لولهگذاری معده (Gastric Intubation) دقیقاً چیست و چه کاربردهای اصلی در اورژانس دارد؟
مهمترین عوارض و خطرات این کار کدامند و چطور باید از آنها پیشگیری کرد؟
چطور سایز مناسب لوله را انتخاب کنیم و طول دقیق ورود آن را اندازه بگیریم؟
جزئیات گامبهگام انجام لولهگذاری معده در حیوان بیهوش چیست؟
شستوشوی معده (Gastric Lavage) چه زمانی واقعاً مفید است و چه زمانی اکیداً ممنوع؟
شواهد علمی در مورد تأثیر شستوشوی معده در دامپزشکی چه میگوید؟
تکنیک عملی انجام شستوشوی معده (مایعات، تعداد دفعات، وضعیت حیوان) چگونه است؟
بعد از اتمام کار، حیوان را چطور به هوش بیاوریم و زغال فعال را چطور بدهیم؟
پاسخ به سوالات (بهصورت بخشبندی شده):
۱. لولهگذاری معده (Gastric Intubation) چیست و چه کاربردی دارد؟
پاسخ: لولهگذاری معده از راه دهان (Orogastric Intubation) یعنی قرار دادن یک لوله پلاستیکی یا لاستیکی از دهان حیوان به داخل معده. این کار برخلاف لوله بینی-معده (NG tube) است و در موارد اورژانسی کاربرد حیاتی دارد.
کاربردهای اصلی (Indications) طبق متن اصلی:
تخلیه محتویات معده (مثلاً در اتساع و ولولوس معده - GDV).
کمپرس کردن معده که بیش از حد باد کرده است.
شستوشوی معده (Lavage) برای خارج کردن سموم کشنده.
تجویز دارو یا مواد تشخیصی مثل باریم (Barium) مستقیم در معده.
متن مستند انگلیسی (برای استناد شما): “Placement of a tube through the mouth into the stomach, also known as orogastric intubation, is performed for the purpose of removing gastric contents, decompressing a distended stomach (e.g., gastric dilation-volvulus; ch. 261), lavaging the stomach, and/or administering medications or diagnostic solutions (e.g., barium).”
۲. مهمترین عوارض و خطرات (Complications) کدامند؟
پاسخ: این روش گرچه ساده به نظر میرسد، اما تهاجمی است و عوارض جدی دارد که باید قبل از کار آنها را بسنجید (Weigh the risks).
عوارض اصلی:
پارگی یا آسیب به دیواره مری یا معده (Esophageal or gastric wall damage / perforation).
ریفلاکس و بهدنبال آن آسپیراسیون (Aspiration): یعنی برگشت محتویات معده به حلق و ورود آن به ریهها که پنومونی آسپیراسیونی ایجاد میکند.
عوارض بیهوشی: مخصوصاً در حیوانات بحرانی یا مسموم که ریسک بالاتری دارند.
نکته حیاتی برای آزمون: در حیوانات با اتساع شدید معده (مثل GDV شدید)، ممکن است قبل از لولهگذاری، نیاز به تروکاریزاسیون از طریق پوست (Percutaneous trocarization) باشد تا فشار معده کم شود و لوله بتواند وارد کاردیا (Cardia) شود. (به ویدئوی ۱۰۵.۱ مراجعه شود).
۳. چطور سایز لوله و طول ورود آن را انتخاب کنیم؟
پاسخ: انتخاب سایز اشتباه، یا وارد کردن بیش از حد یا کم لوله، فاجعهبار است.
سایز لوله (Tube Diameter): تا جای ممکن باید بزرگترین سایزی را انتخاب کنید که از مری عبور کند (حدوداً همقطر لوله تراشه - Endotracheal tube - برای همان حیوان).
سگهای بالغ تا ۱۵ کیلوگرم: کاتتر قرمز ۱۸ Fr (18 Fr red rubber).
سگهای بالای ۱۵ کیلوگرم: حتماً باید از لوله مخصوص اوروگاستریک (True orogastric tube) استفاده شود (نه کاتتر قرمز).
