پاسخ: چاقی به معنای تجمع بیش از حد چربی (Adipose tissue) در نواحی ذخیرهسازی بدن است که در نهایت بر سلامت و مرگومیر تأثیر منفی میگذارد. بر اساس متن اصلی:
“Obesity is defined as the excessive accumulation of fat in the adipose storage areas of the body, eventually contributing to adverse effects on health and mortality.”
شیوع (Prevalence): بسیار شایع است. بین ۲۰ تا ۵۰ درصد از سگهای خانگی و ۲۵ تا ۵۰ درصد گربههای مراجعهکننده به کلینیکها اضافهوزن یا چاق هستند. در آمریکا از ۷۲ میلیون سگ، دستکم ۱۴ میلیون و از ۸۲ میلیون گربه، دستکم ۲۱ میلیون مبتلا به چاقی هستند. شایعترین رده سنی، میانسالی (Middle-aged) یعنی ۵ تا ۸ سالگی است.
پاسخ: چاقی یک بیماری چندسیستمی (Multisystemic) است. به جدول (Box 28-1) در کتاب مراجعه کنید. مهمترین عوارض عبارتند از:
اختلالات متابولیک و غدد درونریز:
- عدم تحمل گلوکز (Glucose intolerance) و هیپرانسولینمی (Hyperinsulinemia). پایداری هیپرانسولینمی عامل مهمی در ایجاد دیابت شیرین (Diabetes Mellitus) است.
- متن اصلی برای استناد:
> “Obese dogs and cats frequently develop glucose intolerance and abnormal basal insulin… overweight cats are more than three times more likely to develop diabetes mellitus than normal weight cats.”
- افزایش کلسترول و تریگلیسیرید پلاسما (Hyperlipidemia).
سیستم قلبی-تنفسی و اسکلتی:
- افزایش بار کاری قلب (افزایش توده بافتی نیاز به پرفیوژن بیشتر دارد).
- مشکلات تنفسی حین و بعد از ورزش (Airway dysfunction).
- استئوآرتریت (Osteoarthritis): در یک مطالعه طولانیمدت روی لابرادور رتریورها، سگهایی که آزاد (Ad libitum) تغذیه شدند، نسبت به گروهی که ۲۵٪ کمتر غذا خوردند، شیوع و شدت آرتروز بسیار بیشتری داشتند.
- کاهش تحرک و لنگش در گربهها.
سایر عوارض اختصاصی گربهها:
- کاهش توانایی در خودآرایی (Self-groom) منجر به درماتوزهایی مانند آکنه گربه (Feline acne)، آلوپسی (Alopecia) و پوستهریزی (Scale formation) میشود.
- ریسک بالای لیپیدوز کبدی (Hepatic lipidosis) در صورت کاهش وزن سریع.
- ارتباط با بیماری مجاری ادراری تحتانی گربهها (FLUTD).
خطرات جراحی و تشخیصی:
- افزایش ریسک بیهوشی و موربیدیتی پس از عمل (زمان اسپای در مادههای چاق به طور معنیداری طولانیتر است).
- تصویربرداری تشخیصی (مثل سونوگرافی) به دلیل لایه چربی با اختلال مواجه میشود.
پاسخ: علت اصلی چاقی، عدم تعادل بین دریافت انرژی (Energy intake) و مصرف انرژی (Energy expenditure) است که منجر به تعادل مثبت انرژی (Positive energy balance) میشود.
افزایش توده چربی به دو صورت رخ میدهد: - چاقی هیپرتروفیک (Hypertrophic obesity): بزرگ شدن اندازه سلولهای چربی (Adipocytes) (شایعترین نوع در چاقی بزرگسالی). - چاقی هیپرپلاستیک (Hyperplastic obesity): افزایش تعداد سلولهای چربی (معمولاً در دورههای بحرانی رشد و بلوغ رخ میدهد).
مفهوم حیاتی “اثر جغجغهای (Ratchet effect)”:
بدن توانایی افزودن سلول چربی جدید را دارد، اما نمیتواند تعداد سلولهای چربی موجود را کاهش دهد.
