رادیوگرافی ساده (Plain Radiography): - کلیهها فقط در حدود ۵۰٪ سگهای معمولی به خوبی دیده میشوند (چون نیاز به چربی پریرنال کافی دارند). در گربه تقریباً همیشه دیده میشوند. - اندازه طبیعی در سگ: طول کلیه = ۲.۵ تا ۳.۵ برابر طول جسم مهره دوم کمری (L2) در نمای VD. - در گربه: ۲.۴ تا ۳.۰ برابر L2 یا حدود ۳۰ تا ۴۵ میلیمتر.
متن اصلی: “The normal canine kidney is approximately 2.5 to 3.5 times the length of the body of the second lumbar vertebra… The normal feline kidney is approximately 2.4 to 3.0 times… or 30 to 45 mm.” - نکته: این اندازهها تقریبیاند و نبودن کلیه میتونه به دلیل عدم چربی کافی یا بیماری رتروپریتونئال باشه.
سونوگرافی (Ultrasonography): - از پروب ۵ یا ۷.۵ مگاهرتز استفاده کن. کلیه را از پهلو (پارالومبار) بهتر میبینی. - کورتکس (Cortex) معمولاً هیپواکوییک نسبت به طحال و نسبت به کبد ایزواکوییک یا هیپواکوییک است. مدولا (Medulla) از کورتکس هیپواکوییکتر یا حتی آنکوییک است. - محل اتصال کورتکس و مدولا (Corticomedullary Junction) با نقاط هایپراکنوییک عروق آرکوئیت مشخص میشود. - کلیه گربه گردتر و چاقتر از سگ است و تحرک بیشتری دارد.
متن اصلی: “The renal cortex in dogs is hypoechoic or isoechoic compared with the liver and is always hypoechoic in relation to the spleen… The renal medulla is hypoechoic or anechoic in relation to the renal cortex.”
الف) بزرگی کلیه (Renomegaly): - با حاشیه صاف: هیدرونفروز، کیست، نئوپلازی (مثلاً لنفوم در گربه)، آمیلوئیدوز، گلومرولونفریت. - با حاشیه نامنظم: تومور اولیه یا متاستاتیک، آبسه، پلیکیستیک، پرینفریک سودوسیست. - بزرگی خفیف: نارسایی حاد کلیه، پیلونفریت حاد، مسمومیت با اتیلنگلیکول، شانت پورتو سیستمیک.
متن اصلی: “Gross enlargement of the kidneys with a smooth margin may be unilateral or bilateral and attributable to a variety of causes, including hydronephrosis, cysts, neoplasia…”
ب) کوچکی کلیه (Small kidneys): - شایعترین علت: بیماری مزمن کلیوی (End-stage kidney). - در حیوانات جوان: دیسپلازی کلیه یا بیماری فامیلیال. - در سونوگرافی: کلیه کوچک، هایپراکوییک، کورتیکومدولاری ژانکشن نامشخص.
متن اصلی: “Small kidneys are usually the result of chronic renal disease. In juvenile animals, small kidneys are usually caused by renal dysplasia…”
| ویژگی | نفرولیت (Calculus) | کلسیفیکاسیون پارانشیم | تومور |
|---|---|---|---|
| ظاهر رادیوگرافی | اپاسيته معدنی در ناحیه لگنچه | اپاسيته منتشر یا کانونی در پارانشیم | توده نسج نرم، گاهی با کلسیفیکاسیون |
| سونوگرافی | هایپراکوییک با سایه آکوستیک کامل | افزایش اکوژنیسیته کورتکس یا مدولا، سایه متغیر | توده با اکوژنیسیته مختلط، گاهی تهاجم عروقی |
| حرکت با تغییر وضعیت | بله (به پایینترین نقطه میرود) | خیر (ثابت) | خیر (ثابت) |
| > متن اصلی: “Renal calculi are hyperechoic, discrete, and cause marked acoustic shadowing… Calcification of the renal parenchyma may be associated with trauma, chronic infection, neoplasia…” |
هیدرونفروز = اتساع لگنچه کلیه و کالیسها به دلیل انسداد خروجی ادرار (معمولاً حالب). - علل: سنگ حالب، تومور ناحیه تریگون مثانه، بستن اتفاقی حالب حین جراحی، تنگی مادرزادی. - رادیوگرافی: کلیه بزرگ، گرد، با دانسیته مایع یا نسج نرم. در IVU اگر کلیه هنوز عملکرد داشته باشد، لگنچه گشاد شده و ماده حاجب در آن تجمع مییابد و اگر عملکرد متوقف شده باشد، هیچ کنتراستی در آن سمت دیده نمیشود. - سونوگرافی: لگنچه به صورت فضای آنکوییک (مایع) گشاد شده، حالب پروگزیمال به صورت لولهای آنکوییک قابل رؤیت است.
