پرسش: چاقی در دامپزشکی دقیقاً چگونه تعریف میشود و آمار شیوع آن چقدر است؟
پاسخ: چاقی (Obesity) در اصل یک اختلال ناشی از تعادل انرژی مثبت (Positive energy balance) است؛ یعنی کالری دریافتی از کالری مصرفی بیشتر است. اگر این روند طولانی شود، مازاد انرژی به شکل چربی در زیر پوست (Subcutaneous) و اطراف احشاء (Perivisceral) ذخیره شده و وزن و حجم حیوان افزایش مییابد. از نظر عددی، اگر وزن حیوان ۱۰ تا ۲۰ درصد بالاتر از وزن ایدهآل (Ideal Body Weight - IBW) باشد، حیوان اضافهوزن (Overweight) و اگر بیش از ۲۰٪ بالاتر باشد، چاق (Obese) محسوب میشود. شیوع آن در کشورهای صنعتی بسیار بالاست و بر اساس مطالعات مختلف به ۵۹٪ در سگها و ۶۳٪ در گربهها میرسد. اما باید توجه داشته باشید که این اعداد به شدت تحت تأثیر روش اندازهگیری نمره وضعیت بدنی (Body Condition Score - BCS)، جمعیت مورد مطالعه و فرهنگ منطقه هستند، پس با احتیاط تفسیر میشوند.
متن اصلی برای استناد (Definition):
“A patient is considered overweight if the excess weight is 10-20% over ideal and obese if it exceeds 20%… Obesity is the most frequently encountered nutritional disorder… reaching a prevalence, in some countries, of up to 59% in dogs and 63% in cats.”
پرسش: چه عواملی در حیوان و صاحب، شانس ابتلا به چاقی را افزایش میدهند؟
پاسخ: فاکتورهای خطر به دو دسته کلی تقسیم میشوند (به جدول ۱۵۰-۱ (Table 150.1) در کتاب مراجعه کنید):
الف) عوامل مرتبط با خود حیوان: - نژاد (Breed): در سگها، نژادهای لابرادور رتریور، گلدن رتریور و پاگ مستعدترند. در لابرادورها، یک جهش حذفی در ژن POMC (پروپیوملانوکورتین) اثبات شده که باعث افزایش اشتها و چاقی میشود. در گربهها، نژادهای مخلوط (Crossbreeds) و همچنین بریتیش شورتهیر، مینکون و نروژی جنگلی BCS بالاتری دارند. - جنسیت (Sex): در گربهها، نرها بیشتر درگیر میشوند. در سگها هرچند آمار نشان میدهد مادهها بیشتر هستند، اما متاآنالیزها ارتباط قطعی جنسیت را ثابت نکردهاند. - سن (Age): در هر دو گونه، میانسالی بیشترین ریسک را دارد (بیماریهای ۱۰-۱۲ سالگی کاهش مییابد) به دلیل کاهش فعالیت فیزیکی و کاهش متابولیسم پایه. - عقیمسازی (Neutering): یک عامل بسیار قوی است. عقیمسازی باعث کاهش هزینه انرژی در حالت استراحت، کاهش فعالیت و حذف اثر سرکوبکنندگی هورمونهای جنسی بر اشتها میشود. در گربهها، این اثر در نرهای عقیمشده بیشتر از مادههاست.
ب) عوامل مرتبط با صاحب (Owner): - نوع رژیم: رژیمهای پرچرب و کمکربوهیدرات و غذاهای خشک (به دلیل تغذیه آزاد و تراکم انرژی بالا) در گربهها ریسکزا هستند. غذاهای خانگی و تشویقیهای اضافی (Table scraps, treats) در سگها بسیار خطرناکاند. - ورزش: کمتحرکی شدیداً با BCS بالا مرتبط است. گربههای کاملاً داخلخانه (Indoor) چاقتر از گربههای دارای دسترسی به خارج هستند. - سبک زندگی صاحب: صاحبانی که خودشان چاق هستند، سن بالایی دارند، درآمد پایینتری دارند یا به رژیم متعادل اهمیت نمیدهند، معمولاً حیوان چاقتری دارند. جالب است که گربههایی که با یک سگ زندگی میکنند، ریسک چاقی کمتری دارند. همچنین گربههایی که التماس غذا میکنند، بیش از ۳ برابر بیشتر در معرض چاقی هستند (چون صاحب رفتار را اشتباه تفسیر کرده و با غذا پاداش میدهد).
