فشار خون شریانی سیستمیک (systemic arterial blood pressure) امروزه به یک تکنیک حیاتی در طب کوچک تبدیل شده است. سه کاربرد اصلی دارد:
متن انگلیسی جهت استناد:
“systemic arterial blood pressure (BP) measurement has become established as a vital technique in small animal practice. The major indications are monitoring of BP under anesthesia (primarily to prevent hypotension), the monitoring of BP in conscious patients (primarily for the diagnosis and monitoring of hypertension), and the monitoring of hemodynamically unstable patients.”
استاندارد طلایی (Gold Standard) اندازهگیری مستقیم فشار خون از طریق کاتتر گذاری شریانی (Direct measurement via arterial catheterization) است که به شما فشار خون سیستولیک (SAP)، دیاستولیک (DAP) و متوسط (MAP) را میدهد.
اما این روش تهاجمی (Invasive) است و برای حیوانات هوشیار معمولاً مناسب نیست و خطرات خاص خودش را دارد. به همین دلیل در کلینیکهای معمولی، مخصوصاً برای حیوانات هوشیار، از روشهای غیرتهاجمی (Non-invasive - NIBP) استفاده میکنیم که تمرکز اصلی این فصل روی آن است.
دو تکنیک رایج عبارتند از:
الف) روش اسیلومتری (Oscillometric) و نوع پیشرفتهی آن HDO
در این روش، یک کاف (Cuff) روی اندام یا دم بسته میشود و تا بالاتر از فشار خون باد میشود تا جریان خون قطع شود. وقتی کاف به آرامی تخلیه میشود، دستگاه نوسانات (Oscillation) دیواره شریان را در هنگام بازگشت جریان خون تشخیص میدهد و با الگوریتمهای اختصاصی خود، اعداد SAP، MAP و DAP را محاسبه میکند.
دستگاههای نسل جدید HDO (“high definition” oscillometric) مخصوص حیوانات با ضربان قلب بالا طراحی شدهاند.
ب) روش داپلر (Doppler Sphygmomanometry)
در این روش، یک پروب داپلر (Doppler probe) در پاییندست کاف (سمت انتهایی اندام) قرار میگیرد تا جریان خون را تشخیص دهد. کاف را باد میکنیم تا صدای جریان خون قطع شود، سپس به آرامی هوا را خارج میکنیم. اولین صدایی که دوباره شنیده میشود (بازگشت جریان خون)، همان فشار خون سیستولیک (SAP) محسوب میشود. داپلر معمولاً فقط برای تخمین SAP به کار میرود، چون تشخیص نقطه دیاستول با آن سخت و غیردقیق است.
متن انگلیسی جهت استناد به تفاوت دو روش:
“The oscillometric method relies on inflation of the cuff beyond the point of occlusion of arterial blood flow, and as the cuff slowly deflates the oscillation of the arterial wall from the return of pulsatile flow of blood is detected within the cuff… By contrast, the Doppler method is based on detection of pulsatile blood flow in an artery using a Doppler probe placed distal to the site of an inflatable cuff…”
واقعیت این است که روشهای غیرتهاجمی ذاتاً دارای عدم دقت (inherent inaccuracies) هستند و با مقادیر تهاجمی اختلاف دارند. اما این موضوع ارزش بالینی آنها را نفی نمیکند (درست مثل پزشکی انسان).
در سال ۲۰۰۷، کالج دامپزشکی آمریکا (ACVIM) معیارهایی برای اعتبارسنجی (Validation) این دستگاهها تدوین کرد (توسط پنل AHCP-VBPS). نکات کلیدی اعتبارسنجی: - اعتبارسنجی فقط برای همان گونه و همان شرایط معتبر است (مثلاً نتایج سگ بیهوش به گربه هوشیار تعمیم داده نمیشود). - متأسفانه بیشتر مطالعات روی حیوانات بیهوش انجام شده و اکثراً به معیارهای AHCP-VBPS نرسیدهاند.
با این حال، هیچ دستگاهی هنوز برای سگ یا گربه هوشیار به طور کامل تأیید نشده، اما این به معنای بیفایده بودن نیست! اگر با دقت و پروتکل استاندارد استفاده شوند، دادههای فوقالعاده ارزشمندی میدهند.
متن انگلیسی جهت استناد (این جمله خیلی کلیدی برای آزمون است):
“Although all methods of NIBP measurement are inaccurate compared with direct BP, and although no equipment has currently been fully validated (according to the AHCP- VBPS criteria) for use in conscious dogs or cats, this does not mean the equipment and techniques are not clinically useful. Inherent inaccuracies need to be recognized, and caution in the interpretation of BP data is warranted.”
