بخش اول (مفاهیم پایه و رویکرد تشخیصی) ۱. آلوپسی اکتسابی چیست و اولین قدم برای تشخیص آن چیست؟ ۲. تفاوت اصلی آلوپسیهای ناشی از التهاب با آلوپسیهای غیرالتهابی در چیست؟
بخش دوم (آلوپسیهای اختصاصی سگ) ۳. آلوپسی الگوی (Pattern Alopecia) در سگها چگونه است و چه تفاوت بزرگی با طاسی الگوی مردانه در انسان دارد؟ ۴. آلوپسی پهلو (Canine Flank Alopecia) چه ویژگیهای منحصربهفردی دارد و چرا نباید به آن "فصلی" گفت؟ ۵. آلوپسی پهلو با درماتیت اینترفیس (Interface Dermatitis) چه تفاوتی با نوع معمولی دارد؟ ۶. افلوویوم آناژن و افلوویوم تلوژن (Anagen & Telogen Effluvium) چه زمانی رخ میدهند و چطور تشخیص داده میشوند؟ ۷. واکنشهای تزریقی (Injection Reactions) شامل چه انواعی هستند و درمان هرکدام چیست؟ ۸. آلوپسی پس از چیدن (Postclipping Alopecia) در چه نژادهایی شایع است و چقدر طول میکشد؟
بخش سوم (آلوپسیهای اختصاصی گربه) ۹. آلوپسی پیشگوشی (Preauricular Alopecia) در گربهها طبیعی است یا پاتولوژیک؟ ۱۰. آلوپسی پارانئوپلاستیک (Paraneoplastic Alopecia) در گربهها چه زنگ خطری برای ما به صدا درمیآورد؟ ۱۱. درماتیت اکسفولیاتیو همراه با تیموما (Thymoma) چگونه تشخیص داده میشود؟ ۱۲. فولیکولیت مورال دژنراتیو موسینوتیک (Degenerative Mucinotic Mural Folliculitis) چقدر بدخیم است؟
سوال ۱: آلوپسی اکتسابی (Acquired Alopecia) چیست و اولین قدم برای تشخیص آن چیست؟ پاسخ: آلوپسی اکتسابی به ریزش مویی گفته میشود که در طول زندگی حیوان ایجاد میشود (برخلاف آلوپسی مادرزادی). اولین و مهمترین قدم در برخورد با این بیماران، پاسخ به این سوال است که: "آیا این آلوپسی با خارش (Pruritus) یا التهاب (Inflammation) همراه است یا خیر؟" اگر خارش دارد، به دنبال انگلها (پارازیتها)، آلرژی یا عفونت باشید. اگر التهاب دارد (فولیکولیت - Folliculitis)، به دنبال پیودرمی، دمودیکوز یا درماتوفیتوز باشید. اما اگر غیرخارشی و غیرالتهابی است، باید به سراغ بیماریهای هورمونی (غدد درونریز) یا سندرومهای خاص نژادی که در این فصل آمدهاند، بروید.
متن استنادی انگلیسی (برای موارد مبهم): "The approach to diagnosis and treatment generally starts by identifying whether the alopecia is associated with pruritus, inflammation, other primary lesions, or a breed-specific syndrome."
سوال ۳: آلوپسی الگو (Pattern Alopecia) چیست و چه تفاوتی با طاسی انسان دارد؟ پاسخ: این سندروم که به آن "طاسی الگو" (Pattern Baldness) هم گفته میشود، یک آلوپسی غیرالتهابی، غیرخارشی و بهآرامی پیشرونده است که در نژادهای خاص دیده میشود (داچشوند، باکسر، چیهواهوا، پینچر مینیاتوری و ...). ویژگی اصلی آن مینیاتوریزاسیون (Miniaturization) یا ریز شدن تدریجی فولیکولها و تارهای مو است. موها کوتاهتر و باریکتر میشوند تا جایی که کاملاً از بین میروند. نکته طلایی برای آزمون: برخلاف طاسی الگوی مردانه در انسان که وابسته به هورمونهای جنسی (آندروژن) است و در مردان شایعتر بوده و با اختگی بهبود مییابد، در سگها هیچ تمایل جنسی (Sex Predilection) وجود ندارد و هورمونها نقشی در آن ندارند. محلهای درگیری: سه ناحیه اصلی شامل (۱) سطح محدب گوش (Convex Pinna)، (۲) ناحیه شکمی (Ventral) از گردن تا کشاله ران، و (۳) رانهای خلفی (Caudal Thighs). (به تصاویر ۱۱-۱، ۱۱-۲، ۱۱-۳ و ۱۱-۴ دقت کنید). درمان: معمولاً نیازی به درمان نیست. در صورت اصرار مالک، ملاتونین (Melatonin) و یا ماینوکسیدیل موضعی (Topical Minoxidil) ممکن است مؤثر باشند.