متن اصلی برای استناد (Risk Factors):
“In Labrador Retrievers… a deletion mutation of POMC… is strongly associated with weight… Cats fed dry food are more likely to be overweight/obese… Owners who are obese… tend to have more overweight or obese dogs.”
پرسش: مغز، دستگاه گوارش و بافت چربی چطور با هم تعامل میکنند تا اشتها و وزن را کنترل کنند؟
پاسخ: این یک مدار پیچیده هورمونی-عصبی است:
۱. سیستم عصبی مرکزی (CNS - Central Nervous System): مرکز اصلی کنترل اشتها، هسته کمانی (Arcuate Nucleus) در هیپوتالاموس است. در این هسته دو دسته نورون متضاد داریم: - نورونهای NPY/AGRP (نوروپپتید Y و پپتید مرتبط با اگوتی): اینها اشتها آور (Orexigenic) هستند و باعث افزایش اشتها و کاهش مصرف انرژی میشوند. - نورونهای POMC-CART (پروپیوملانوکورتین/ترانسکریپت مرتبط با کوکائین و آمفتامین): اینها بیاشتها کننده (Anorexigenic) هستند و اشتها را کاهش میدهند.
۲. دستگاه گوارش (Digestive System): این هورمونها از دستگاه گوارش ترشح شده و روی هسته کمانی اثر میگذارند: - گرلین (Ghrelin): تنها هورمون اُرکسینوژنیک گوارشی است که از سلولهای معده ترشح میشود. در زمان ناشتا افزایش یافته و اشتها را تحریک میکند. با پر شدن معده، ترشح آن کم میشود. - کولهسیستوکینین (Cholecystokinin - CCK): از سلولهای I روده کوچک ترشح شده و حس سیری را افزایش میدهد. - پپتید YY (Peptide YY - PYY): از سلولهای L ایلئوم و ژژنوم انتهایی ترشح شده و تا ۱۲ ساعت اشتها را کاهش میدهد. ترشح آن در پاسخ به دریافت چربی، بیشتر از کربوهیدرات و پروتئین است. - GLP-1 (گلوکاگون لایک پپتید-۱): علاوه بر افزایش ترشح انسولین، اثر سیرکنندگی قوی دارد و نورونهای POMC-CART را تحریک میکند.
۳. بافت چربی (Adipose Tissue) و آدیپوکاینها (Adipokines): بافت چربی فقط انبار انرژی نیست؛ یک ارگان اندوکرین فعال است که هورمونهایی به نام آدیپوکاین ترشح میکند: - لپتین (Leptin): عمدتاً از آدیپوسیتها ترشح میشود. وظیفه طبیعی آن تحریک POMC-CART، کاهش اشتها و افزایش مصرف انرژی است. مشکل بزرگ در چاقی، مقاومت به لپتین (Leptin Resistance) است؛ یعنی با وجود اینکه سطح لپتین خون در حیوانات چاق بسیار بالاست، مغز به آن پاسخ نمیدهد و این بیتنظیمی باعث ادامه ذخیره چربی میشود. - آدیپونکتین (Adiponectin): تقریباً منحصراً از آدیپوسیتهای بالغ ترشح میشود. اثرات مفید آن شامل افزایش حساسیت به انسولین، کاهش قند خون، اثر ضدالتهابی و محافظت از قلب است. سطح آن در حیوانات چاق کاهش مییابد (و با کاهش وزن افزایش مییابد). - التهاب مزمن خفیف (Low-grade Inflammation): چاقی یک بیماری التهابی در نظر گرفته میشود. بافت چربی حیوانات چاق دارای نواحی نکروز و نفوذ سلولهای التهابی است که منجر به ترشح سیتوکینهای پیشالتهابی مانند TNF-α و IL-6 میشود. این سیتوکینها باعث مقاومت به انسولین (Insulin Resistance) در سطح مرکزی و محیطی میشوند. هیپرلپتینمی موجود، تولید TNF-α را تحریک کرده و TNF-α نیز ترشح آدیپونکتین را مهار میکند (یک چرخه معیوب).
متن اصلی برای استناد (Pathophysiology):
“Obesity is a disease that is considered a chronic state of low-grade inflammation… Leptin controls BW by decreasing appetite… However, in obese patients, high serum leptin concentrations do not inhibit appetite… Adiponectin… in cats and obese men, its blood concentration is decreased.”
