بخش دهم: استخوان‌ها و مفاصل (بخش ۱)

1. استخوان چگونه رشد می‌کند و انواع استخوان‌سازی کدامند؟
2. استخوان‌های سزاموئید (Sesamoid) و فابلا (Fabella) کجا هستند و چه اشتباهات تشخیصی دارند؟
3. ساختمان آناتومیک یک استخوان طویل در رادیوگرافی چگونه است؟
4. روزنهٔ تغذیه‌ای (Nutrient Foramen) چیست و چرا نباید با شکستگی اشتباه شود؟
5. نمای طبیعی استخوان در سنین مختلف چگونه است و جدول زمان بسته‌شدن فیز (Physis) چه نکاتی دارد؟
6. استخوان در برابر آسیب چه واکنش‌هایی نشان می‌دهد (کاهش/افزایش دانسیته، واکنش پریوست)؟
7. انواع واکنش پریوستیال (Periosteal Reaction) و مفهوم “تهاجمی بودن (Aggressive)” ضایعه چیست؟
8. مفاصل چگونه رادیوگرافی و آرتروگرافی می‌شوند و آناتومی آن‌ها چیست؟

📖 بخش اول: رشد و تکامل استخوان (Bone Development)

سوال ۱: استخوان چگونه رشد می‌کند و انواع استخوان‌سازی کدامند؟

استخوان به دو روش اصلی رشد می‌کند که تشخیص آن‌ها برای درک محل ضایعات بسیار حیاتی است:

• استخوان‌سازی درون‌غضروفی (Endochondral Ossification): استخوان روی یک داربست غضروفی (Cartilage) از پیش‌تشکیل‌شده ساخته می‌شود. استخوان‌های طویل (Long bones) از این طریق افزایش طول می‌یابند. (متن اصلی: “In endochondral ossification, bone develops on a preformed cartilaginous matrix. The long bones increase in length this way.”)
• استخوان‌سازی درون‌غشایی (Intramembranous Ossification): در بافت همبند (Connective tissue) و بدون داربست غضروفی اتفاق می‌افتد. استخوان‌های پهن (Flat bones) مانند استخوان‌های جمجمه و لگن و همچنین افزایش قطر (Diameter) استخوان‌های طویل به این روش شکل می‌گیرند. (متن اصلی: “Flat bones, such as those of the skull, form in this way. The increase in the diameter of long bones is by intramembranous ossification.”)

نکته آزمونی: استخوان‌های کوتاه (مانند کارپوس و تارسوس) از نوع درون‌غضروفی و استخوان‌های نامنظم (مهره‌ها) ترکیبی از این دو هستند.

مراکز اصلی استخوان‌سازی (Ossification Centers): در استخوان طویل، سه مرکز اصلی داریم: یکی برای دیافیز (Diaphysis) یا تنه و یکی برای هر اپی‌فیز (Epiphysis) یا دو سر استخوان. آپوفیز (Apophysis) مراکز فرعی هستند که به رشد طولی کمک نمی‌کنند و محل اتصال تاندون‌ها و رباط‌ها هستند (مثلا تروکانتر بزرگ در استخوان ران).

سوال ۲: استخوان‌های سزاموئید (Sesamoid) و فابلا (Fabella) کجا هستند و چه اشتباهات تشخیصی دارند؟

استخوان‌های سزاموئید درون تاندون‌ها تشکیل می‌شوند تا اصطکاک را کاهش دهند. شناخت آن‌ها برای جلوگیری از اشتباه با شکستگی ضروری است:

• فابلا (Fabella): استخوان‌های سزاموئید کوچکی هستند که در سر عضله گاستروکنمیوس (Gastrocnemius) در پشت مفصل زانو (Stifle) قرار دارند. ممکن است در برخی نژادها وجود نداشته باشند یا جابه‌جا شوند (متن اصلی: “It is often absent or occasionally displaced distally, particularly in smaller dog breeds” - به شکل ۴-۱۲، I مراجعه کنید).
• سزاموئیدهای کف‌دستی/کف‌پایی (Palmar/Plantar Sesamoids): در پشت هر مفصل متاکارپوفالانژیال و متاتارسوفالانژیال، ۸ عدد سزاموئید (از داخل به خارج شماره ۱ تا ۸) وجود دارد. سزاموئیدهای دوم و هفتم اغلب دوپاره (Bipartite) هستند (به ویژه در تازی‌ها - Greyhounds) و لبه‌های صافی دارند. این یک آنومالی طبیعی است و نباید با شکستگی اشتباه شود! (به شکل ۴-۱، C مراجعه کنید).
• سزاموئید سوپیناتور (Supinator Sesamoid): گاهی در نمای جمجمهای-خلفی (Craniocaudal) آرنج، روی استخوان رادیوس پروگزیمال دیده می‌شود (شکل ۴-۱، D).
• پنجه‌های اضافی (Dewclaws): در اندام‌های جلویی همیشه مفصل دارند، اما در عقبی اغلب فقط اتصال بافت نرم دارند.