متن استنادی انگلیسی (برای تفاوت با انسان): "One striking difference between the canine syndrome and human disease is that canine syndromes are not reported to have sex predilections... In humans, castration decreases or prevents expression of disease."
سوال ۴: آلوپسی پهلو (Canine Flank Alopecia - CFA) چیست و چرا نباید به آن فصلی گفت؟ پاسخ: این بیماری قبلاً "آلوپسی فصلی پهلو" (Seasonal Flank Alopecia) نامیده میشد، اما امروزه ترجیحاً آلوپسی پهلو میگویند، چون ممکن است در هر فصلی اتفاق بیفتد یا حتی مداوم باشد. هرچند نقش نور (Photoperiod) در آن بسیار واضح است (معمولاً در ماههای کمنور سال رخ میدهد). اتیولوژی دقیقاً مشخص نیست ولی به عنوان یک دیسپلازی فولیکولی سیکلیک موضعی (Localized Cyclic Follicular Dysplasia) در نظر گرفته میشود. نژادهای مستعد: باکسر (Boxer) شایعترین است. همچنین ایردیل تریر، بولداگ انگلیسی و اشناوزرها. یافتههای بالینی: ضایعات کاملاً مشخص و منحصربهفرد هستند: آلوپسی دوطرفه (Bilateral)، هایپرپیگمانتاسیون (تیرگی پوست) در ناحیه پهلو (از شانه تا لگن). لبههای ضایعه بسیار عجیب است و حالت کمانی (Scalloped)، مارپیچ (Serpiginous) یا خطوط صاف (Rhomboidal) دارد (تصاویر ۱۱-۶ تا ۱۱-۱۰ را ببینید). گاهی داخل ضایعه، جزایری از موهای طبیعی باقی میماند. پاتوهیستولوژی (کلید طلایی تشخیص): در بیوپسی، نمای بسیار کلاسیکی به نام "پاهای جادوگر" (Witches' Feet) یا اختاپوسوار دیده میشود که به دلیل آتروفی فولیکولها و هیپرکراتوز اینفاندیبولوم (Infundibular Hyperkeratosis) همراه با غدد چربی ملانیزه شده است. درمان: معمولاً خودبهخود بهبود مییابد (حدود ۲۰٪ فقط یک بار درگیر میشوند). درمان انتخابی ملاتونین (خوراکی ۳-۶ میلیگرم هر ۸-۱۲ ساعت یا به صورت ایمپلنت زیرجلدی) است.
متن استنادی انگلیسی (برای نمای هیستوپاتولوژی): "These two changes together create a characteristic dysplastic appearance that has been described as giving the appearance of a malformed foot or 'witches feet,' or an octopus- or jelly fish-like appearance..."
سوال ۵: آلوپسی پهلو با درماتیت اینترفیس چیست؟ پاسخ: نوع نادرتری از همان بیماری که تقریباً منحصراً در باکسرها دیده میشود (گزارشات از شمال شرق آمریکا). تفاوت بالینی آن با نوع معمولی، وجود ضایعات حلقوی (Annular) پوستهدار (Crust) و فلسدار (Scale) در داخل نواحی آلوپسی است (تصویر ۱۱-۱۱). در هیستوپاتولوژی، علاوه بر نمای "پاهای جادوگر"، تغییرات درماتیت اینترفیس (Interface Dermatitis) شامل دژنراسیون هیدروپیک (Hydropic Degeneration)، واکوئولاسیون و آپوپتوز کراتینوسیتهای لایه بازال دیده میشود. درمان با تتراسایکلین + نیاسینامید (مانند لوپوس) مؤثر گزارش شده است.