پرسش: چاقی دقیقاً روی کدام سیستمهای بدن اثر مخرب میگذارد؟
پاسخ: چاقی روی کیفیت و طول عمر اثر منفی دارد و با بیماریهای زیر همراه است:
۱. اختلالات غدد درونریز (Endocrine Disorders): - دیابت نوع ۲ (DM2): شدیداً با چاقی مرتبط است، بهویژه در گربهها (گربههای چاق تقریباً ۴ برابر بیشتر در معرض DM2 هستند). در سگها، چاقی باعث مقاومت انسولینی میشود اما به ندرت به DM2 ختم میشود. حساسیت انسولینی در سگهای با BCS خوب، ۵۸٪ بیشتر از سگهای چاق است. - کمکاری تیروئید (Hypothyroidism): افزایش وزن از علائم شایع آن است. در این بیماران سطح لپتین و انسولین سرم افزایش مییابد. - هایپرلیپیدمی (Hyperlipidemia): افزایش کلسترول و تریگلیسرید خون که با پانکراتیت، بیماری کبدی و آترواسکلروز در سگها و DM2 در گربهها مرتبط است (به فصول ۱۵۵ و ۱۵۶ ارجاع داده شده است).
۲. اختلالات ارتوپدی (Orthopedic Disorders): - کاهش وزن بهتنهایی باعث کاهش لنگش (Lameness) در بیماران مبتلا به استئوآرتریت (OA) مفصل ران و آرنج میشود. - ریسک پارگی رباط صلیبی قدامی (Cranial Cruciate Ligament - CCL) در سگهای چاق، ۴ برابر بیشتر است. - شدت آرتروز آرنج در لابرادورهایی که رژیم محدود دارند، کمتر است. - گربههای چاق/اضافهوزن، ۲.۹ برابر بیشتر در معرض لنگش هستند.
۳. بیماری کلیوی و مجاری ادرار تحتانی (Kidney & FLUTD): - در سگهای چاق، کاهش وزن باعث کاهش نسبت پروتئین به کراتینین ادرار (UPC) و کراتینین سرم میشود. - در گربهها، ارتباط چاقی با بیماری مجاری ادرار تحتانی گربهسانان (FLUTD) مطرح است (مکانیسم احتمالی: کمتحرکی، کاهش مصرف آب و تجمع چربی دور مجرای ادرار که باعث دیسوری میشود)، هرچند برخی مطالعات این ارتباط را نفی کردهاند. همچنین در سگها، چاقی با افزایش سنگهای اگزالات کلسیم مرتبط دانسته شده است.
۴. نئوپلازی (Neoplasia - Cancer): - لپتین بالا اثر آنژیوژنیک (رگزایی) و ضدآپوپتوز دارد و آدیپونکتین پایین اثر معکوس دارد. چاقی یک حالت پیشالتهابی است. - در سگها، BCS بالا یک فاکتور خطر در کارسینوم التهابی پستان است و باعث پیشرفت تومور و متاستاز میشود. جالب است که در لنفوم و استئوسارکوم، چاقی در زمان تشخیص، تأثیر منفی بر بقا نداشته و حتی افزایش وزن حین درمان با بقای بیشتر همراه بوده است (به فصل ۱۶۳ ارجاع دهید).
۵. اختلالات قلبی-عروقی (Cardiovascular): - افزایش وزن (۱۰٪) در سگ باعث افزایش ضربان قلب، برونده قلبی و فشار خون میشود. - ارتباط مستقیم چاقی با نارسایی احتقانی قلب (CHF) در سگ و گربه همچنان نامشخص است.
متن اصلی برای استناد (Consequences):
“BW reduction alone results in a significant decrease in lameness in obese patients with hip and/or elbow osteoarthritis… likelihood of cranial cruciate ligament rupture in obese dogs is 4 times higher… obese cats may exhibit insulin resistance and are almost 4 times more likely to develop DM2 than normal weight cats.”
پرسش: پارادوکس چاقی چیست و در چه شرایطی نباید اجازه کاهش وزن شدید بدهیم؟
پاسخ: پارادوکس چاقی به این معناست که برخلاف انتظار، در برخی بیماریهای خاص، حیواناتی که اضافهوزن متوسط (Moderate Overweight) دارند، طول عمر بیشتری نسبت به حیوانات لاغر یا بسیار لاغر نشان میدهند. این پدیده بهویژه در بیماریهای زیر دیده میشود: نارسایی قلبی (CHF)، بیماری مزمن کلیوی (CKD) و برخی نئوپلازیها. دلایل احتمالی این پارادوکس عبارتند از: ۱. ترشح فاکتورهای محافظتی عصبی-غددی از بافت چربی. ۲. وجود توده عضلانی بیشتر (Lean Body Mass) در کنار چربی، که در بیماریهای کاتابولیک (تخریبکننده) مانند CHF، یک ذخیره حیاتی برای حیوان محسوب میشود. بنابراین، در این بیماران خاص، کاهش وزن شدید توصیه نمیشود و باید با احتیاط کامل برخورد کرد.
