:
دارای شبکه وریدی اربیتال (در رت) و سینوس وریدی اربیتال (در موش) که هنگام انوکلیشن خطر خونریزی شدید دارد.
سه غده اشکی: درونحدقهای، برونحدقهای و هادرین (هادرین علاوه بر اشک، فرمون و ملاتونین ترشح میکند).
عدسی بزرگ و کروی باعث میشود که در افتالموسکوپی غیرمستقیم، شبکیه به نظر کنده (detached) برسد (تصور نادرست). شبکیه هولانژیوتیک است.
سؤال: کروموداکریوره (اشک قرمز) چیست و چه عللی دارد؟ پاسخ:
ترشح بیشازحد اشک حاوی پورفیرین که به رنگ قرمز-قهوهای دیده میشود و نباید با خون اشتباه شود (تصویر ۲۰-۱۲).
علل: استرس مزمن، تغذیه نادرست، نور زیاد، داکریوآدنیت ناشی از ویروس سیالوداکریوآدنیت (SDAV) یا مایکوپلاسموز. در SDAV همچنین تورم زیر فکی و گاهی یووئیت، آب مروارید و گلوکوم ثانویه رخ میدهد. درمان اغلب حمایتی است.
سؤال: بیماریهای قرنیه در موش و رات چیست؟ پاسخ:
رسوبات سفید زیر اپیتلیال (کلسیم، کلسترول، لیپید) که یا دیستروفی قرنیه (دوطرفه، ارثی، بدون عروق) یا دژنراسیون قرنیه (یکطرفه یا دوطرفه، با عروق، پیشرونده) است. دیستروفی در نژادهای اسپراگ-داولی، ویستار و فیشر ۳۴۴ شایع است. دژنراسیون اغلب به آمونیاک محیط مربوط میشود. درمان دیستروفی لازم نیست؛ دژنراسیون با اصلاح محیط پیشگیری میشود.
سؤال: آب مروارید ناگهانی ناشی از بیهوشی در موش چگونه است؟ پاسخ:
حدود ۱۰ دقیقه پس از شروع بیهوشی، آب مروارید زیرکپسولی قدامی ظاهر شده و در عرض ۲۴ ساعت برطرف میشود. علت اصلی تبخیر فیلم اشکی و افزایش اسمولاریته زلالیه است. پیشگیری: بستن پلکها با چسب یا روانکننده در شروع بیهوشی.
سؤال: بیماریهای فوندوس در رت و موش چیست؟ پاسخ:
باقیماندن عروق هیالوئید (persistent hyaloid vasculature) که ممکن است باعث خونریزی زجاجیه گذرا شود.
دژنراسیون شبکیه اولیه (ارثی) در موش صحرایی کالج سلطنتی جراحان (مشابه رتینیت پیگمانتوزا در انسان) و دژنراسیون ثانویه ناشی از نور (phototoxic retinopathy) در موشهای آلبینو که فاقد ملانین محافظ هستند، دیده میشود.
چشمها به صورت جانبی در حدقه عمیق قرار گرفته (حدود ۳۲ درجه از خط وسط)، میدان دید ۲۷۰ درجه، دید دوچشمی ~۴۰ درجه. مردمک بهصورت بیضی افقی است. شبکیه هولانژیوتیک، تپتوم سلولی (مشابه سگ) و دیسک بینایی با میلین متغیر دارد.
سؤال: شایعترین علل اگزوفتالموس در موشخرمایی چیست؟ پاسخ:
لنفوم (شایعترین نئوپلازی رتروبولبار) که اغلب با توده مدیاستن همراه است و درمان شیمیدرمانی ممکن است بهبود بخشد.
موکوسل غده بناگوشی (zygomatic salivary mucocele) ناشی از تروما که با جراحی قابل درمان است.
خونگیری از ورید رتروبولبار به دلیل خطر عوارض شدید (پارگی کره، هماتوم، اگزوفتالموس) در موشخرمایی توصیه نمیشود.