سوال ۶: افلوویوم آناژن و تلوژن چیست و چطور فرق میکنند؟ پاسخ: هر دو به معنی ریزش ناگهانی و گسترده مو (Defluxion) هستند، ولی زمان وقوع و علت آن متفاوت است.
متن استنادی انگلیسی (برای زمانبندی): "In telogen effluvium, an often stressful circumstance (e.g., high fever, pregnancy, shock...) causes abrupt premature cessation of growth... hair loss usually occurs within 1 to 3 months of the initial insult."
سوال ۷: واکنشهای تزریقی شامل چه مواردی هستند و درمانهای اختصاصی کدامند؟ پاسخ: سه نوع اصلی دارد که باید از هم افتراق داده شوند:
۱. پانیکولیت متعاقب واکسن هاری (Post-Rabies Vaccination Panniculitis): شایعترین در نژادهای کوچک و موبلند (پودل مینیاتوری، مالتیز). ضایعه معمولاً ۱ تا ۳ ماه پس از تزریق به صورت یک پلاک یا گره (Nodule) با آلوپسی و هایپرپیگمانتاسیون در ناحیه شانه یا ران ظاهر میشود (تصاویر ۱۱-۱۶ تا ۱۱-۱۸). درمان: پنتوکسی فیلین (Pentoxifylline) ۱۰-۲۵ میلیگرم/کیلوگرم هر ۱۲ ساعت. در صورت عدم پاسخ، پردنیزولون اضافه میشود.
۲. پانیکولیت متعاقب تزریق (Post-Injection Panniculitis): معمولاً واکنش به واکسنهای غیر از هاری یا تزریقات دپو (Repository). به صورت توده زیرجلدی تا اندازه ۳ سانتیمتر با آلوپسی سطحی (تصویر ۱۱-۱۹). درمان: برداشت جراحی گره یا کورتیکواستروئیدها.
۳. آبسه استریل (Sterile Abscess) تزریقات دپو: معمولاً به دنبال تزریق گلوکوکورتیکوئیدهای دپو یا پروژسترون. ضایعه آلوپسی با پوست نازک و هایپوپیگمانتاسیون است ولی توده التهابی قابل لمس نیست (تصویر ۱۱-۲۰). معمولاً نیاز به درمان ندارد (جز برداشت جراحی در صورت ماندگاری).
سوال ۸: آلوپسی پس از چیدن (Postclipping Alopecia) چقدر طول میکشد و در چه نژادهایی شایع است؟ پاسخ: این سندروم وقتی رخ میدهد که موهای یک ناحیه چیده شوند (مثلاً برای جراحی) و پس از ماهها رشد مجدد رخ ندهد. نژادهای مستعد: نژادهای موپشمی (Plush-coated) مانند هاسکی، مالاموت، چاوچاو، پامرانیان و ساموید. البته در هر نژادی ممکن است دیده شود (تصویر ۱۱-۲۳). مکانیسم: احتمالاً چیدن موها باعث میشود تمام فولیکورهای ناحیه وارد فاز تلوژن شده و رشد مجدد (آناژن) به تأخیر بیفتد. طول دوره: ممکن است تا ۲۴ ماه (معمولاً کمتر از یک سال) طول بکشد تا موها به حالت عادی برگردند. مهمترین نکته: قبل از تشخیص، بیماریهای غدد درونریز (هیپوتیروئیدیسم، کوشینگ) باید رد شوند. بیوپسی فقط فولیکولهای تلوژن را نشان میدهد. درمان خاصی ندارد و خودبهخود بهبود مییابد.
متن استنادی انگلیسی: "Hairs may not grow back to normal for up to 24 months, but usually the clipped area will appear normal within 1 year."
سوال ۹: آلوپسی پیشگوشی (Preauricular Alopecia) در گربهها خطرناک است؟ پاسخ: این یک وضعیت کاملاً طبیعی (فیزیولوژیک) است! ناحیه تمپورال (میان گوش و چشم) در گربهها به طور طبیعی کمموتر است (تصویر ۱۱-۲۵). اگر خارش، التهاب یا پوستهریزی وجود نداشت، هیچ گونه تست تشخیصی (خراشیدن، کشت قارچ یا بیوپسی) انجام ندهید و به مالک اطمینان دهید که درمان نمیخواهد.
