پاسخ: ابتدا باید تعریف دقیق این مواد را بدانیم. یک ماده اسید (Acid) در محلول آبی، پروتون (یون هیدروژن) آزاد میکند و pH کمتر از ۷ دارد (مثل اسیدکلریدریک، فسفریک و سولفوریک). در مقابل، ماده قلیا (Alkali) در آب یون هیدروکسیل ((OH^{-})) ایجاد میکند و pH بالاتر از ۱۲ دارد (مثل سدیمهیدروکسید و پتاسیمهیدروکسید موجود در چربیگیرها و بازکنندههای فاضلاب).
نکته پاتوفیزیولوژی طلایی برای آزمون: اسیدها باعث نکروز انعقادی (Coagulative necrosis) میشوند که تا حدودی از نفوذ بیشتر جلوگیری میکند، اما قلیاها باعث نکروز مایعشونده (Liquefactive necrosis) شده و اعصاب انتهایی را تخریب میکنند. در نتیجه حیوان درد کمتری حس میکند و ماده سمی مدت بیشتری با بافت در تماس میماند، بنابراین ضایعات قلیایی از اسیدی شدیدتر و گستردهتر هستند. یک نکته بسیار مهم که در متن آمده: “The absence of ulcers on the lips, tongue, or oropharyngeal region doesn’t mean there will not be ulcers in the upper GI tract” (عدم وجود زخم در لب، زبان یا حلق به این معنا نیست که در مری فوقانی زخم نداریم). حتی اشاره شده که تا ۳۰٪ از بیماران با زخم مری، ضایعه دهانی ندارند!
درمان اورژانسی (و ممنوعیتها): ۱. القای استفراغ (Emesis) مطلقاً ممنوع است، زیرا برگشت اسید/قلیا باعث سوختگی مجدد مری (سوختگی دوگانه) و پارگی میشود. ۲. زغال فعال (Activated charcoal) موثر نیست. ۳. اقدام صحیح: رقیقسازی با شیر یا آب به میزان (0.5 ml/kg) از راه خوراکی (PO) که در دقایق اولیه موثر است. ۴. محافظت از مخاط: سوکرالفات (Sucralfate) به صورت سوسپانسیون (0.25 - 1 g) هر ۶ تا ۸ ساعت و امپرازول (Omeprazole) با دوز (1 mg/kg) هر ۱۲ ساعت به مدت ۱۰ تا ۱۴ روز. در موارد شدید، مایعات وریدی (IV) و مسکنهای اوپیوئیدی برای کنترل درد تجویز میشود.
پاسخ: شویندهها (Detergents) بر اساس بار الکتریکی در محلول تقسیم میشوند: - آنیونی (Anionic) و غیر یونی (Nonionic): فقط باعث تحریک خفیف دستگاه گوارش (GI upset) میشوند. - کاتیونی (Cationic): شامل ترکیبات آمونیوم چهارتایی (Quaternary ammonium compounds) مثل بنزالکونیوم کلراید (Benzalkonium chloride) هستند. این گروه خورنده (Corrosive) بوده و علائم و درمان آنها دقیقاً مشابه اسیدها و قلیاهای قوی است (یعنی القای استفراغ ممنوع!).
پاسخ: کودها معمولاً حاوی نیتروژن، فسفر و پتاسیم (NPK) هستند. در سگ و گربه، اغلب فقط باعث استفراغ و اسهال خودمحدودشونده (Self-limiting) میشوند. اگر حیوان دچار کمآبی یا استفراغ شدید شد، از مایعدرمانی (IV fluids) و ضداستفراغهایی مثل ماروپیتانت (Maropitant) استفاده میکنیم. توجه کنید: در متن به صراحت آمده: “Activated charcoal does not bind effectively to fertilizer” (زغال فعال به کود متصل نمیشود)، پس تجویز آن بیفایده است. دو استثنای بسیار مهم که باید برای آزمون حفظ باشید: ۱. مالچ پوسته کاکائو (Cocoa bean mulch): حاوی متیلگزانتین (Methylxanthine) است که برای سگها سمی است (ببینید: فصل ۱۳۳). ۲. پودر استخوان (Bone meal): مصرف بسیار زیاد آن میتواند باعث انسداد روده (Obstipation) شود.