سؤال: افتالمی نئوناتوروم (ophthalmia neonatorum) در بچه موشخرمایی چیست و چگونه درمان میشود؟ پاسخ:
بازشدن دیررس پلکها (۲۸–۳۴ روز پس از تولد) باعث تجمع باکتری و اتساع پلکها میشود. درمان: بازکردن پلکها با کشیدن دستی (یا جراحی با احتیاط)، شستشو و آنتیبیوتیک موضعی وسیعالطیف تا ۴ هفتگی. عوارض: سمبلفارون، سوراخشدگی قرنیه، کوری.
سؤال: ورم ملتحمه در موشخرمایی بالغ نشانه چه بیماریهایی است؟ پاسخ:
اغلب تظاهر بیماری سیستمیک است. شایعترین: ویروس دیستمپر سگ (مورتالیتی ~۱۰۰٪) که با ورم ملتحمه چرکی، کراتوکونژونکتیویت سیکا و هیپرکراتوز پا مشخص میشود. تشخیص با ایمونوفلورسانس غیرمستقیم از خراشهای ملتحمه.
ویروس آنفلوانزای انسانی (نوع A و B) که ورم ملتحمه خفیف همراه با عطسه و آبریزش بینی ایجاد میکند و معمولاً خودمحدودشونده است.
مایکوباکتریوز و سالمونلوز نیز میتوانند ورم ملتحمه شدید ایجاد کنند.
سؤال: آب مروارید در موشخرمایی چه شیوعی دارد و آیا درمان جراحی دارد؟ پاسخ:
شایعترین اختلال چشمی در موشخرمایی؛ حدود ۴۷٪ موشهای یکساله دارای آب مروارید (از اولیه تا هیپرماتور) هستند. علت احتمالی: ژنتیک، کمبود ویتامین A. نوع اتوزومال غالب همراه با میکروفالمی، ضخامت عنبیه و دژنراسیون شبکیه وجود دارد.
فیکوامولسیفیکاسیون در چشمهای با اندازه طبیعی ممکن است، اما موشخرمایی به طور طبیعی حدود ۷ دیوپتر هیوپروپ است و چشم بیعدسی دید ضعیفی دارد؛ اما حیوان ممکن است با کمک بویایی و ویبریسها جهتیابی کند.
۸. پرندگان (Avian Species)
سؤال: آناتومی چشم پرندگان چه تفاوتهای شگفتانگیزی با پستانداران دارد؟ پاسخ:
کره چشم ممکن است از مغز سنگینتر باشد. سه شکل: مسطح (flat)، کروی (globose) در کلاغ و پرندگان شکاری روزگرد، و لولهای (tubular) در جغدها.
دارای اسکلروتیکهای استخوانی (۱۰–۱۸ عدد) و غضروف هیالین که ساختار کره را حفظ کرده و در تطابق نقش دارند.
عنبیه عمدتاً مخطط (striated) است و عضلات مژگانی نیز مخطط هستند که تطابق سریعی (۲–۵۰ دیوپتر) از طریق تغییر انحنای قرنیه، تغییر شکل عدسی و جابهجایی قدامی عدسی ایجاد میکنند.
فوندوس آنژیوتیک (anangiotic) و دارای پکتن (pecten) عروقی و رنگدانهدار است که از دیسک بینایی به داخل زجاجیه بیرون زده و تغذیه شبکیه را تأمین میکند (تصویر ۱۵-۱۲).
برخی پرندگان (مثل شاهینها) دارای دو فووآ (مرکزی و جانبی) هستند که وضوح دید را بسیار بالا میبرد.
ترومای نافذ در پرندگان شکاری و گنجشکسانان وحشی شایع است. علائم: خونریزی زیر ملتحمه (تصویر ۲۰-۱۳)، هیفما، یووئیت قدامی، پارگی شبکیه، خونریزی زجاجیه، کندهشدن پکتن.
درمان: حمایت سیستمیک، NSAID موضعی برای یووئیت قدامی (استروئید با احتیاط به دلیل سرکوب سیستمیک). درگیری بخش خلفی پیشآگهی ضعیف است و اغلب اتانازی توصیه میشود، مگر در جغدها که ممکن است با شنوایی شکار کنند.
انوکلیشن در پرندگان با دو روش انجام میشود: ترانساوریکولار (تصویر ۲۰-۱۴) یا تکنیک فروریختن کره (تصویر ۲۰-۱۵) به دلیل وجود اسکلروتیکهای استخوانی. هموستاز دقیق لازم است، کشیدن عضلات خارجچشمی باعث رفلکس اکولوكاردیاک (برادیکاردی کشنده) میشود.