“The body has the capacity to add new adipocytes, but is not able to reduce its existing adipocyte number.”
این یعنی اگر در دوره رشد، حیوان پرخوری کند و تعداد سلولهای چربی زیاد شود، این سلولها تا آخر عمر باقی میمانند و تمایل به پر شدن مجدد دارند؛ بنابراین پیشآگهی (Prognosis) چاقی هیپرپلاستیک بسیار بدتر است و درمان آن سختتر خواهد بود.
پاسخ: ایجاد چاقی دو مرحله دارد: ۱. فاز دینامیک (Dynamic phase): دوره اولیه که در آن دریافت انرژی بیشتر از مصرف است و مازاد آن به صورت چربی (و تا حدی بافت بدون چربی) ذخیره میشود. با افزایش وزن، نرخ متابولیسم استراحت (RMR - Resting Metabolic Rate) به دلیل افزایش توده بدون چربی (Lean mass) بالا میرود و در نهایت هزینه انرژی برای جابجایی بدن سنگینتر میشود. ۲. فاز استاتیک (Static phase): وقتی RMR افزایشیافته و هزینه انرژی، مازاد کالری را جبران کرد، تعادل انرژی به صفر میرسد و حیوان با همان وزن اضافه، به تعادل میرسد و افزایش وزن متوقف میشود.
پاسخ:
الف) عوامل درونزا (Endogenous):
- سن (Age): میانسالی (۵-۸ سال). نیاز انرژی در سگ ۷ ساله تا ۲۰٪ کاهش مییابد.
- عقیمسازی (Neutering): بسیار مهم! همزمان با کاهش نرخ رشد و کاهش متابولیسم پایه (BMR) و افزایش اشتها رخ میدهد. کالری دریافتی باید بعد از عقیمسازی کاهش یابد.
- نژاد (Breed): در سگها: لابرادور، شتلند شپداگ، کوکر اسپانیل، داکشوند، پاگ و باست هاند مستعدترند. در گربهها: نژادهای آمیخته (Mixed-breed) بیشتر از خالص (Purebred) مستعد چاقی هستند (البته در یک مطالعه مانکس (Manx) ذکر شده).
- بیماریهای غدد (Endocrine disorders):
- کمکاری تیروئید (Hypothyroidism): شایع در نژادهای گلدن، دoberman و باکسر. کاهش BMR.
- هیپرآدرنوکورتیسیسم (Cushing’s syndrome): در ۵۰٪ موارد باعث چاقی واقعی و شکم آویزان (Pendulous abdomen) میشود.
ب) عوامل برونزا (Exogenous): - بیتحرکی (Sedentary lifestyle): زندگی آپارتمانی بزرگترین ریسک فاکتور است. حیوانات کاملاً بیتحرک بیشتر از حیوانات با تحرک متوسط غذا میخورند و وزن میگیرند (سیستم تنظیمی اشتها در تحرک بسیار پایین از کار میافتد). - پالاتیبیلیته (Palatability) و غذای آزاد (Ad libitum): غذاهای بسیار خوشطعم (چرب و مرطوب) باعث پرخوری میشوند. همچنین تسهیل اجتماعی (Social facilitation) یعنی حیوان در حضور حیوانات دیگر بیشتر میخورد. - ترکیب رژیم: هر چه درصد انرژی از چربی بیشتر باشد، کارایی تبدیل به چربی بدن بالاتر است و افزایش وزن بیشتری رخ میدهد.
پاسخ:
۱. روش دقیق (پژوهشی): DEXA (Dual Energy X-ray Absorptiometry) دقیقترین روش برای اندازهگیری توده چربی و توده بدون چربی است، اما در کلینیک روزمره مقرونبهصرفه و عملی نیست.
“Dual energy x-ray absorptiometry (DEXA) has been shown to provide a very accurate measurement… however, DEXA is neither practical nor economical for use by most practicing veterinarians.”