متن اصلی برای استناد (Paradox):
“Despite the fact that obesity predisposes to certain diseases, the ‘paradox of obesity’ indicates that… dogs and cats with heart failure, renal disease, and certain neoplastic diseases and with moderate overweight survive longer than lean ones.”
پرسش: در اولین ویزیت بیمار چاق، چه اقداماتی انجام میدهیم و چگونه کالری رژیم را محاسبه میکنیم؟
پاسخ: ارزیابی اولیه شامل دو بخش بررسی حیوان و بررسی صاحب است.
ارزیابی حیوان (Patient Assessment): - ابتدا نمره وضعیت بدنی (BCS) و نمره وضعیت عضلانی (Muscle Condition Score - MCS) را تعیین کنید (به فصل ۷۲ و ویدئو ۱۵۰.۱ (Video 150.1) در کتاب مراجعه کنید). BCS به شما وزن ایدهآل (IBW) را میدهد. - شرح حال دقیق شامل نژاد، سن، وضعیت عقیمسازی، میزان فعالیت، روتین غذایی، نوع رژیم، تعداد وعدهها و میزان تشویقیها را ثبت کنید. - آزمایشات خون و تصویربرداری برای بررسی بیماریهای همراه (کلیوی، قلبی، غدد) انجام دهید.
ارزیابی صاحب (Client Assessment): - رابطه عاطفی صاحب و حیوان را بسنجید. برخی صاحبان با دادن تشویقی بیش از حد، رفتار چاقکننده دارند. باید به صاحب توضیح دهید که کاهش وزن کنترلشده به نفع حیوان است و عدم کاهش وزن عواقب منفی دارد.
محاسبه کالری (محاسبه RER): برای شروع برنامه کاهش وزن، ابتدا نیاز انرژی در حالت استراحت (Resting Energy Requirement - RER) را بر اساس وزن ایدهآل (IBW) محاسبه میکنیم:
RER = 70 × (IBW_kg)^0.75RER = 30 + (IBW_kg × 70) (توجه: این فرمول برای حیوانات بزرگتر، کالری را بیش از حد برآورد میکند).RER = 63 ± 10.2 kcal / IBW^0.75 (توصیه میشود کمتر از ۴۲.۶ نباشد).RER = 52 ± 4.9 kcal / IBW^0.711 (توصیه میشود کمتر از ۴۲.۲ نباشد).با RER محاسبهشده شروع کنید و هر ۲ تا ۴ هفته یکبار، بر اساس میزان کاهش وزن، مقدار غذا را تنظیم کنید. برای اندازهگیری دقیق سهم غذا، استفاده از ترازو (Kitchen scale) بسیار دقیقتر از پیمانههای معمولی است.
متن اصلی برای استناد (RER Calculation):
“This is achieved by calculating the RER with the following formula: RER = 70 × IBW_kg^0.75. For patients between 2 and 25kg the linear equation RER = 30 + IBW_kg × 70 can be used, but this will overestimate the caloric needs for larger patients.”
پرسش: رژیم کاهش وزن اصولی چه ویژگیهایی دارد و نقش ورزش در آن چیست؟
پاسخ: نکته طلایی: کاهش وزن به معنای کمتر خوردن نیست، بلکه به معنای متفاوت خوردن است. کم کردن حجم همان غذای قبلی، باعث کمبود مواد مغذی ضروری میشود.
مدیریت تغذیهای (Nutritional Management):
- از رژیمهای تجاری مخصوص کاهش وزن استفاده کنید. این رژیمها کالری را کاهش داده، احساس سیری را افزایش و کمبود مواد مغذی را جبران میکنند.
- در سگها: رژیمهای پروتئین بالا (High Protein) و فیبر بالا (High Fiber) بهترین هستند. ترکیب این دو، تراکم کالری را کم کرده و سیری طولانیمدت ایجاد میکند. (میزان توصیهشده NRC: پروتئین روزانه 3.28g / BW(kg)^0.75).