سؤال: ورم ملتحمه در پرندگان چه علل شایعی دارد و چگونه تشخیص داده میشود؟ پاسخ:
علل: تروما، مواد خارجی، پرخاشگری همقفسهای، کمبود ویتامین A (منجر به متاپلازی سنگفرشی مجاری)، انگلها (مثل کنمیدوکوپتس پیلائه – کنه پوستی که ضایعات فلسدار روی پاها، سره و پلک ایجاد میکند)، باکتریها (سودوموناس، استافیلوکوک، پاستورلا، کلامیدوفیلا) و ویروسها.
کلامیدوفیلوز (Chlamydophila psittaci) یک بیماری مشترک مهم است که با ورم ملتحمه، ترشحات، و علائم سیستمیک (بیحالی، اسهال، بیلیردینوری) همراه است. تشخیص با یافتن اجسام اولیه (elementary bodies) در بافت. درمان با تتراسایکلینها (با رعایت احتیاطات زئونوز).
درمان کنه با ایورمکتین ۰٫۲–۰٫۵ میلیگرم/کیلوگرم هر ۲ هفته، سه نوبت، موضعی روی ورید گردنی.
۹. خزندگان (Reptiles)
سؤال: آناتومی چشم خزندگان چه ویژگیهای کلی دارد؟ پاسخ:
پلکها در بیشتر خزندگان متحرک هستند، اما در مارها پلکها به هم جوش خورده و اسپکتکل (spectacle) شفاف تشکیل میدهند.
عنبیه مخطط است و بنابراین میدریاز دارویی مشکل است.
فوندوس معمولاً آنژیوتیک و دارای کونوس پاپیلاریس (conus papillaris) – ساختار عروقی مشابه پکتن پرندگان – است که از دیسک بینایی بیرون زده و تغذیه شبکیه را بر عهده دارد (تصویر ۱۵-۱۳). تمساحها دارای تپتوم شبکیه (guanine) هستند.
مارمولکها و لاکپشتها دارای پلک و سیستم اشکی هستند؛ اما لاکپشتهای دریایی ممکن است فیبروپاپیلوم داشته باشند.
سؤال: شایعترین علت بیماریهای چشمی در خزندگان اسیر چیست؟ پاسخ:
مدیریت نامناسب (تغذیه نادرست، دما، رطوبت، بهداشت) عامل اصلی است.
کمبود ویتامین A (هیپوویتامینوز A) در خزندگان آبزی جوانی که با رژیم حشره یا گوشت تغذیه میشوند، باعث متاپلازی سنگفرشی غدد و مجاری اشکی و تورم شدید پلکها (بلفارادم) میشود (تصویر ۲۰-۱۷). درمان: تزریق ویتامین A (۱۰۰۰–۵۰۰۰ واحد) و رژیم غنی از بتاکاروتن، اما احتیاط از مصرف بیشازحد.
تروما از بستر (مواد خارجی در فورنیکس) منجر به زخم قرنیه و گاهی یووئیت میشود (تصویر ۲۰-۱۶). درمان: خارج کردن جسم خارجی، آنتیبیوتیک موضعی (پاراسمپاتولیتیکها مؤثر نیستند چون عضله مخطط است).
فیبروپاپیلوماتوز در لاکپشتهای دریایی (تصویر ۲۰-۱۸) که پلکها را درگیر کرده و بینایی را مختل میکند؛ علت ویروسی (هرپس) مطرح است و پیشآگهی ضعیف.
سؤال: آب مروارید در خزندگان چگونه دیده میشود؟ پاسخ:
آب مروارید نادر است و اغلب ثانویه به یووئیت (مثلاً در مانیتورها، تصویر ۲۰-۱۹) ایجاد میشود.
۱۰. مارها (Snakes)
سؤال: اسپکتکل در مار چیست و چه بیماریهایی آن را درگیر میکند؟ پاسخ:
اسپکتکل عبارت است از پلکهای جوشخورده شفاف که قرنیه را میپوشاند. در هنگام پوستاندازی (ecdysis) اسپکتکل نیز کنده میشود.