اندازهگیری طول ورود (Measuring Length): لوله را از نوک بینی (Nares) تا آخرین دنده (Last rib / 13th rib) قرار دهید (نگاه کنید به شکل ۱۰۵.۳، A). این نقطه را با چسب سفید (White tape) یا ماژیک علامت بزنید (شکل ۱۰۵.۳، B).
متن مستند انگلیسی: “Measurement of the length of the tube to be inserted should be performed using the nares and the last rib as landmarks… and the tube should be marked with either a piece of white tape or a permanent marker.”
۴. جزئیات گامبهگام انجام لولهگذاری (Procedure) چیست؟
پاسخ: مراحل را دقیقاً به ترتیب زیر انجام دهید (تأکید بر بیهوشی و محافظت از راه هوایی):
بیهوشی و لوله تراشه: حتماً حیوان را بیهوش کنید و لوله تراشه (Endotracheal tube) را با کاف باد شده قرار دهید تا از آسپیراسیون جلوگیری شود. (بهجز نوزادانی که رفلکس گگ ندارند).
باز نگه داشتن دهان: از گاگ دهان (Mouth gag) یا رول چسب استفاده کنید.
روغنکاری و عبور لوله: لوله را با روانکننده آبکی (Water-soluble lubricant) چرب کنید و بهآرامی از سمت چپ-پشتی حلق (Left dorsal aspect of the pharynx) به سمت مری هدایت کنید.
تخلیه با جاذبه: انتهای دیگر لوله را همیشه پایینتر از حیوان و داخل یک ظرف جمعکننده قرار دهید تا محتویات با نیروی جاذبه خارج شوند (Gravitational drainage).
رفع مقاومت: اگر لوله جلو نرفت، مقدار کمی هوا به داخل آن بدمید (با قرار دادن گاز بر روی دهان خود) یا در GDV با چرخش ملایم (Twisting motion) آن را عبور دهید.
خارج کردن لوله (نکته طلایی): قبل از خارج کردن لوله، آن را تقریباً ۱۰ سانتیمتر از انتهای خود محکم خم کنید (Tightly kinked) و تا زمانی که کامل بیرون کشیدید، این خمیدگی را نگه دارید تا مایعات به داخل حلق نریزند.
بعد از خروج، حلق و دهان را با ساکشن یا گاز پاک کنید.
۵. شستوشوی معده (Gastric Lavage) چه زمانی مفید است و چه زمانی ممنوع؟
پاسخ: شستوشوی معده، یعنی خارج کردن سموم با ریختن مایع و تخلیهی مکرر آن. اما این روش روتین نیست و باید انتخابی عمل کرد.
موارد اندیکاسیون (که سودمند است):
بلعیدن مقدار کشنده سم در کمتر از ۱ ساعت قبل از مراجعه.
حیوانی که به دلیل اختلال هوشیاری نمیتوان استفراغ ایجاد کرد (Induction of emesis is contraindicated).
موارد منع مطلق (Contraindications):
بلعیدن مواد خورنده (Caustic) یا فرار (Volatile) چون باعث ریفلاکس اسید، آسیب مخاط و پنومونی آسپیراسیونی میشود.
بادی معده بدون پیچخوردگی (Food bloat without torsion).
بلعیدن موادی که در معده سفت میشوند، مثل چسب پلیاورتان (Polyurethane adhesive مثل Gorilla Glue) که باید با گاستروتومی (Gastrotomy) خارج شوند، نه با لاواژ.
متن مستند انگلیسی: “Gastric lavage is contraindicated in animals that have ingested caustic or volatile substances because esophageal reflux, mucosal damage, and aspiration pneumonia could result.” ”…ingestion of material that solidifies in the stomach, such as polyurethane adhesive… requires gastrotomy for removal.”