- در گربهها: رژیمهای کمکربوهیدرات (Low Carbohydrate) به جای فیبر بالا ارجحیت دارند، زیرا باعث استفاده از اجسام کتونی کبدی به عنوان منبع انرژی شده و برای کنترل DM2 بسیار مفید است. استفاده از غذای تر (Wet food) در گربهها بسیار بهتر است زیرا رطوبت بالا و تراکم انرژی پایینتر دارد، حجم غذا را بالا برده و سرعت کاهش وزن را افزایش میدهد.
- انتقال تدریجی: در سگها طی ۶-۸ روز و در گربهها تا ۲ هفته، به آرامی غذای جدید را جایگزین کنید (تعویض ناگهانی در سگها باعث مشکلات گوارشی و در گربهها باعث بیاشتهایی و خطر لیپیدوز کبدی میشود).
- توزیع وعدهها: غذای روزانه را به چند وعده کوچک تقسیم کنید تا رفتار التماس غذا کاهش یابد.
- تشویقیها (Treats): میتوانند تا ۱۰٪ کالری روزانه را تشکیل دهند تا صاحب پایبند بماند.
- حداکثر کاهش وزن هفتگی: بیش از ۲٪ وزن بدن در هفته نباشد (در بیماران با بیماریهای همراه، حداکثر ۰.۵٪).
ورزش (Physical Exercise):
ترکیب رژیم با ورزش، توده عضلانی (Lean Mass) را حفظ میکند (برخلاف رژیم تنها).
- برای سگها: پیادهروی طولانیمدت، شنا، تردمیل زیرآبی و اسباببازیهای تغذیهای.
- برای گربهها: اسباببازیهای تعاملی مانند طناب، پر یا اشیاء حاوی جایزه.
- میزان مصرف انرژی در سگها در پیادهروی با سرعت ۱۰-۱۰.۵ دقیقه بر کیلومتر، حدود 1.1 kcal/kg/km محاسبه شده است. روزانه ۳۰-۶۰ دقیقه ورزش را شروع کرده و با توجه به سن و شرایط حیوان تنظیم کنید (به فصل ۲۲۶ ارجاع دهید).
متن اصلی برای استناد (Diet & Exercise):
“High protein and high fiber weight loss diets in dogs result in a greater percentage of weight loss… Low carbohydrate diets result in a change in the pattern of energy intake… using a wet diet is preferred, as it increases satiety… Weight loss programs including both physical exercise and diet are recommended since, unlike diet-only weight loss programs, they preserve lean body mass.”
پرسش: بعد از شروع رژیم، برنامه پایش چگونه است و چرا حیوانات دوباره وزن میگیرند؟
پاسخ: - هفته اول: ۱ یا ۲ بار تماس تلفنی با صاحب برای رفع نگرانیها. - ویزیتهای مجدد: دو هفته یکبار در ماه اول، سپس ماهی یکبار تا ۴ تا ۶ ماه. در هر ویزیت، وزن ثبت شده و BCS مجدداً ارزیابی میشود و نمودار وزن برای صاحب ترسیم میشود. - صاحب باید هفتهای یکبار وزن حیوان را در خانه ثبت کند. - رسیدن به وزن هدف معمولاً ۴ تا ۶ ماه طول میکشد (ممکن است تا یک سال هم برسد).
هشدار مهم (بازگشت وزن - Weight Regain): پس از رسیدن به وزن ایدهآل، کار تمام نشده است! تقریباً نیمی از بیماران به دلیل اثر بازگشتی (Rebound effect) دوباره وزن اضافه میکنند. چرا؟ زیرا پس از کاهش وزن، مصرف انرژی در حالت استراحت (RER) در حیوان کاهش مییابد (تا ۱۹٪ در گربهها و ۱۰٪ در سگها). یعنی برای حفظ وزن جدید، به کالری کمتری نسبت به قبل نیاز دارد. بنابراین، این بیماران باید تا مدتها (احتمالاً مادامالعمر) از رژیمهای مدیریت وزن با کالری محدود استفاده کنند. در سال اول پس از رسیدن به هدف، هر ۲-۳ ماه یکبار مجدداً ارزیابی شوند تا از ثبات وزن اطمینان حاصل شود.
متن اصلی برای استناد (Monitoring & Regain):
“Achieving optimal or desired weight usually takes up to 4-6 months… almost half of patients regain weight as a ‘rebound’ effect… after weight loss, patients have a decrease in energy expenditure (up to 19% in cats and 10% in dogs), so that less energy intake is needed to maintain the achieved weight.”