روش BIA (Bioelectrical Impedance Analysis) نیز تحت تأثیر وضعیت هیدراتاسیون و نژاد است و عملی نیست.
پاسخ: برای موفقیت در آزمون، فرمولها و اعداد دقیق را حفظ کنید.
هدف کاهش وزن هفتگی:
- سگ: ۱ تا ۲ درصد از وزن فعلی در هفته.
- گربه: ۱ تا ۱.۵ درصد از وزن فعلی در هفته. (کاهش سریعتر در گربهها ممنوع است؛ ریسک لیپیدوز کبدی).
“a goal of 1% to 2% per week is recommended for dogs and a rate of 1% to 1.5% is recommended for cats.”
محاسبه کالری برای شروع رژیم (Initial Caloric Restriction):
ابتدا نیاز متابولیک انرژی (MER - Metabolizable Energy Requirement) حیوان را بر اساس وزن فعلی (Current weight) محاسبه میکنیم:
فرمول سگ (بیتحرک):
( \text{MER} = 95 \times (\text{وزن فعلی بر حسب کیلوگرم})^{0.75} )
سپس رژیم را با ۶۰ درصد این مقدار شروع میکنیم.
(مثال: سگ ۳۰ کیلوگرمی: MER حدود ۱۲۱۸ کیلوکالری در روز ➡️ شروع رژیم = ۷۳۱ کیلوکالری در روز)
فرمول گربه (اضافهوزن):
( \text{MER} = 130 \times (\text{وزن فعلی بر حسب کیلوگرم})^{0.40} )
سپس رژیم را با ۶۰ تا ۷۰ درصد این مقدار شروع میکنیم (توصیه محافظهکارانه: ابتدا ۹۰٪ و به تدریج کاهش تا ۶۰٪).
نکته مهم برای کالریهای دریافتی از منابع دیگر: صاحبان باید تمام اسنکها و غذای سفره را ثبت کنند. اگر کالری رژیم محاسبهشده از کالری دریافتی فعلی حیوان کمتر نباشد، رژیم جواب نمیدهد!
پاسخ: انتخاب ترکیب رژیم، تفاوت بین کاهش وزن سالم و خطرناک را مشخص میکند.
چربی (Fat): مؤثرترین راه کاهش چگالی انرژی، کاهش چربی است (چربی ۲ برابر کربوهیدرات و پروتئین کالری دارد). غذاهای لایت (Lite) خشک معمولاً ۶ تا ۱۱ درصد چربی بر اساس ماده خشک (DMB) دارند.
پروتئین (Protein): باید بالا باشد!
- افزایش پروتئین در رژیم کاهش وزن، باعث حفظ توده بدون چربی (Lean Body Mass) و از دست دادن بیشتر چربی میشود. در یک مطالعه، سگهایی که ۳۹٪ انرژی خود را از پروتئین گرفتند، بیشترین چربی و کمترین بافت عضلانی را از دست دادند.
- در گربهها به دلیل نیاز ذاتی بالا به پروتئین و ریسک لیپیدوز کبدی، پروتئین باید حداقل ۳۰ درصد از انرژی (ME) را تأمین کند.
“increasing protein in weight-loss diets improves body composition… Providing adequate protein in weight reduction foods for cats is especially important because of the cat’s higher protein requirement.”
کربوهیدرات (Carbohydrate): جایگزین خوبی برای چربی است. بهترین منابع، کربوهیدراتهایی با آهستگ جذب (Low glycemic) مانند ذرت (Corn)، سورگوم (Sorghum) و جو (Barley) هستند. برنج (Rice) به دلیل جذب سریع، انتخاب مناسبی برای غذای لاغری نیست.
فیبر (Fiber): بحثبرانگیزترین بخش. هرچند فیبر کالری را رقیق میکند، اما اثر اثباتشدهای بر سیری (Satiety) در سگ و گربه ندارد و باعث افزایش حجم مدفوع و کاهش جذب مواد معدنی میشود.