سوال ۱۰: آلوپسی پارانئوپلاستیک گربهها (Feline Paraneoplastic Alopecia) چه علائم هشداردهندهای دارد؟ پاسخ: این سندروم یک زنگ خطر بسیار جدی برای نئوپلازی احشایی است (معمولاً آدنوکارسینوم پانکراس یا مجاری صفراوی). معمولاً در گربههای مسن (بیشتر از ۱۰ سال) دیده میشود. ویژگیهای بالینی (بسیار اختصاصی):
متن استنادی انگلیسی (برای پوست براق و پیشآگهی): "...often there is characteristic shiny skin... The majority of reported cases die or are euthanized within 8 weeks of developing the initial alopecia."
سوال ۱۱: درماتیت اکسفولیاتیو همراه با تیموما (Thymoma) چگونه است؟ پاسخ: این یک سندروم پارانئوپلاستیک دیگر در گربههای مسن است. برخلاف نوع پانکراسی، معمولاً پوستهریزی شدید (Exfoliation) علامت غالب است تا آلوپسی محض (تصویر ۱۱-۳۰). ضایعه معمولاً از سر، گردن و گوش شروع شده و به سرعت عمومی میشود. در هیستوپاتولوژی، نمای درماتیت اینترفیس هیدروپیک مشابه بیماری پیوند علیه میزبان (GVHD) یا اریتم مولتیفرم دیده میشود که تشخیص را سخت میکند. درمان: برداشت جراحی تیموما. در بسیاری موارد، علائم پوستی پس از برداشت تومور به طور کامل برطرف میشود که اثبات کننده ماهیت پارانئوپلاستیک آن است (نرخ بقای ۳ ساله حدود ۷۴٪).
سوال ۱۲: فولیکولیت مورال دژنراتیو موسینوتیک چیست و چقدر بدخیم است؟ پاسخ: این یک بیماری نادر و شدید در گربههاست که با آلوپسی عمومی (به خصوص صورت)، تورم و ضخیم شدن پوست صورت و پلکها (که باعث باریک شدن چشمها میشود) همراه است (تصویر ۱۱-۳۲). پاتوژنز آن ناشناخته است ولی یک واکنش ایمنی به فولیکول است که با انفیلتراسیون لنفوسیتی و تجمع موسین (Mucin) همراه است. نکته مهم: برخی از این موارد در نهایت به لنفوم اپیتلیوتروپیک (Epitheliotropic Lymphoma) تبدیل میشوند، ولی همه اینطور نیستند. پیشآگهی: پاسخ به درمان (کورتیکواستروئید یا سیکلوسپورین) ضعیف است، اما برخی گربهها ممکن است ماهها تا سالها با این بیماری زندگی کنند.
| بیماری (بیماری) | میزبان (میزبان) | نکته کلیدی (نکته کلیدی) | درمان خط اول (درمان خط اول) |
|---|---|---|---|
| Pattern Alopecia | سگ | مینیاتوریزاسیون، بدون تمایل جنسی | ملاتونین / ماینوکسیدیل |
| Flank Alopecia (CFA) | سگ (باکسر) | نمای "پاهای جادوگر"، هایپرپیگمانتاسیون | ملاتونین (۳-۶mg) |
| Telogen Effluvium | سگ/گربه | ریزش ۱-۳ ماه پس از استرس، ریشه کلابی شکل | رفع عامل استرسزا |
| Post-Rabies Panniculitis | سگ (پودل/مالتیز) | توده در محل تزریق ۱-۳ ماه بعد | پنتوکسی فیلین + کورتون |
| Postclipping Alopecia | سگ (موپشمی) | عدم رویش مو تا ۲۴ ماه پس از چیدن | صبر (Self-limiting) |
| Preauricular Alopecia | گربه | کاملاً طبیعی | عدم نیاز به درمان |
| Paraneoplastic Alopecia | گربه (پیر) | آلوپسی شکمی، پوست براق، مالاسزیا | جراحی تومور (پیشآگهی بد) |
| Thymoma Alopecia | گربه (پیر) | پوستهریزی اکسفولیاتیو، توده مدیاستن | برداشت تیموما (پیشآگهی خوب) |