۶. شواهد علمی در مورد تأثیر شستوشوی معده چیست؟
پاسخ: آکادمی سمشناسی بالینی آمریکا میگوید که شستوشو بهصورت روتین سودی ندارد، اما در دامپزشکی هنوز در موارد خاص استفاده میشود. طبق تحقیقات انجامشده روی سگها:
اگر لاواژ در ۱۵ دقیقه اول انجام شود، مقدار زیادی از سم خارج میشود.
اگر ۱ ساعت از بلع سم گذشته باشد، لاواژ کمتر از ۱۵٪ از سم را خارج میکند (< 15% recovery).
در یک مطالعه بر روی آسپرین (mg/kg ۵۰۰): لاواژ به همراه زغال فعال (که نیم ساعت بعد داده شد)، ۳۷٪ غلظت پلاسمایی سالیسیلات را کاهش داد که نشان میدهد اگر زود انجام شود، مؤثر است.
۷. تکنیک دقیق انجام شستوشوی معده چگونه است؟
پاسخ: مراحل فنی بسیار مهم هستند (به ویدئوی ۱۰۵.۲ و شکل ۱۰۵.۱ و ۱۰۵.۲ توجه کنید):
مایع لاواژ: از مایع گرم (آب یا سرم فیزیولوژیک ایزوتونیک) به مقدار ۱۰ تا ۳۰ میلیلیتر به ازای هر کیلوگرم وزن استفاده کنید.
روش انفوزیون: مایع را با پمپ معده، قیف (Funnel) یا پمپ بیلج (Bilge pump) وارد کنید. هرگز از شلنگ آب باغچه استفاده نکنید و هرگز برای تخلیه از ساکشن استفاده نکنید (چون باعث آسیب مخاطی میشود).
سیکلهای لاواژ: مایع را وارد کنید، بگذارید با جاذبه خارج شود، و این چرخه را ۵ تا ۱۰ بار تکرار کنید.
تغییر وضعیت: حیوان را به پهلو بخوابانید و برای سیکلهای بعدی، او را به پهلو دیگر بچرخانید (Turn to opposite recumbency) تا محتویات تمام نقاط معده خارج شود. حتماً بعد از چرخاندن، محل لوله تراشه و باد بودن کاف آن را چک کنید.
در حین تخلیه، بهآرامی معده را تکان دهید (Ballottement) تا خروج مایع بهتر شود.
متن مستند انگلیسی: “Suction should never be used for emptying the stomach as this may cause mucosal trauma.” “The infuse-drain cycle should be repeated (typically 5-10 times) in order to effectively clean out the stomach.”
۸. بعد از اتمام کار، زغال فعال و ریکاوری حیوان چگونه است؟
پاسخ: مرحله ریکاوری به اندازه خود لاواژ مهم است.
تجویز زغال فعال (Activated Charcoal): در آخرین سیکل لاواژ، اگر اندیکاسیون دارد، مقدار ۱ تا ۵ گرم به ازای هر کیلوگرم زغال را از همان لوله اوروگاستریک وارد معده کنید و با کمی آب بشویید. نکته: دادن زغال قبل از لاواژ در انسانها مزیتی ثابتشده ندارد.
تخلیه معده قبل از اکستوبیشن: حتماً قبل از خارج کردن لوله تراشه، معده را کاملاً تخلیه کنید تا پُر نباشد (کاهش خطر استفراغ و آسپیراسیون).
اکستوبیشن در سگها: لوله تراشه را تا زمانی که حیوان به حالت جناغی (Sternal) برگردد و رفلکس بلع داشته باشد، نگه دارید.
اکستوبیشن در گربهها (نکته ویژه آزمون): در گربهها به دلیل خطر اسپاسم حنجره (Laryngospasm)، اکستوبیشن را به تأخیر نیندازید. بهتر است دوز کمتری از زغال فعال به گربه بدهید یا زغال را بعد از به هوش آمدن تجویز کنید.
متن مستند انگلیسی: “Following gastric intubation ± lavage, the animal should remain endotracheally intubated with the cuff inflated until sternal and swallowing. Extubation should not be delayed in cats, however, due to risk of laryngospasm.”