متن اصلی: “Hydronephrosis, a dilation of the renal outflow tract… results from partial or complete obstruction of the urinary outflow tract… Ultrasonography. There is a marked dilation of the renal pelvis by anechoic fluid…” (تصاویر ۳۸- A تا K را ببینید)
موارد استفاده: - ارزیابی کلیهها و حالبها در بیماران با هماچوری، درد شکمی، یا مشکوک به سنگهای رادیولوسنت. - تشخیص حالب اکتوپیک. - بررسی کلیهای که در رادیوگرافی ساده دیده نمیشود.
دو روش اصلی: - روش تزریق سریع با حجم کم (Low-Volume Rapid Infusion): دوز ۸۵۰ میلیگرم ید/کیلوگرم، حداکثر ۳۵ گرم ید. عکسها در زمانهای ۰، ۵، ۱۰، ۱۵ و ۳۰ دقیقه بعد از تزریق. - روش تزریق آهسته با حجم بالا (High-Volume Slow Infusion): ۱۲۰۰ میلیگرم ید/کیلوگرم در حجم مساوی دکستروز-سالین، طی ۱۰-۱۵ دقیقه. برای موارد نارسایی کلیه و حالب اکتوپیک مفیدتر است.
متن اصلی: “The dose recommended is 850 mg of iodine per kilogram of body weight… Nonionic agents may be given to uremic patients unless there is severe dehydration.”
فازهای IVU: - فاز شریانی (آرتریوگرام): اولین عکس بعد از تزریق. - فاز نفروگرام: ۱۰ ثانیه بعد، کورتکس بخاطر خونرسانی بیشتر، پررنگتر دیده میشود. - فاز پیلوگرام: کنتراست در لگنچه، دیورتیکولها و حالبها دیده میشود (حدود ۵-۱۰ دقیقه).
یعنی یک نوار یا حاشیه هایپراکوییک در محل اتصال کورتکس و مدولا یا درست در ناحیه مدولای خارجی. - به عنوان یافته اتفاقی (Incidental): به خصوص در گربههای مسن خیلی شایع است و معمولاً بیخطر است. - در موارد پاتولوژیک: میتواند همراه با نفروپاتی هیپرکلسمیک، گلومرولونفریت حاد یا مزمن، و لپتوسپیروز دیده شود. - نکته مهم: اگر این یافته به تنهایی باشد و کلیه اندازه و معماری طبیعی داشته باشد، ارزش تشخیصی چندانی ندارد.
متن اصلی: “It has been called the medullary rim sign… It has been reported that animals that have a medullary rim sign without other sonographic evidence of renal disease may have no renal dysfunction.” (تصاویر ۳۷-K و L را ببینید)
تظاهر بالینی: بیاختیاری ادرار از بدو تولد (به خصوص در مادهها). گاهی ادرار از واژن چکه میکند.
بهترین روش تشخیصی: - روش ارجح امروزی: سیتی اسکن (CT) با تزریق وریدی ماده حاجب. چون برهمگذاری ارگانها را حذف میکند و محل دقیق ورود حالب را نشان میدهد. - روش استاندارد قبلی: IVU با حجم بالا همراه با پنوموسیستوگرافی برای مشخص کردن تریگون. حالب اکتوپیک به جای ورود به مثانه، به واژن، پیشابراه یا گردن مثانه میرود. - روش کمکی دیگر: واژینوگرافی رتروگراد (در مادهها) که با پر کردن واژن، کنتراست وارد حالب اکتوپیک میشود.
متن اصلی: “CT is a superior technique to diagnose ectopic ureters. It eliminates the problem of superimposition… After intravenous injection of a bolus of the iodinated contrast medium, repeated CT scans … The ureters fill with contrast and are easily identified.” (تصاویر ۴۲-A تا E را ببینید)
پنوموسیستوگرافی (Negative Contrast): تزریق هوا یا CO₂ به مثانه تخلیه شده. برای نمایش ضخامت دیواره و تودههای داخل مجرا. خطر آمبولی هوا (با CO₂ کمتر است). دوز: ۶-۱۲ میلیلیتر/کیلوگرم.
سیستوگرافی با کنتراست مثبت (Positive Contrast): ماده حاجب یددار رقیق (۱۰-۲۰٪ وزنی/حجمی) به حجم ۶-۱۲ میلیلیتر/کیلوگرم. برای تشخیص پارگی مثانه و سنگهای رادیولوسنت.
سیستوگرافی دوگانه (Double-Contrast): مقدار کم کنتراست مثبت (۱-۵ میلیلیتر در سگ) و سپس هوا. بهترین روش برای نمایش مخاط، پولیپها، تومورهای کوچک و سنگهای ریز. حیوان را به چپ بخوابانید تا خطر آمبولی هوا کم شود.
