سوالات: ۱. چرا گربهها برخلاف سگها برای دریافت ویتامین A به منابع حیوانی وابستهاند و این تفاوت آنزیمی چه نام دارد؟ ۲. واحدهای IU و RE در مکملهای ویتامین A چه تفاوتی دارند و مقادیر توصیهشده AAFCO برای سگ و گربه چقدر است؟ ۳. علائم کمبود و مسمومیت با ویتامین A چیست و چرا گربهها مستعد مسمومیت هستند (با ذکر نام بیماری استخوانی خاص گربهها)؟ ۴. با وجود تابش نور خورشید، چرا سگ و گربه به ویتامین D غذایی نیاز دارند و آنزیم مقصر در گربه کدام است؟ ۵. تفاوت علائم کمبود ویتامین D در حیوانات در حال رشد (Ricketts) و بالغ (Osteomalacia) چیست و شایعترین علت مسمومیت با آن در حیوانات خانگی کدام است؟ ۶. ویتامین E چگونه از سلول محافظت میکند و رابطه مستقیم آن با اسیدهای چرب غیراشباع (PUFA) و سلنیوم (Selenium) چیست؟ ۷. بیماری پانستئاتیت (Pansteatitis) یا “بیماری چربی زرد” دقیقاً چیست و در چه شرایطی در گربهها بروز میکند؟ ۸. چرا کمبود ویتامین K در سگ و گربه نادر است و چه ارتباط عجیبی بین کنسرو ماهی و این کمبود در گربهها وجود دارد؟ ۹. در مورد ویتامینهای گروه B، کدام یک تحت تأثیر پروتئین جیره، ماهی خام، سفیده تخممرغ و ژنتیک قرار میگیرند؟ ۱۰. چرا در تغذیه بالینی، نسبت کلسیم به فسفر از مقدار مطلق آنها مهمتر است و محدوده ایدهآل و مقادیر AAFCO چقدر است؟
پاسخ سوال ۱ (تفاوت سگ و گربه در ویتامین A): ویتامین A فعال (رتینول - Retinol) برای همه حیوانات ضروری است. بسیاری از پستانداران مثل سگ، آنزیمی به نام دیاکسیژناز (Dioxygenase) در مخاط روده دارند که بتاکاروتن (Beta-carotene) موجود در گیاهان را به ویتامین A تبدیل میکند. اما گربه (Cat) این آنزیم را ندارد یا به شدت کم دارد. به همین دلیل، بر خلاف سگ، حتی اگر بتاکاروتن وریدی هم به گربه بدهید، نمیتواند کمبود ویتامین A خود را جبران کند.
متن اصلی برای استناد: “The dioxygenase enzyme that is essential for the splitting of the beta-carotene molecule is either absent or grossly deficient in the domestic cat. Studies have shown that neither dietary nor intravenous beta-carotene can prevent the development of vitamin A deficiency in the domestic cat.” پس گربهها حتماً باید ویتامین A از پیش ساختهشده (Preformed Vitamin A) مانند رتینیل پالمیتات (Retinyl palmitate) را از منابع حیوانی (جگر و روغن کبد ماهی) دریافت کنند.
پاسخ سوال ۲ (واحدها و مقادیر توصیهشده):
دو واحد برای ویتامین A داریم:
* IU (واحد بینالمللی): واحد بیولوژیک قدیمی.
* RE (معادل رتینول - Retinol Equivalents): واحد دقیقتر بر اساس وزن.
قاعده طلایی: 1 IU = 0.3 میکروگرم (µg) رتینول = 0.3 RE.
پاسخ سوال ۳ (علائم کمبود و مسمومیت ویتامین A): * کمبود (Deficiency): در حیوانات جوان باعث رشد غیرطبیعی استخوان و تنگی سوراخهای عصبی (Stenosis of neural foramina) میشود. این تنگی، اعصاب جمجمهای و نخاعی را تحت فشار قرار داده و باعث اختلالات عصبی میشود. در بالغین نیز بینایی، تولیدمثل و اپیتلیوم (پوست و چشم) مختل میشود (خشکی چشم - Xerophthalmia). * مسمومیت (Toxicity): در سگها به دلیل تنظیم جذب در روده، تحمل بالایی دارند. اما گربهها چون جذب ویتامین A پیشساخته در روده آنها تنظیم نمیشود، به شدت مستعد مسمومیت هستند. مصرف زیاد جگر یا روغن ماهی در گربهها باعث بیماری وحشتناکی به نام اسپوندیلوز گردنی تغییرشکلدهنده (Deforming Cervical Spondylosis) میشود. یعنی زوائد استخوانی (Exostoses) روی مهرههای گردن رشد میکند که باعث درد، لنگش و فلج میشود (به تصاویر استخوانی در بخش ۴، صفحات ۲۸۰-۲۸۲ مراجعه کنید).
