۱. پوست و موی طبیعی چه رنگی است و این رنگ به چه عواملی بستگی دارد؟ ۲. چرا گاهی ملانین در پوست، رنگ مشکی و گاهی آبی-خاکستری نشان میدهد؟ ۳. ملانینها به چند دسته تقسیم میشوند و آنزیمها و ژنهای اصلی کنترلکنندهٔ رنگ چیستند؟ ۴. سلولهای کراتینوسیت چه نقشی در تنظیم رنگپذیری موضعی دارند (واسطههای شیمیایی)? ۵. تفاوت عمدهٔ رنگپذیری مو با رنگپذیری پوست در چیست؟ ۶. هایپرپیگمنتیشن (افزایش رنگدانه) چه انواع ژنتیک و اکتسابی دارد و هرکدام چگونه است؟ ۷. هیپوپیگمنتیشن (کمرنگشدن یا بیرنگشدن) چه انواع ژنتیک و اکتسابی دارد و مهمترین بیماریهای مرتبط کدامند؟ ۸. ویتیلیگو چیست و پاتوژنز و رویکرد تشخیصی-درمانی آن در سگ و گربه چگونه است؟ ۹. تغییرات رنگی غیرمرتبط با ملانین (مثل قرمز شدن موها یا پنجهها) به چه عللی رخ میدهد؟
حالا بیایید تکتک این سوالات را با دقت و ذکر دقیق اصطلاحات و ارجاعات، پاسخ دهیم.
پاسخ: رنگ طبیعی پوست وابسته به میزان و محل قرارگیری سه دسته ماده است:
۱. ملانین (Melanin)
۲. کاروتن (Carotene)
۳. هموگلوبین اکسیژنه و احیاءشده (Oxyhemoglobin/Reduced hemoglobin) در عروق.
همچنین محل دقیق این رنگدانهها در لایههای مختلف (تحتجلدی، عروق، درم، اپیدرم و مو) در رنگی که ما میبینیم، تعیینکننده است.
نکته مهم برای آزمون (متن اصلی):
"An example of how location affects color is when melanin is found in the dermis. In this location, it generally gives a blue, blue black, or blue gray color, yet when present in the epidermis, it appears black."
یعنی اگر ملانین در درم باشد، رنگ آبی-مشکی یا خاکستری دیده میشود، ولی اگر در اپیدرم باشد، مشکی دیده میشود.
پاسخ: این پدیده به دلیل پراکندگی نور (Light scattering) یا اثر تیندال است. ملانین موجود در درم (مثلاً در اثر نشت رنگدانه - Pigment incontinence که در بیماری لوپوس دیسکوئید میبینیم) نور را بهگونهای پراکنده میکند که رنگ آبی-خاکستری به نظر میرسد.
ارجاع به تصویر: برای دیدن این پدیده در بیماری لوپوس دیسکوئید سگ، به تصویر ۱۳-۱ (Figure 13-1) مراجعه کنید که در آن ملانین آزادشده در درم باعث رنگ آبی-خاکستری در پلانوم بینی شده است.
پاسخ: ملانین به دو دستهٔ کلی تقسیم میشود که چهار رنگ اصلی (مشکی، قهوهای، زرد و قرمز) را ایجاد میکنند:
| نوع ملانین | رنگ | ویژگی |
|---|---|---|
| اوملانین (Eumelanins) | مشکی و قهوهای | رنگدانههای تیره |
| فئوملانین (Pheomelanins) | زرد و قرمز | حاوی گروههای تیول سیستئین (cysteine thiol) هستند که به ۵-S-سیستئینیل-دوپا واکنش میدهند. |
| ملانینهای بینابین (Intermediate melanins) | ترکیبی | مخلوطی از دو نوع بالا. |
آنزیمهای کلیدی: آنزیم اصلی، تیروزیناز (Tyrosinase) و دو پروتئین مرتبط با آن به نامهای TYRP1 و TYRP2 هستند. جهش در ژن TYRP1 میتواند رنگ مشکی را به قهوهای یا شاهبلوطی و رنگ قهوهای را به قرمز یا دارچینی تبدیل کند.
