پاسخ: برخلاف انسانها، سگ و گربه به ندرت دچار پوسیدگی دندانی (کریس - Caries) میشوند، چون دندانهایشان شیبدار است و بزاق سگ قلیایی است (هرچند بزاق گربه میتواند اسیدی باشد و اندکی دمینرالیزاسیون ایجاد کند). سه مشکل اصلی عبارتند از: بوی بد دهان (Halitosis)، التهاب لثه (Gingivitis) و پریودنتیت (Periodontitis). اصطلاح “بیماری پریودنتال” معمولاً به دو مورد آخر گفته میشود.
شیوع این بیماری بسیار بالاست. مطالعات نشان میدهد ۶۰ تا ۸۰ درصد از سگها و گربهها به نوعی به این بیماری مبتلا هستند. متن انگلیسی برای استناد:
“Survey studies of dogs and cats living in several different areas of the world consistently report prevalence rates of periodontal disease of 60% to 80%” (Page 1). همچنین، این بیماری با افزایش سن رابطه مستقیم دارد. در گربهها، بیش از ۶۰٪ گربههای بالای ۳ سال و ۴۰٪ بالای ۷ سال، پریودنتیت پیشرفته دارند. ضایعات جذبی ادنتوکلاستیک گربه (FORLs) نیز در ۲۳ تا ۶۷٪ گربهها دیده میشود (میتوانی شکل ۳۴-۱ برای دندانهای سگ و ۳۴-۲ برای گربه را ببینی).
پاسخ: دو دلیل اصلی دارد: ۱. ازدحام دندانها (Tooth Crowding): فک این سگها کوچک است و دندانها در هم فشرده میشوند، که باعث میشود پلاک زیرلثهای (Subgingival plaque) به راحتی تشکیل شود و تمیز کردن آن با جویدن یا مسواک سختتر باشد. ۲. نسبت استخوان به دندان: در سگهای کوچک، نسبت حجم استخوان فک پایین (ماندیبل) به حجم دندانها کمتر از سگهای بزرگ است. بنابراین وقتی بیماری پریودنتال باعث تحلیل استخوان آلوئولار (Alveolar bone) میشود، تأثیر مخرب آن روی استخوان فک بسیار بیشتر است و حتی میتواند منجر به شکستگی فک شود.
پاسخ: منشأ اصلی بوی بد دهان در ۹۰٪ موارد، خود حفره دهان است (نه معده یا ریه). باکتریهای دهان، مواد پروتئینی موجود در باقیمانده غذا، سلولهای لایهبرداری شده، بزاق و خون را متابولیزه کرده و ترکیبات گوگردی فرار (VSCs - Volatile Sulfur Compounds) مانند متیل مرکاپتان، دیمتیل سولفید و سولفید هیدروژن تولید میکنند که بوی بد ایجاد میکنند. جالب است بدانی این ترکیبات به بافت اپیتلیال لثه آسیب میزنند و خودشان باعث پیشرفت بیماری میشوند. هرچه پلاک و جرم سنگینتر باشد، محیط برای باکتریهای بیهوازی (Anaerobic) مساعدتر شده و بوی بد تشدید میشود.
پاسخ: - پلاک (Plaque): یک لایه نرم، ژلاتینی و چسبنده از باکتریها، فرآوردههای متابولیکی آنها و مواد بزاقی است که روی سطح دندان تشکیل میشود. اگر سطح دندان تمیز باشد، ظرف چند دقیقه یک لایه نازک پروتئینی (پلیکل - Pellicle) تشکیل میشود و طی ۲۴ ساعت، پلاک تمام سطح دندان را میپوشاند. ضخامت آن در لبه لثه (Gingival margin) بیشتر است چون در آنجا سایش ناشی از جویدن کمتر است. - جرم (Calculus / Tartar): اگر پلاک به حال خود رها شود، مواد معدنی بزاق (عمدتاً کلسیم کربنات و کلسیم فسفات) در آن رسوب میکنند و پلاک را به یک ماده سخت و زبر تبدیل میکنند که به آن جرم میگویند. جرم سطحی زبر ایجاد میکند که خود باعث تجمع بیشتر پلاک و تحریک لثه میشود. جرم را با مسواک یا آبکشی نمیتوان برداشت و نیاز به ابزار دندانی (اسکالر) دارد.