انتخاب دستگاه و تفسیر اعداد تحت تأثیر عوامل زیر است: - گونه (Species): برخی دستگاهها در گربه بهتر عمل میکنند و برخی در سگ. - محل اندازهگیری (Measurement site): اندام جلویی (proximal to carpus)، اندام عقبی (proximal/distal to tarsus) یا دم (tail) نتایج مختلفی میدهند. - وضعیت حیوان (Position): ایستاده، نشسته یا به پهلو خوابیده تأثیر دارد. - سطح هوشیاری و استرس (Arousal/Anxiety): اضطراب شدیداً فشار را بالا میبرد (سندرم روپوش سفید - White coat effect).
توصیه عملی برای انتخاب دستگاه: - دستگاههای اسیلومتری معمولی در گربهها و سگهای کوچک ممکن است با شکست مواجه شوند یا زمانبر باشند (به دلیل ضربان قلب بالا و شریانهای کوچک). در این موارد استفاده از داپلر یا HDO عاقلانهتر است. - برای اندازهگیریهای سریالی (تکرار در یک حیوان)، حتماً همیشه از یک دستگاه، یک سایز کاف و یک محل استفاده کنید تا نتایج قابل مقایسه باشند.
متن انگلیسی:
”…the level of arousal or anxiety in both dogs and cats can have a significant effect on measured BP values, and that the position of the animal and the site at which BP is measured can also significantly affect results.”
طبق دستورالعمل ACVIM و ISFM، این پروتکل را مو به مو رعایت کنید:
انتخاب کاف (Cuff Selection): - عرض کاف باید ۳۰ تا ۴۰ درصد از محیط (Circumference) اندام یا دم باشد. - طول بخش بادشونده کاف (Inflatable bladder) باید حدوداً ۸۰ درصد محیط اندام باشد. (اگر کوتاه باشد، فشار را بیش از حد واقعی نشان میدهد و اگر بلند باشد، کمتر نشان میدهد). - کاف باید روی شریان مورد نظر قرار گیرد و قبل از باد شدن، فقط چسبیده باشد و جریان خون را مختل نکند. - (تصویر ۹۱.۱ و ۹۱.۲: محل قرارگیری کاف روی دم یا اندام را در کتاب ببینید)
ثبت اندازهگیری (Recording): - اولین عدد اندازهگیری را دور بیندازید (Discard the first reading). - سپس ۵ تا ۷ بار متوالی و پشت سر هم اندازهگیری کنید به شرطی که اختلاف بین اعداد کمتر از ۲۰٪ (consistency) باشد. - اگر روند صعودی یا نزولی داشتید یا اختلاف بیشتر از ۲۰٪ بود، به اندازهگیری ادامه دهید تا به ۵ تا ۷ عدد پایدار برسید. - میانگین (Mean) این اعداد را به عنوان فشار خون سیستولیک (SAP) در نظر بگیرید. - تمام اعداد (حتی آنهایی که دور ریختهاید) در پرونده ثبت شوند.
متن انگلیسی برای روش ثبت:
“The first BP measurement is usually discarded. Subsequently, ideally 5-7 consecutive and consistent (< 20% variability) measurements should be made and SAP calculated as the mean of these.”
طبق جدیدترین دستورالعمل ACVIM در سال ۲۰۱۸، فشار خون سیستولیک بر اساس خطر آسیب به ارگانهای هدف (Target Organ Damage - TOD) طبقهبندی میشود:
| محدوده فشار خون سیستولیک (SAP) | وضعیت | خطر آسیب به ارگانها (TOD) |
|---|---|---|
| کمتر از ۱۴۰ میلیمتر جیوه | نرموتنسیو (Normotensive) | خطر حداقل (Minimal) |
| ۱۴۰ تا ۱۵۹ | پرههایپرتنسیو (Prehypertensive) | خطر پایین (Low) |
| ۱۶۰ تا ۱۷۹ | هایپرتنسیو (Hypertensive) | خطر متوسط (Moderate) |
| ۱۸۰ و بالاتر | هایپرتنسیو شدید (Severely hypertensive) | خطر بالا (High) |
نکته خیلی مهم آزمونی: هیچوقت بر اساس یک بار اندازهگیری تصمیم به درمان نگیرید. مگر اینکه آسیب ارگان هدف (TOD) مشخصی دیده باشید، معمولاً باید در چند نوبت فشار اندازهگیری شود و فواصل تکرار بستگی به میزان خطر دارد (هرچه خطر بیشتر، فاصله تکرار کوتاهتر).
متن انگلیسی:
”…in the absence of identifiable TOD, in most cases decisions about classification and treatment of patients should be based on measurement of BP on more than one occasion.”
متن انگلیسی:
“Visual inspection of the recording on the monitor allows confirmation that the deflation of the cuff is linear and that the pulse waves are smooth, with an outline approximating a bell- shaped curve. If these criteria are not met, the reading should be discarded as unreliable.”