پاسخ: این گیاهان (معمولاً از خانواده Araceae مثل دیفنباخیا و سینگونیوم) دارای سلولهای تخصصی به نام ایدیوبلاست (Idioblast) هستند که داخلشان کریستالهای سوزنیشکل اگزالات کلسیم (Calcium oxalate) به نام رافید (Raphides) در یک ماده ژلاتینی قرار دارد. هنگامی که حیوان برگ را میجود، آسیب به سلول باعث میشود آب وارد سلول شده، ماده ژلاتینی متورم شود و رافیدها را مانند تیرکمان به سمت مخاط دهان، زبان و حلق پرتاب کند. این پروسه مکانیکی همراه با آزادسازی آنزیمهای پروتئولیتیک و هیستامین، التهاب شدید ایجاد میکند. نکته حیاتی برای آزمون: این کریستالها نامحلول (Insoluble) هستند و به کلیه نمیرسند، بنابراین بر خلاف مسمومیت با اتیلنگلیکول (که اگزالات محلول است)، آسیب کلیوی (AKI) ایجاد نمیکنند. درمان: - القای استفراغ و تجویز زغال فعال ممنوع است (متن: “Induction of emesis and administration of activated charcoal are not indicated in IO ingestions”). - درمان: رقیقسازی با لبنیات (شیر یا ماست) و شستشوی دهان برای خارج کردن کریستالها. معمولاً علائم طی ۱ تا ۲ ساعت برطرف میشود.
پاسخ: پیازهای زینتی (لیلیوم، آماریلیس، نرگس، لاله، سنبل و …) حاوی آلکالوئیدهای سمی مانند لیکورین (Lycorine) و گالانتامین (Galanthamine) هستند. علائم بالینی معمولاً شامل استفراغ، اسهال (گاهی خونی)، و افت فشار خون ناشی از هیپوولمی (Hypotension secondary to hypovolemia) است که در عرض ۱ ساعت ظاهر شده و تا ۲۴ ساعت طول میکشد. درمان: حمایتی است. شامل مایعات وریدی (IV fluids)، ضداستفراغها و محافظهای گوارشی مثل سوکرالفات یا مهارکنندههای پمپ پروتون (مثل امپرازول). در موارد بلع پیاز، حتماً فشار خون (Blood pressure) را پایش کنید (جدول ۹۱ کتاب را ببینید).
پاسخ: این چسبها که حاوی ایزوسیاناتها (Isocyanates) هستند (لیست آنها در Box 136.1 آمده)، خاصیت جاذب رطوبت (Hygroscopic) داشته و در تماس با اسید معده و دمای بدن، به شدت منبسط میشوند. طبق متن: “one study documented an 8-fold increase in volume over 2 hours” (یک مطالعه افزایش ۸ برابری حجم را طی ۲ ساعت ثبت کرده است). این توده بزرگ و زبر در معده، مانند یک جسم خارجی (Foreign body) عمل کرده و باعث انسداد خروجی معده (Gastric outflow obstruction) میشود. علائم اولیه شامل استفراغ، بیحالی و درد شکم است که میتواند به انسداد کامل تبدیل شود و نیاز به مداخله جراحی یا آندوسکوپی پیدا کند.
پاسخ: آلبوترول یک گشادکننده برونش (Bronchodilator) است که در دوز درمانی، آگونیست انتخابی گیرنده بتا-۲ (Beta-2 agonist) محسوب میشود (کاهش پتاسیم سرم و گشاد شدن عروق). اما در مصرف بیش از حد (Overdose) که معمولاً بر اثر گاز گرفتن اسپری تنفسی توسط سگ رخ میدهد، این دارو تحریک بتا-۱ (Beta-1) را نیز شروع میکند.
پاتوفیزیولوژی قلبی: تحریک بتا-۱ در میوکارد باعث افزایش شدید ضربان (Chronotropy) و قدرت انقباض (Inotropy) میشود که به صورت تاکیکاردی سینوسی پایدار (Sinus tachycardia با ضربان ۲۰۰ تا ۳۰۰ در دقیقه) بروز میکند. متن هشدار میدهد: “The longer sinus tachycardia continues, the more pathological arrhythmias are seen and the higher the risk of myocardial necrosis” (هرچه تاکیکاردی سینوسی ادامه یابد، آریتمیهای پاتولوژیک بیشتر و خطر نکروز میوکارد بالاتر میرود).
درمان قطعی: - شروع مایعدرمانی وریدی (IV fluids) و مانیتورینگ قلبی به مدت ۱۲ تا ۲۴ ساعت. - در صورت تاکیکاردی شدید، داروی انتخابی، یک بتا بلوکر غیرانتخابی (Non-selective beta blocker) مانند پروپرانولول (Propranolol) با دوز (0.02 - 0.06 mg/kg) به صورت ورودی (IV) است که باید به صورت تدریجی (تیتر) تا رسیدن به ضربان هدف تجویز شود.
💡 توصیه ویژه برای آزمون: حتماً نگاهی به جدول 136.1 (خلاصه سموم گوارشی)، جدول 136.3 (لیست گیاهان حاوی اگزالات نامحلول) و جدول 136.4 (سموم پیازهای زینتی) در کتاب بیندازید. همچنین Box 136.1 نام ایزوسیاناتهای مهم را دارد که برای سوالات شناسایی سم بسیار کاربردی است.