شایعترین بیماریها: ۱. اسپکتکل باقیمانده (retained spectacle) (تصویر ۲۰-۲۰) به دلیل رطوبت کم محیط. درمان اولیه افزایش رطوبت (۵۰–۶۰٪)؛ در صورت عدم بهبود، با چسب یا برداشت دستی با احتیاط (خطر کندهشدن لایههای عمیق و کراتیت شدید). ۲. آبسه زیر اسپکتکلی (subspectacular abscess) (تصویر ۲۰-۲۱): تجمع مواد چرکی بین اسپکتکل و قرنیه. علل: تروما، عفونت صعودی از مجرای اشکی-دهانی، یا سپتیسمی. درمان: برداشتن گوهای از اسپکتکل تحت بیهوشی (تصویر ۲۰-۲۲)، شستشوی فضای زیر اسپکتکل، کشت و آنتیبیوتیک موضعی (مثل فلوروکینولون) تا پوستاندازی بعدی. ۳. شبهبوفتالموس (pseudobulphthalmos) یا بولوس اسپکتکولوپاتی (bullous spectaculopathy): تجمع مایع شفاف در زیر اسپکتکل به دلیل انسداد مجرای اشکی. درمان مشابه برداشتن گوهای یا کونژنکتیوالوستومی (نیازمند مهارت).
۱۱. دوزیستان (Amphibians)
سؤال: آناتومی چشم دوزیستان چه ویژگی خاصی دارد که بر بیماریها تأثیر میگذارد؟ پاسخ:
در قورباغهها و وزغها، پلک پایین بهصورت چین ملتحمهای شفاف است که با انقباض عضله رتراکتور بولبی (که در بلعیدن نیز نقش دارد) روی قرنیه کشیده میشود.
عنبیه ممکن است به دلیل کریستالهای گوانین و کاروتنوئیدها رنگی باشد. مردمک در حالت استراحت اشکال متنوعی دارد. عدسی بزرگ و کروی بوده و برخی گونهها قادر به بازسازی عدسی از سلولهای اپیتلیال رنگدانهدار عنبیه یا قرنیه هستند.
کراتوپاتی لیپیدی (lipid keratopathy) (تصویر ۲۰-۲۳) که در قورباغههای درختی کوبایی و سایر گونهها دیده میشود. بهصورت نفوذ براق یا کرمرنگ در استرومای قدامی قرنیه همراه با کلسترول و ماکروفاژهای چرب. علت قبلاً به تخمسازی (ویتلوژنز) نسبت داده میشد، اما تحقیقات جدید رژیم غذایی پرکلسترول را عامل اصلی میدانند. درمان تغذیهای ممکن است پیشرفت را کند کند اما به ندرت درمانکننده است. در موارد پیشرفته عروقی شدن و ملانوز رخ میدهد.
سپتیسمی قرمز (redleg) ناشی از باکتریهای گرممنفی (آئروموناس، سیتروباکتر) باعث ادم قرنیه، هیفما، هیپوپیون، ایریدوسیکلیت، آب مروارید و کوریورتینیت میشود. درمان معمولاً بینتیجه است.
زخم قرنیه ناشی از تروما؛ درمان با آنتیبیوتیک موضعی رقیق (مثلاً جنتامایسین ۲ میلیگرم/میلیلیتر) و در صورت لزوم بخیه پلک کاذب برای محافظت.
۱۲. ماهیها (Fish)
سؤال: آناتومی چشم در ماهیهای استخوانی (teleost) چه تفاوتهای اساسی با پستانداران دارد؟ پاسخ:
قرنیه تخت است (برای کاهش مقاومت در آب) و نقش ناچیزی در شکست نور دارد (چون ضریب شکست قرنیه نزدیک به آب است). عدسی بسیار بزرگ و کروی و تقریباً به اندوتلیوم قرنیه میچسبد (تصویر ۲۰-۲۴) و تمام قدرت انکساری را بر عهده دارد. تطابق با جابهجایی عدسی به جلو و عقب توسط عضله رتراکتور لنتیس انجام میشود.