متن اصلی: “Double-contrast cystography gives the most information about the mucosal surface and the thickness of the bladder wall… The procedure should be carried out with the animal in left lateral recumbency to reduce the danger of pulmonary embolism.” (تصاویر ۴۳-D و E)
شایعترین تومور بدخیم: کارسینوم سلول انتقالی (Transitional Cell Carcinoma - TCC) . شیوع بیشتر در مادهها، معمولاً در ناحیه تریگون (گردن مثانه) ایجاد میشود.
علائم رادیولوژیک: - در رادیوگرافی ساده: ممکن است کلسیفیکاسیون دانهای (Dystrophic calcification) در ناحیه مثانه دیده شود. - در سیستوگرافی مثبت: نقص پرکننده (Filling defect) ثابت و معمولاً با قاعده پهن در دیواره پشتی یا گردن مثانه. - در صورت انسداد حالبها، هیدرونفروز ثانویه دیده میشود.
علائم سونوگرافیک: - توده با اکوژنیسیته مختلط (اغلب هیپواکوییک یا هترواکوییک) با حاشیه نامنظم که از یک ناحیه دیواره منشأ میگیرد. - تهاجم به دیواره و گاهی گسترش به حالبها، پروستات یا واژن. - با داپلر رنگی، میتوان جریان خون درون توده را مشاهده کرد که آن را از لخته خون متمایز میکند.
متن اصلی: “Transitional cell carcinomas are generally hypoechoic or heteroechoic. They tend to have an irregular luminal margin originating from a focal region of the bladder wall… Color Doppler evaluation will usually show blood flow within tumors or polyps, but never with a clot.” (تصاویر ۴۸-A تا S را ببینید)
چه زمانی شک کنیم: - عدم مشاهده مثانه در رادیوگرافی ساده همراه با از بین رفتن جزئیات سروزال (به دلیل مایع آزاد شکمی). - وجود شکستگی لگن. - حیوان ادرار کرده ولی مثانه همچنان کوچک یا غیرقابل رویت است.
بهترین روش تشخیص: - سیستوگرافی رتروگراد با کنتراست مثبت: از طریق کاتتر ادراری، ماده حاجب رقیق تزریق میشود. اگر پارگی وجود داشته باشد، ماده حاجب به داخل حفره صفاق یا فضای رتروپریتونئال نشت میکند. - پنوموسیستوگرافی توصیه نمیشود چون هوا باعث اتساع مثانه نشده و خطر آمبولی دارد. - سونوگرافی به تنهایی برای پیدا کردن محل نشت کافی نیست، اما میتوان با تزریق مایع متلاطم (آبی که حباب هوا دارد) از طریق کاتتر، جت حبابها را در حین خروج از مثانه دید.
متن اصلی: “Positive contrast cystography will show leakage of contrast material into the peritoneal cavity or retroperitoneal space… It is unsatisfactory because air will fail to distend the bladder, and air embolism may be a hazard.” (تصاویر ۴۹-A و B)
| اصطلاح فارسی | اختصار انگلیسی | توضیح سریع |
|---|---|---|
| غده فوق کلیوی | Adrenal | در سگ و گربه در قطب قدامی-داخلی کلیه قرار دارد |
| بیماری کوشینگ | PDH (Pituitary-Dependent Hyperadrenocorticism) | شایعترین علت بزرگی دوطرفه آدرنال |
| فئوکروموسیتوم | Pheochromocytoma | تومور مدولای آدرنال که تهاجم عروقی (مثلاً به ورید اجوف) میدهد |
| پیلونفریت | Pyelonephritis | التهاب چرکی کلیه؛ در سونوگرافی لگنچه گشاد و اکوی مدولا افزایش دارد |
| نفروکلسینوز | Nephrocalcinosis | رسوب کلسیم در پارانشیم، معمولاً منتشر |
| سودوسیست پرینفریک | Perinephric pseudocyst | کیست بزرگ اطراف کلیه (اغلب در گربه) |
| سنگ شاخگوزنی | Staghorn calculus | سنگ بزرگ لگنچه که شکل لگنچه را گرفته |
| اورتروسل | Ureterocele | اتساع انتهای حالب در داخل دیواره مثانه (ظاهر سر کبرا در سیستوگرافی) |
| رفلاکس وزیکو-اورترال | Vesicoureteral reflux | برگشت ادرار از مثانه به حالب (طبیعی در تولهسگهای زیر ۳ ماه) |
| سیستیت آمفیزماتوز | Emphysematous cystitis | وجود گاز در دیواره مثانه (اغلب در دیابت یا عفونت با E. coli) |
| اورتروگرافی رتروگراد | Retrograde urethrography | تزریق کنتراست از طریق میزراه برای بررسی تنگی، سنگ و پارگی |