سوال: چرا رادیوگرافی جمجمه در سگ و گربه دشوار است؟
جمجمه از استخوانهای زیادی (حدود ۵۰ استخوان) تشکیل شده که روی هم سوار میشوند (superimposition). این پیچیدگی باعث میشود جزئیات هر بخش به سختی دیده شود. همچنین شکل جمجمه در نژادهای مختلف بسیار متفاوت است؛ سه نوع اصلی داریم: - دولیوسفالیک (Dolichocephalic): جمجمه بلند و باریک (مثل کولی) - مزانسفالیک (Mesaticephalic): جمجمه با اندازه متوسط (مثل لابرادور) - براکیسفالیک (Brachycephalic): جمجمه کوتاه و پهن (مثل پکینز و بوستون تریر) که رادیوگرافی در آنها سختترین است.
متن اصلی: “The skull is a difficult area to study radiologically. Its bone structure is very complex, and superimposition of important structures makes detailed examination of individual parts difficult.”
راه حل چیست؟ - استفاده از بیهوشی عمومی (general anesthesia) برای گرفتن رادیوگرافی با کیفیت بالا ضروری است (به جز موارد خاص). - نماهای استاندارد شامل: لترال (lateral)، دورسوونترال (dorsoventral)، ونترودورسال (ventrodorsal)، ابلک (oblique)، رستروکادال (rostrocaudal) و اکلوزال (occlusal) میباشند. - روشهای برتر: سیتی (CT) و امآرآی (MRI) که تصاویر سهبعدی ارائه میدهند و برای ضایعات استخوانی و بافت نرم بسیار دقیقتر هستند (تصاویر ۵-۱ را ببینید).
سوال: در نمای لترال جمجمه چه ساختارهایی را میتوان دید و چگونه باید حیوان را قرار داد؟
سوال: نمای ونترودورسال برای چه ساختارهایی مفید است؟
حیوان به پشت خوابیده، بلوک زیر گردن قرار میگیرد تا کام سخت (hard palate) موازی فیلم شود. این نما برای نمایش سینوسها (sinuses) و کالواریوم (calvarium) بهتر است چون کالواریوم به فیلم نزدیکتر است (تصاویر ۵-۱، C و D).
سوال: نمای دورسوونترال چه تفاوتی دارد و برای چیست؟
حیوان روی شکم خوابیده، سر روی کاست. دستیابی به تقارن (symmetry) در این نما راحتتر است ولی کالواریوم دورتر از فیلم است و اندکی اعوجاج دارد (تصویر ۵-۱، E). همچنین با فیلم داخل دهانی (intraoral) میتوان دندانهای پیشین فک بالا را بررسی کرد.
سوال: نمای رستروکادال (فرونتال) چه کاربردی دارد؟
حیوان به پشت خوابیده، گردن خم میشود تا کام سخت عمود بر فیلم شود. این نما برای دیدن سینوسهای فرونتال (frontal sinuses)، زائده دندانهدار (odontoid process یا dens) و سوراخ مگنوم (foramen magnum) عالی است. در گربهها برای بررسی بولای تمپانیک (tympanic bullae) مفید است (تصاویر ۵-۱، G و N).
سوال: شکستگیهای جمجمه در سگ و گربه چگونه تشخیص داده میشوند؟
شکستگی جمجمه به جز شکستگی مندیبل، چندان شایع نیست. برای نشان دادن شکستگیهای افسردگی (depression fractures) باید نمای مورب (tangential) گرفت. در گربههایی که از ارتفاع سقوط میکنند، شکستگی سمفیز مندیبل شایع است (تصویر ۵-۲، G). خطوط بخیه (suture lines) را با شکستگی اشتباه نگیرید؛ در برخی نژادهای کوچک (مثل چیهواهوا) بخیهها ممکن است باز بمانند.
نکته: خونریزی در سینوس فرونتال یا حفره بینی باعث افزایش کدورت بافت نرم درون حفره هوا میشود (تصویر ۵-۲).