عنبیه فاقد ماهیچه مخطط یا صاف است و مردمک معمولاً بیحرکت است و پاسخ مردمکی قابلاعتماد نیست.
شبکیه دارای سلولهای بنیادی است که در طول زندگی به تولید گیرندههای جدید ادامه میدهد. تپتوم کلاسیک وجود ندارد، اما ممکن است تپتوم شبکیه (آرجنتا) از کریستالهای گوانین داشته باشد.
دو ساختار تغذیهکننده شبکیه: غده کوروئید (choroidal gland) و پروسه فالسیفورم (falciform process) – مشابه پکتن پرندگان.
ماهیها فاقد پلک هستند، بنابراین برای محافظت از شبکیه در برابر نور، واکنش رتینوموتور (retinomotor) دارند که ممکن است تا ۲ ساعت طول بکشد.
سؤال: اگزوفتالموس (چشمهای برآمده) در ماهیها چه عللی دارد و چگونه درمان میشود؟ پاسخ:
پاپ-آی (pop-eye) شایعترین علامت بیماری اربیتال است. یکطرفه اغلب به تروما، دوطرفه نشانه بیماری سیستمیک (عفونت باکتریایی، قارچی، ویروسی، انگلها، بیماری کلیه، یا سوپراشباع گازها) است.
بیماری حباب گاز (gas bubble disease) در اثر سوپراشباع نیتروژن در آب رخ میدهد و باعث حضور حباب در اربیت، کره، آبمروارید و دررفتگی عدسی میشود (تصویر ۲۰-۲۵). درمان: اصلاح کیفیت آب، یا در موارد شدید تزریق استازولامید ۶ میلیگرم/کیلوگرم دور چشم یا استفاده از اتاقک فشاری. پیشآگهی محدود است.
سؤال: شایعترین بیماریهای قرنیه و آب مروارید در ماهیها کداماند؟ پاسخ:
زخم قرنیه (تصویر ۲۰-۲۶) اغلب ناشی از تروما، پرخاشگری یا کیفیت آب است. به دلیل محیط غنی از میکروب، زخمها به سرعت پیشرفت میکنند. درمان: خارج کردن ماهی از آب، شستشوی قرنیه با آنتیبیوتیک (مثلاً موکسیفلوکساسین) و چسب بافتی (n‑butyl cyanoacrylate) برای محافظت، همراه با حمام فورازون گرین در تانک قرنطینه.
آب مروارید (کاتاراکت) در ماهیها علل مختلفی دارد: عدم تعادل اسمزی (با بهبود آب ممکن است برگردد)، اشعه فرابنفش، کمبودهای تغذیهای (روی، ریبوفلاوین، متیونین، ویتامین A و C)، سموم (هیدروکربنهای آروماتیک، سلنیوم)، ارثی و انگلها.
آب مروارید انگلی توسط ترماتود دیپلواستوموم (Diplostomum) ایجاد میشود: سرکرها به عدسی نفوذ کرده و به متاسرکر تبدیل میشوند که با خوردن بافت عدسی باعث کاتاراکت میشوند و ماهی را به سطح آب هدایت میکنند تا پرنده شکارچی آن را بخورد. درمان با پرازیکوانتل ۲ میلیگرم/لیتر به مدت ۲ ساعت هر ۵ روز، سه نوبت، اما واکنش بافتی به متاسرکرهای مرده میتواند باعث پانوفتالمیت و از دست دادن چشم شود.
جراحی فیکوامولسیفیکاسیون در ماهیهای زینتی موفقیتآمیز گزارش شده است.
جمعبندی نهایی
معاینه چشم در گونههای غیرمتعارف نیاز به مهارت، صبر و آگاهی از تفاوتهای آناتومیک و فیزیولوژیک دارد.
تست اشک با نخ فنلقرمز، تونومتری با تونووت و میدریاز با داروهای خاص (مثل وکرونیوم در پرندگان) از کلیدهای تشخیصی هستند.
بیماریهای شایع شامل زخم قرنیه، آب مروارید، اگزوفتالموس، بیماریهای مجرای اشکی، عفونتهای سیستمیک و اختلالات تغذیهای هستند.
در هر گروه، مدیریت صحیح محیط و تغذیه نقش اساسی در پیشگیری دارد.