📖 بخش دوم: ساختمان استخوان و نمای رادیوگرافیک طبیعی

سوال ۳: ساختمان آناتومیک یک استخوان طویل در رادیوگرافی چگونه است؟

• استخوان نابالغ (Woven / Immature bone): فاقد ساختمان ورقه‌ای (Lamellar) است و فقط در اوایل زندگی یا در ترمیم سریع شکستگی دیده می‌شود.
• بازسازی استخوان (Remodeling): استئوبلاست‌ها (سازنده)، استئوکلاست‌ها (تخریب‌کننده) و استئوسیت‌ها (نگه‌دارنده ماتریکس) به طور مداوم در حال فعالیت هستند.

سوال ۴: روزنهٔ تغذیه‌ای (Nutrient Foramen) چیست و چرا نباید با شکستگی اشتباه شود؟

این روزنه محل ورود عروق خونی به استخوان است. در رادیوگرافی، به صورت یک خط شفاف (Radiolucent)، باریک و با لبه‌های مشخص (Sharply defined) در یک‌سوم میانی تا پروگزیمال دیافیز دیده می‌شود که به صورت مایل به سمت جمجمه و دیستال می‌رود. هشدار جدی: این خط، یک شکستگی نیست! (متن اصلی: “The nutrient foramen should not be mistaken for a fracture line. There is usually one in each bone” - شکل ۴-۱، A و B).

سوال ۵: نمای طبیعی استخوان در سنین مختلف و زمان بسته‌شدن فیزها چگونه است؟

• در حیوانات جوان، فیزها (Physis) به صورت نوارهای شفاف و فضاهای مفصلی (Joint spaces) به دلیل غضروف‌های شفاف، بسیار پهن به نظر می‌رسند (شکل ۴-۲).
• پس از پایان رشد، فیزها ناپدید شده و به جای آن، یک نوار افزایش دانسیته در محل جوش‌خوردگی اپی‌فیز به متافیز دیده می‌شود که به آن اسکار فیز (Physeal Scar) می‌گویند (شکل ۴-۳، A).
• زمان بسته‌شدن فیزها (جدول ۴-۱): رشد استخوان در سگ‌ها حدود ۱۰ تا ۱۴ ماهگی کامل می‌شود، اما اپی‌فیز پروگزیمال هیومروس (Humerus) آخرین مرکزی است که معدنی می‌شود. در گربه‌ها (به ویژه عقیم‌شده‌ها) دیرتر بسته می‌شوند. سمفیز لگن (Pelvic symphysis) ممکن است چندین سال طول بکشد تا جوش بخورد.
• نکته: در نژادهای کوچک، نمای نامنظم بین رادیوس و اولنا طبیعی است (شکل ۴-۳، C). همچنین خطوط افزایش دانسیته در متافیز که موازی فیز هستند، خطوط توقف رشد (Growth Arrest Lines) نام دارند و به خودی خود مهم نیستند (شکل ۴-۳، B).

📖 بخش سوم: واکنش استخوان به آسیب یا بیماری (پاتولوژی پایه رادیولوژی)

سوال ۶: استخوان در برابر آسیب چه واکنش‌هایی از نظر دانسیته نشان می‌دهد؟

استخوان واکنش‌های محدودی دارد که در رادیوگرافی به این صورت دیده می‌شود:

۱. کاهش شفافیت (Decreased Opacity) - استئوپنی (Osteopenia): یعنی استخوان از دست رفته یا تخریب شده است. توجه: استخوان باید بیش از ۵۰٪ از محتوای معدنی خود را از دست بدهد تا تغییرات رادیوگرافیک قابل مشاهده شود! (متن اصلی: “A bone has to lose more than 50% of its mineral content before radiographic changes are discernible.”) - پوکی استخوان (Osteoporosis): کاهش همزمان ماتریکس و مواد معدنی. - استئومالاسی (Osteomalacia): ماتریکس کافی است اما مواد معدنی کم است (این دو از نظر رادیوگرافی قابل تمایز نیستند).

انواع استئولیز (Osteolysis) از نظر تهاجمی بودن: - فوکال (Focal / Geographic): نواحی مشخص با حاشیه مشخص (معمولاً خوش‌خیم، مثلاً کیست استخوانی). - موریانه‌خوردگی (Moth-eaten): نواحی کوچک و نامشخص با ناحیه انتقال گسترده (بدخیم یا عفونت). - نفوذی (Permeative): نقاط ریز و سوراخ‌سوراخ، مهاجم‌ترین نوع (بدخیمی یا استئومیلیت شدید).