سوال: دررفتگی مفصل گیجگاهیفکی (TMJ) چگونه دیده میشود؟
دررفتگی معمولاً یکطرفه است و کوندیل مندیبل به سمت جلو و بالا جابجا میشود. نماهای مفید: ونترودورسال، لترال با دهان باز، و ابلک (با چرخش ۲۰ درجه). تصاویر ۵-۳، E و F سابلاکسیشن را نشان میدهند.
سوال: استئوپاتی کرانیومندیبولار (Craniomandibular Osteopathy) چیست و چه علائمی دارد؟
این بیماری ارثی در نژادهای تریر (مثل وست هایلند وایت) دیده میشود و با ضخیم شدن غیرطبیعی استخوانهای مندیبل، بولای تمپانیک و کالواریوم همراه است. علائم: درد هنگام باز کردن دهان، تورم دوطرفه فک. در رادیوگرافی، استخوانسازی پریوستئال (periosteal new bone) و اسکلروز دیده میشود (تصاویر ۵-۸، A تا E).
سوال: هیپرپاراتیروئیدیسم ثانویه کلیوی (Rubber Jaw) چه تغییراتی در جمجمه ایجاد میکند؟
در نارسایی مزمن کلیه، افزایش فسفر خون و کاهش کلسیم منجر به تحریک پاراتورمون و تحلیل استخوان میشود. در رادیوگرافی، جمجمه (به ویژه مندیبل و ماگزیلا) کدورت خود را از دست میدهد و دندانها به صورت «شناور» دیده میشوند (تصاویر ۵-۸، F و G).
سوال: عفونتهای سینوس فرونتال و حفره بینی چه علائم رادیولوژیک دارند؟
عفونت باعث از بین رفتن کدورت هوای طبیعی سینوس و جایگزینی با کدورت مایع یا بافت نرم میشود. در رینیت مزمن، الگوی پیچکهای بینی (turbinate pattern) محو میشود. آسپرژیلوزیس (Aspergillosis) یک عفونت قارچی مخرب است که باعث تخریب پیچکها و حتی تیغه بینی میشود و در نژادهای دولیوسفالیک جوان شایع است (تصاویر ۵-۱۰، D و ۵-۱۰، F تا I).
سوال: تومورهای حفره بینی و سینوسها چه تفاوتی با عفونت دارند؟
تومورها (شایعترین: آدنوکارسینوم، کارسینوم سلول سنگفرشی، فیبروسارکوم) معمولاً در حیوانات مسن دیده میشوند و تهاجمیتر از عفونت هستند. علائم رادیولوژیک شامل افزایش کدورت، تخریب پیچکها، جابجایی یا تخریب تیغه بینی و گاهی توده بافت نرم همراه است (تصویر ۵-۱۲). CT یا MRI برای تعیین وسعت ضایعه بسیار مفیدند.
سوال: اتیت میانی (otitis media) چگونه در رادیوگرافی تشخیص داده میشود؟
اتیت میانی معمولاً به دنبال اتیت خارجی یا عفونت ویروسی دستگاه تنفس فوقانی در گربهها رخ میدهد. علائم رادیولوژیک (هر چند رادیوگرافی حساسیت کمی دارد): - کدورت مایع در بولای تمپانیک (اغلب یکطرفه) - ضخیم شدن و اسکلروز دیواره بولای تمپانیک - گاهی تخریب دیواره (تصاویر ۵-۱۴، D، E، G تا I و M).
سوال: پولیپ نازوفارنکس (nasopharyngeal polyp) در گربه چگونه دیده میشود؟
پولیپ از لوله استاش (eustachian tube) به سمت حلق رشد میکند. در رادیوگرافی لترال، یک توده بافت نرم در نازوفارنکس دیده میشود که کام نرم را به سمت پایین جابجا میکند و راه هوایی را مسدود میکند. ممکن است با اتیت میانی همراه باشد (تصاویر ۵-۱۴، F و L).
سوال: سونوگرافی چشم چه کاربردی در دامپزشکی دارد؟
سونوگرافی چشم (با مبدل ۱۰-۱۵ مگاهرتز) برای بررسی آب مروارید (cataract)، جداشدگی شبکیه (retinal detachment)، تودههای داخل چشمی یا رتروبولبار، و اجسام خارجی بسیار مفید است. در تصاویر ۵-۱۵، A تا J نمونههایی از سونوگرافی طبیعی و غیرطبیعی دیده میشود.