- نتیجهگیری کتاب: استفاده از مقادیر بسیار بالای فیبر نامحلول (Insoluble fiber) در رژیمهای لاغری انتخاب ضعیفی است.
“the lack of conclusive evidence for benefits to satiety in dogs and cats coupled with associated risks of reduced nutrient digestibility… makes the use of excessively high levels of indigestible fiber… a poor choice.”
(به جدول Table 28-4 مراجعه کنید که رژیم فیبر بالا را با رژیم کربوهیدرات بالا مقایسه کرده؛ رژیم فیبر بالا حجم مدفوع را از ۴۶ به ۱۶۲ گرم در روز رسانده است!).
ال-کارنیتین (L-Carnitine): یک مشتق اسید آمینه که برای انتقال اسیدهای چرب به داخل میتوکندری برای بتا-اکسیداسیون ضروری است. مکمل آن باعث افزایش از دست دادن چربی و حفظ توده عضلانی در سگ و گربه میشود. (در گربهها در کلیه سنتز میشود).
پاسخ:
- ورزش (Exercise): نه تنها باعث افزایش هزینه انرژی میشود، بلکه تنظیم طبیعی اشتها را بهبود میبخشد (در تحرک بسیار کم، سیستم تنظیم اشتها از کار میافتد). همچنین ورزش از کاهش بیش از حد توده بدون چربی در طی کاهش وزن جلوگیری کرده و RMR را بالا نگه میدارد. شروع با ۱۵ تا ۳۰ دقیقه فعالیت متوسط، حداقل ۵ روز در هفته توصیه میشود.
- آموزش صاحب (Owner Education): مهمترین اصل! صاحب باید رفتارهای اشتباهی مانند دادن غذای سفره، تشویق به گدایی (Begging) و غذای آزاد را ترک کند. به جای غذا، از بازی و توجه به عنوان پاداش استفاده شود.
پاسخ:
- حفظ وزن (Maintenance): پس از رسیدن به وزن ایدهآل، به هیچ وجه نباید به عادتهای قدیمی بازگشت. ورزش باید ادامه یابد و غذای کنترلشده (کمکالری) برای حیوانات کمتحرک مناسب است.
- پیشگیری در سنین رشد (Prevention): بسیار حیاتی است. تغذیه بیش از حد در دوره رشد باعث هایپرپلازی سلولهای چربی شده و زمینهساز چاقی مادامالعمر میشود. تولهها و بچهگربهها نباید آزاد (Ad libitum) با غذاهای پرکالری تغذیه شوند. تغذیه باید جیرهبندی شده (Portion-controlled) باشد و نرخ رشد کنترل شود.
- نکته پایانی کتاب: بسیاری از عوامل پیشگیرانه برای انسان و حیوان یکسان است! پیادهروی بیشتر برای هر دو مفید است.
| مورد | سگ (Dog) | گربه (Cat) |
|---|---|---|
| درصد مبتلا | ۲۰-۵۰٪ | ۲۵-۵۰٪ |
| هدف کاهش وزن هفتگی | ۱ تا ۲ درصد | ۱ تا ۱.۵ درصد (احتیاط بالا) |
| فرمول MER برای شروع رژیم | ( 95 \times W_{kg}^{0.75} ) | ( 130 \times W_{kg}^{0.40} ) |
| درصد کاهش کالری شروع | ۶۰٪ MER | ۶۰-۷۰٪ (آرام شروع کن) |
| پروتئین رژیم | بالا (تا ۳۹٪ ME) | حداقل ۳۰٪ ME (اجباری) |
| کربوهیدرات ایدهآل | ذرت، جو، سورگوم | ذرت، جو، سورگوم |
| فیبر بالا | توصیه نمیشود (افزایش مدفوع) | توصیه نمیشود (کاهش هضم پروتئین) |
| مهمترین ریسک فاکتور | عقیمسازی، کمتحرکی، نژاد | عقیمسازی، زندگی آپارتمانی |
| خطر خاص کاهش وزن سریع | کاهش شدید توده عضلانی | هپاتیک لیپیدوز (کبد چرب) |