پاسخ: بیماری به صورت یک زنجیره پیشرفت میکند: ۱. ژنژیویت (Gingivitis - التهاب لثه): مرحله برگشتپذیر (Reversible) است. تماس باکتریهای پلاک با لثه باعث التهاب میشود. ۲. پریودنتیت (Periodontitis): اگر درمان نشود، پلاک به زیر لثه (Subgingival) نفوذ کرده و شیار لثه (Gingival sulcus) را به پاکت پریودنتال (Periodontal pocket) تبدیل میکند. در این محیط بیهوازی، باکتریهای گرم-منفی (به ویژه گونههای Porphyromonas) تکثیر مییابند. این باکتریها و پاسخ التهابی میزبان، باعث تخریب لیگامان پریودنتال (بافت همبند بین ریشه و استخوان) و استخوان آلوئولار میشوند که نهایتاً به لق شدن و افتادن دندان منجر میشود. خطر سیستمیک (سیستمیک): مهمترین خطر پریودنتیت، باکتریمی (Bacteremia) است. مطالعهای روی ۳۹ سگ نشان داد ۱۵٪ آنها هنگام مراجعه باکتریمی داشتند و این عدد بعد از جرمگیری به ۶۷٪ رسید. این باکتریمی میتواند باعث آسیب به کلیه، قلب (اندوکاردیت باکتریال)، ریه و سیستم ایمنی شود (هرچند رابطه علّی مستقیم هنوز قطعی نیست). متن انگلیسی برای استناد:
“Periodontal disease is a plaque-induced, progressive inflammatory disease affecting the gingiva, periodontal ligaments… and alveolar bone. Untreated gingivitis will eventually progress to periodontal disease in most dogs and cats.” (Page 4).
پاسخ: ضایعات جذبی ادنتوکلاستیک گربه (Feline Odontoclastic Resorptive Lesions) یا به اصطلاح ضایعات گردنی (Cervical line lesions)، یکی از شایعترین مشکلات دندانی در گربههای مسن است که در آن ادنتوکلاستها (سلولهای جذبکننده دندان) باعث تخریب مینا، عاج و سمنتوم میشوند. این ضایعات بسیار دردناک هستند و اولین علامت آن دشواری یا امتناع از غذا خوردن (Anorexia) است. علت دقیق آن مشخص نیست، اما تئوریها شامل التهاب مزمن ناشی از پریودنتیت، عفونت با ویروس FIV (که رد شده است) و عوامل غذایی هستند. نقش رژیم غذایی: مطالعات نشان دادهاند که گربههایی که از غذاهای غیرتجاری (خانگی)، غذاهای اسیدیکننده ادرار (برای جلوگیری از سنگ استروویت)، یا غذاهای کمکلسیم و پر ویتامین D استفاده میکنند، بیشتر در معرض FORL هستند. هرچند تصور میشد اسیدی بودن سطح غذا باعث دمینرالیزاسیون شود، تحقیقات نشان داد که بزاق گربه به سرعت اسید را خنثی میکند و تغییر pH سطح دندان ناچیز است (زیرا دمینرالیزاسیون استخوان در pH بین ۴ تا ۵ رخ میدهد).
پاسخ: تحقیقات قدیمی و جدید نشان میدهند که غذای خشک نسبت به غذای تر (کنسروی یا خیس) برتری دارد، چون سایش مکانیکی بیشتری روی دندان ایجاد میکند. در یک مطالعه لهستانی روی ۳۰,۰۰۰ سگ، سگهایی که فقط غذای تر میخوردند به طور معنیداری بیشتر به جرم و پریودنتیت مبتلا بودند تا سگهای خشکخوار. اما نکته مهم: غذای خشک معمولی به تنهایی کافی نیست! چون سایش مکانیکی آن فقط روی سطوح جویدنی دندان تأثیر دارد و نمیتواند از تشکیل پلاک روی سطوح دیگر (مثلاً نزدیک لثه) جلوگیری کند. در بسیاری از مطالعات، درصد قابل توجهی از حیوانات خشکخوار همچنان به ژنژیویت مبتلا شدند. بنابراین، غذای خشک کمکی (Adjunctive) است، نه یک راه حل کامل. متن انگلیسی برای استناد:
“The exclusive feeding of a wet (canned) food… is less effective at providing the needed mechanical abrasion… than feeding a dry food. However, by itself, the mechanical abrasion from consuming a normal dry pet food cannot effectively prevent the development of gingivitis and periodontal disease…” (Page 6).