سوال: بیماریهای دندانی شایع در رادیوگرافی چه علائمی دارند؟
سوال: سیالوگرافی (sialography) برای چه مواردی استفاده میشود؟
برای بررسی غدد بزاقی و مجاری آنها، به ویژه در موارد موکوسل بزاقی (sialocele) که پارگی مجرای زیرزبانی (sublingual) شایعترین علت است. با تزریق ماده کنتراست، محل پارگی و اندازه کیست مشخص میشود (تصاویر ۵-۲۰، A، B، F و G).
سوال: MRI چه مزیتی نسبت به CT در بررسی مغز دارد؟
MRI به دلیل کنتراست عالی بافت نرم، روش ارجح برای بررسی مغز است. تصاویر T1-weighted و T2-weighted با ضخامت ۳ تا ۵ میلیمتر گرفته میشوند. ادم مغزی در T2 به صورت هایپراینتنس (روشن) دیده میشود. تزریق گادولینیوم برای ارزیابی شکست سد خونی-مغزی (blood-brain barrier) در تومورها و ضایعات التهابی استفاده میشود (تصویر ۵-۲۲).
سوال: چه ضایعاتی در MRI مغز قابل تشخیص است؟
سوال: مهرههای طبیعی در رادیوگرافی چه ویژگیهایی دارند؟
ستون مهرهها شامل ۷ گردنی، ۱۳ سینهای، ۷ کمری، ۳ خاجی و تعداد متغیر دمی است. در نمای لترال، فضاهای دیسکی بین مهرهای به صورت شکافهای رادیولوسنت دیده میشوند. پهنای فضاها در نواحی مختلف متفاوت است (C4-C5 و L2-L3 پهنترین، C2-C3 و L4-L5 باریکترین). برای ارزیابی دقیق، هر ناحیه باید جداگانه رادیوگرافی شود (تصویر ۵-۲۵).
سوال: ناهنجاریهای مادرزادی مهرهها کدامند و چه اهمیتی دارند؟
سوال: میلوگرافی چیست و چه زمانی انجام میشود؟
میلوگرافی تزریق ماده کنتراست یدینه محلول در آب (مثل ایوپامیدول یا ایوهگزول) به فضای سابآراکنوئید (subarachnoid space) است. برای نشان دادن فشار روی طناب نخاعی ناشی از بیرونزدگی دیسک، تومور یا شکستگی کاربرد دارد. اندیکاسیون اصلی زمانی است که جراحی مدنظر است یا تشخیص قطعی نیاز است. در موارد مشکوک به بیماری التهابی، میلوگرافی منع مصرف دارد.
سوال: دو روش اصلی تزریق در میلوگرافی چیست و چه تفاوتهایی دارند؟
سوال: تصویر میلوگرافی طبیعی چگونه است و ضایعات چگونه تفسیر میشوند؟
در نمای لترال، طناب نخاعی توسط دو خط کنتراست (پشتی و شکمی) احاطه میشود. ضایعات مختلف: - ضایعه اکسترادورال (Extradural): فرورفتگی ستون کنتراست در محل ضایعه، با نازک شدن طرف مقابل. - ضایعه اینترادورال-اکسترامدولاری (Intradural-extramedullary): جابجایی ستون کنتراست و ایجاد علامت «چوب گلف» (golf tee sign). - ضایعه اینترامدولاری (Intramedullary): واگرایی (divergence) ستونهای پشتی و شکمی در محل ضایعه، که نشان دهنده تورم یا خونریزی داخل طناب است (تصاویر ۵-۲۶ و ۵-۲۷).
سوال: عوارض میلوگرافی چیست و چگونه مدیریت میشود؟
عوارض شامل تشنج، اسپاسم عضلانی، و در صورت تزریق داخل طناب، مرگ است. دیازپام باید آماده باشد. در صورت ورود ماده به فضای اپیدورال، ستون کنتراست شکل موجدار و نامنظم پیدا میکند (تصویر ۵-۲۸). ورود به فضای سابدورال باعث جمع شدن کنتراست در بالای طناب میشود.