پاسخ سوال ۴ (نیاز به ویتامین D غذایی): بسیاری از حیوانات با تابش UV به پوست، ویتامین D3 (کولهکلسیفرول - Cholecalciferol) میسازند. اما سگ و گربه توانایی محدودی در این کار دارند. در گربهها، آنزیم ۷-دهیدروکلسترول-دلتا-۷-ردوکتاز (7-dehydrocholesterol-delta-7-reductase) بیش از حد فعال است و ماده اولیه را سریعاً به کلسترول تبدیل میکند و فرصتی برای ساخت ویتامین D باقی نمیگذارد.
متن اصلی برای استناد: “dogs and cats have limited ability to convert 7-dehydrocholesterol in the skin to vitamin D3 and therefore are dependent upon a dietary source of this essential vitamin… cats rapidly convert 7-dehydrocholesterol to cholesterol, they have limited capacity for synthesizing cholecalciferol.” نیاز به این ویتامین به سطح کلسیم و فسفر جیره و سن حیوان بستگی دارد. در سگهای نژاد بزرگ (Large-breed) به دلیل ترشح بالای هورمون رشد، متابولیسم ویتامین D حساستر است و کمبود آن میتواند باعث بیماریهای تکاملی اسکلتی شود (بخش ۵، صفحات ۴۹۶-۴۹۷ را ببینید).
پاسخ سوال ۵ (کمبود و مسمومیت ویتامین D): * کمبود در حیوانات جوان = ریکتز (Rickets): رسوب ناکافی کلسیم و فسفر در استخوان. باعث کمانی شدن پاها (Bowing of legs) و ضخیم شدن مفاصل میشود. * کمبود در حیوانات بالغ = استئومالاسی (Osteomalacia): تحلیل رفتن کلسیم استخوان (Decalcification) و افزایش شکنندگی استخوانهای بلند. * مسمومیت (Hypervitaminosis D): منجر به هیپرکلسمی (Hypercalcemia) و کلسیفیه شدن (رسوب کلسیم) در بافتهای نرم میشود. نکته مهم بالینی: شایعترین علت مسمومیت با ویتامین D در سگ و گربه، خوردن طعمه موش حاوی کولهکلسیفرول (Rodenticide poisoning) است، نه جیره غذایی! (اگرچه خطاهای کارخانهای نیز گزارش شده است).
پاسخ سوال ۶ (نقش ویتامین E و رابطه آن با PUFA و سلنیوم): ویتامین E یک آنتیاکسیدان زنجیرهشکن (Chain-breaking antioxidant) است که رادیکالهای آزاد را خنثی کرده و از پراکسیداسیون (فساد) لیپیدهای غشای سلولی جلوگیری میکند. * رابطه با اسیدهای چرب غیراشباع (PUFA): هرچه مقدار PUFA در جیره بالاتر برود (مثلاً روغن ماهی)، نیاز به ویتامین E به همان نسبت افزایش مییابد، زیرا خود ویتامین E فدا میشود تا از اکسید شدن آن چربیها جلوگیری کند. * رابطه با سلنیوم (Selenium): این دو با هم همافزایی (Synergistic) دارند. ویتامین E رادیکالهای آزاد را خاموش میکند، اما سلنیوم به عنوان جزء آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز (Glutathione Peroxidase) از تشکیل پراکسیدها جلوگیری میکند. کمبود تجربی در سگها باعث دژنراسیون عضلات اسکلتی و شبکیه میشود.