ناحیه انتقال (Transitional Zone): فاصله بین ضایعه و استخوان طبیعی. اگر باریک و مشخص باشد = خوش‌خیم. اگر پهن و مبهم باشد = تهاجمی (Aggressive).

۲. افزایش شفافیت (Increased Opacity) - اسکلروز (Sclerosis): یعنی افزایش مواد معدنی یا تولید استخوان جدید (مثلاً در پاسخ به استرس، تومور، یا اطراف نواحی عفونی برای محصور کردن آن).

سوال ۷: انواع واکنش پریوستیال (Periosteal Reaction) و مفهوم “تهاجمی” چیست؟

پریوست (Periosteum) در پاسخ به تحریک، استخوان جدید می‌سازد. نوع این واکنش، کلید تشخیص خوش‌خیمی یا بدخیمی است. (متن اصلی: “The type of periosteal reaction is often indicative of the severity of the lesion provoking it.”)

نشانه‌های تهاجمی بودن (Aggressive) ضایعه (متن اصلی: “The principal signs of aggression are…”): ۱. واکنش پریوستیال ناگهانی و قطع‌شده (Interrupted). ۲. تخریب سریع استخوان. ۳. حاشیه‌گذاری ضعیف ضایعه (ناحیه انتقال وسیع). ۴. تهاجم به بافت نرم اطراف.

اگر ضایعه این علائم را داشته باشد، به شدت به بدخیمی یا استئومیلیت شدید شک می‌کنیم (شکل ۴-۴).

سوال ۸: تغییرات در اندازه، کانتور و ترابکولاسیون چه معنایی دارند؟

• تغییر اندازه: بسته شدن زودرس فیز باعث کوتاهی استخوان و بدشکلی مفصل می‌شود. والگوس (Valgus) = انحراف به خارج از محور بدن، واروس (Varus) = انحراف به داخل محور بدن.
• تغییر کانتور: ضخیم‌شدن کورتکس در محل شکستگی ترمیم‌یافته (شکل ۴-۵، A).
• تغییر الگوی ترابکولار (Trabecular Pattern): این الگوی توری‌مانند در متافیز و اپی‌فیز طبیعی است. ناپدید شدن آن نشانه تخریب (عفونت یا تومور) و برجسته‌تر شدن آن نشانه بازسازی یا استئوپنی است.

📖 بخش چهارم: مفاصل (Joints)

سوال ۹: مفاصل چگونه رادیوگرافی و آرتروگرافی می‌شوند؟

• مفصل زلالی (Synovial / Diarthrodial): دو سطح استخوانی که با غضروف پوشیده شده و توسط کپسول مفصلی احاطه شده‌اند. انواع دیگر شامل مفاصل فیبروز (Synarthrodial) و غضروفی (Amphithrodial) هستند.
• رادیوگرافی معمول: حداقل دو نمای عمود بر هم (مثلاً CCD یا Craniocaudal و ML یا Mediolateral) لازم است. نمای استرس (Stressed view) برای بررسی بی‌ثباتی مفصل استفاده می‌شود.
• آرتروگرافی (Arthrography): تزریق ماده حاجب به داخل مفصل. بیشتر برای شانه (شانه) برای بررسی ضایعات غضروفی در استئوکندروز (OCD) یا تاندون بایسپس استفاده می‌شود.
• ماده حاجب: از مواد غیر یونی و کم‌اسمولار مانند ایوهگزول (Iohexol) یا ایوپامیدول (Iopamidol) با غلظت ۱۰۰ میلی‌گرم بر میلی‌لیتر استفاده می‌شود. آن را با سرم نمکی استریل به نسبت ۵۰٪ رقیق (Diluted to 50%) کرده و بسته به اندازه حیوان، ۲ تا ۹ میلی‌لیتر تزریق می‌کنند. (متن اصلی: “Iohexol or iopamidol may be used in a concentration of 100 mg/mL… diluted to 50%… From 2 to 9 mL is used”).

✨ خلاصه طلایی برای شب امتحان (گزارش تصویری)

• برای دیدن استخوان‌های سزاموئید دوپاره طبیعی به شکل ۴-۱ (C) نگاه کن.
• برای دیدن روزنه تغذیه‌ای که شبیه شکستگی است به شکل ۴-۱ (B) نگاه کن.
• برای تشخیص اسکار فیز (بسته شدن صفحه رشد) به شکل ۴-۳ (A) نگاه کن.
• اگر در رادیوگرافی دیدی که پریوست به شکل سوزنی (Sunburst) درآمده، قاطعانه به دنبال تومور بدخیم (استئوسارکوما) باش.
• اگر پریوست صاف و یکدست بود، به فکر یک روند التیامی مزمن باش.
• هرگز خط شفاف داخل کورتکس را شکستگی تلقی نکن؛ مگر اینکه حاشیه‌اش دندانه‌دار و تیز باشد (Nutrient foramen صاف و مایل است).

بازگشت به فهرست دانشنامه