پاسخ: بسیار مؤثر، به شرطی که حیوان خشکخوار باشد. مطالعهای روی ۱۳۵۰ سگ نشان داد که بین افزایش دفعات جویدن و کاهش جرم رابطه خطی معنیداری وجود دارد. چرم خام (Rawhide) مؤثرترین ماده بود و بعد از آن استخوانهای سخت قرار داشتند. بیسکویتهای سفت معمولی تأثیر چندانی نداشتند. جویدن باعث تحریک جریان بزاق و سایش مکانیکی پلاک میشود. نکته جالب: سگهایی که غذای تر میخوردند، از وسایل جویدنی سودی نبردند! به نظر میرسد که ترکیب “غذای خشک + فرصت جویدن” یک اثر تجمعی دارد که به یک “آستانه جویدن” (Chewing threshold) میرسد. همچنین، سگهایی که آهسته میجوند، جرم کمتری نسبت به سگهای تندجو دارند (چون زمان جویدن بیشتر است). توجه: این روش برای گربهها معمولاً کاربرد ندارد، زیرا گربهها از نیاکان خود (گربه وحشی آفریقایی) یاد گرفتهاند که طعمه را سریع ببلعند و تمایل زیادی به جویدن طولانیمدت ندارند.
پاسخ: پلیفسفاتها (مانند سدیم هگزامتافسفات - Sodium Hexametaphosphate یا HMP) که روی سطح بیسکویت یا خوراکیها پوشش داده میشوند، از طریق یک اثر شیمیایی عمل میکنند (نه مکانیکی). این ترکیبات، کلسیم موجود در بزاق را کلاته (Sequestrate) میکنند (به دام میاندازند) و مانع از رسوب آن به شکل کلسیم کربنات و فسفات در پلاک میشوند. در نتیجه، تشکیل جرم (که همان رسوب مواد معدنی است) تا ۳۰ تا ۶۳ درصد کاهش مییابد. اما توجه داشته باش که پلیفسفاتها روی خود پلاک و باکتریها تأثیری ندارند، بنابراین برای کنترل کامل بیماری، باید روشهای دیگر (مانند مسواک) نیز استفاده شوند.
پاسخ: مؤثرترین روش در خانه، مسواک زدن منظم (Tooth Brushing) است. - اگر حیوان مبتلا به ژنژیویت است، برای برگشت به حالت سلامت، روزانه باید مسواک زده شود. - اگر لثهها سالم هستند، هفتهای ۳ بار برای حفظ سلامت کافی است. برای حیواناتی که مسواک را تحمل نمیکنند، اسپری یا ژلهای حاوی کلرهگزیدین (Chlorhexidine) بسیار مفید هستند (حتی بدون مسواک، پلاک را کاهش میدهند)، هرچند ممکن است باعث ایجاد لکههای قهوهای روی دندانها شوند (که بیضرر است).
نقش دامپزشک (پروفیلاکسی دورهای): حتی با بهترین مراقبتهای خانگی، حیوانات مبتلا به پریودنتیت نیاز به جرمگیری و پولیش دورهای (Scaling and Polishing) زیر بیهوشی دارند. برای حیوانات با لثه سالم، هر ۱۲ تا ۱۸ ماه یکبار و برای حیوانات مبتلا به ژنژیویت مزمن، هر ۶ تا ۱۲ ماه یکبار توصیه میشود.
مهر تأیید VOHC: هنگام انتخاب محصولات دندانی، به دنبال مهر تأیید کمیسیون بهداشت دهان دامپزشکی (VOHC - Veterinary Oral Health Council) باشید. این محصولات تحت پروتکلهای کارآمدی آزمایش شدهاند.