پاسخ سوال ۷ (پانستئاتیت یا بیماری چربی زرد در گربه): این بیماری مختص گربه است و زمانی رخ میدهد که جیره حاوی میزان بالای اسیدهای چرب غیراشباع (ماهی تن قرمز - Red tuna) و میزان بسیار پایین ویتامین E باشد. علائم: بیاشتهایی، افسردگی، تب (Pyrexia)، هایپراستزی (Hyperesthesia) به معنی حساسیت شدید به لمس در ناحیه قفسه سینه و شکم، و وجود چربیهای متورم (Swollen fat) زیر پوست. اگر گربهای از رژیم کنسرو ماهی (به ویژه تن) استفاده میکند، نیاز روزانهاش به ویتامین E تا ۴ برابر افزایش مییابد (بخش ۴، صفحه ۲۷۹ را مطالعه کنید).
پاسخ سوال ۸ (ویتامین K و ارتباط عجیب با ماهی): ویتامین K برای ساخت پروترومبین (Prothrombin) و انعقاد خون ضروری است. نیاز جیرهای به این ویتامین بسیار کم است، زیرا باکتریهای روده (Bacterial synthesis) معمولاً به اندازه کافی آن را تولید میکنند. هرچند کمبود طبیعی در سگ گزارش نشده، اما در گربههایی که کنسرو ماهی سالمون یا تن مصرف میکردند، علائم کمبود دیده شد (زخم معده، افزایش زمان انعقاد). جالب اینجاست که سطح ویتامین K در آن کنسروها کافی بود! بنابراین محققان حدس میزنند یک فاکتور ناشناخته در کنسرو ماهی وجود دارد که جذب یا سنتز ویتامین K را مختل میکند. به همین دلیل توصیه میشود به جیرههای کنسروی بر پایه ماهی، ۱ میلیگرم مناکینون (Menaquinone) به ازای هر کیلوگرم غذا اضافه شود.
پاسخ سوال ۹ (نکات استثنایی ویتامینهای گروه B): با وجود جیرههای کامل امروزی، کمبود B کمپلکس نادر است، اما این موارد بالینی را به خاطر بسپارید: * تیامین (B1 - Thiamin): خوردن ماهی خام (حاوی آنزیم تیامیناز - Thiaminase) این ویتامین را تخریب میکند. * بیوتین (Biotin): خوردن مقادیر زیاد سفیده تخممرغ خام (حاوی آویدین - Avidin) باعث کمبود میشود. * B6 (پیریدوکسین - Pyridoxine): نیاز به آن مستقیماً با میزان پروتئین جیره افزایش مییابد. * B12: یک اختلال ژنتیکی در نژاد Giant Schnauzer باعث سوءجذب ارثی این ویتامین میشود (بخش ۵، صفحات ۲۹۷-۲۹۸).
پاسخ سوال ۱۰ (کلسیم و فسفر - اهمیت نسبت و مقادیر): جذب کلسیم و فسفر تحت تأثیر عوامل زیادی قرار دارد، بنابراین نسبت (Ratio) آنها از مقدار مطلق مهمتر است. نسبت ایدهآل توسط اکثر متخصصان تغذیه بین ۱.۲ به ۱ تا ۱.۴ به ۱ (کلسیم:فسفر) در نظر گرفته میشود. * AAFCO برای تولهسگها و تولیدمثل: حداقل ۱% کلسیم و ۰.۸% فسفر. * AAFCO برای نگهداری سگهای بالغ: حداقل ۰.۶% کلسیم و ۰.۵% فسفر. * نکته بسیار مهم (Bioavailability): در جیرههای عملی (غیرخالص)، فراهمی زیستی کلسیم کمتر است. مثلاً در جیرههای خالص، ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیگرم کلسیم برای گربه کافیست، اما در جیرههای عملی تا دو برابر این مقدار نیاز است.
متن اصلی برای استناد: “When cats are fed purified diets containing highly available nutrients, normal growth can be supported by as little as 150 to 200 mg of calcium/day. However, up to twice this amount is needed when they were fed practical diets.”
نکته نهایی برای آزمون: در مبحث ویتامینهای محلول در چربی، مهمترین نکات اختصاصی گربهها را به خاطر بسپارید: ۱. ناتوانی در ساخت A از بتاکاروتن. ۲. محدودیت شدید در ساخت D از پوست (به دلیل آنزیم ردوکتاز). ۳. حساسیت به مسمومیت با A (اسپوندیلوز گردنی). ۴. حساسیت به کمبود E (پانستئاتیت) و K (در کنسرو ماهی).