متن اصلی برای استناد:
"Mutations in TYRP1 alters the color expressed, such as black melanin appearing brown or chestnut, and brown becoming red or cinnamon."
پاسخ: این یک نکتهٔ بسیار مهم در پاتوژنز هایپرپیگمنتیشنهای التهابی است. کراتینوسیتها فقط سلولهای گیرندهٔ ملانوزوم نیستند؛ بلکه فاکتورهای رشد و سایتوکاین ترشح میکنند که روی ملانوسیتها تأثیر میگذارند:
نکته کاربردی: این مکانیسم توضیح میدهد که چرا در التهابات مزمن پوستی (مثل پیودرمای باکتریایی یا حساسیت)، هایپرپیگمنتیشن به صورت موضعی ایجاد میشود. (عامل التهابی باعث تحریک کراتینوسیتها برای ترشح عوامل تحریککنندهٔ ملانوسیت میشود).
پاسخ: رنگ مو کاملاً مستقل از پوست است و توسط واحد ملانین فولیکولی (Follicular Melanin Unit) کنترل میشود.
ژنهای تعیینکنندهٔ رنگ مو در سگ (حداقل ۷ ژن):
Agouti signal peptide، β-Defensin 103، Melanocortin 1 receptor، Melanophilin، Microphthalmia-associated transcription factor، Tyrosinase related protein 1 و SILV (PMEL17).
نکته بالینی: رنگ سفید مو یا پوست با ناشنوایی در سگها و گربهها مرتبط است (از اواخر قرن ۱۹ شناخته شده). در کولیهای مرل (Border Collies)، ناشنوایی با ژن مرل و میزان سفیدی سر ارتباط دارد.
هایپرپیگمنتیشن یا ملانودرما (Melanoderma) به افزایش ملانین در اپیدرم و کورنئوسیتها گفته میشود. به دو دستهٔ ژنتیک و اکتسابی تقسیم میشود.
الف) انواع ژنتیک:
۱. لنتیگو (Lentigo) - نقطههای سیاه خالوار:
۲. نوی اپیدرمال (Epidermal Nevus): نقص تکاملی که ممکن است به صورت خطی (Blaschko lines) ظاهر شود و رنگپذیری متغیری دارد.
۳. آکانتوزیس نیگریکانس سگ (Canine Acanthosis Nigricans): شایعترین در داکسهوند (ارثی فرضی) یا اکتسابی در پاسخ به التهابات مزمن.
۴. کهیر پیگمنتوزا (Urticaria Pigmentosa) در گربههای اسفینکس: پاپول و پلاک قهوهای همراه با خارش که بر اثر نفوذ ماستسلهاست (نکته: بدخیم نیست).
۵. آکرونمیاسم گربهها (Feline Acronemiasm) - بینیِ برفی؟ خیر!: در گربههای سیامی، هیمالین و برمهای، آنزیم تیروزیناز به دما حساس است و در دمای ۳۵-۳۷ درجه غیرفعال میشود. به همین دلیل در نقاط سردتر بدن (گوش، دم، پاها) یا پس از اصلاح موها، رنگدانه تیرهتر میشود (تصویر ۱۳-۴).
ب) انواع اکتسابی:
۱. پسازالتهابی (Postinflammatory): شایعترین نوع. به صورت الگوی مشبک (Lattice-like pattern) به ویژه در پیودرمای باکتریایی سطحی دیده میشود (تصویر ۱۳-۵). همچنین در دمودیکوز، گال و درماتوفیتوز دیده میشود.
۲. مرتبط با کومدون (Comedone Associated): کومدونهای متعدد ممکن است به صورت لکه یا پلاک هایپرپیگمنته ظاهر شوند که باید به فکر دمودیکوز یا فشار مزمن بود (تصویر ۱۳-۷).
۳. مرتبط با هورمون (Hormone Associated): در هیپرکورتیزولیسم، هیپوتیروئیدی و درماتوزهای هورمونهای جنسی دیده میشود. کورتیکوتروپین (ACTH) و لیپوتروپینهای هیپوفیزی باعث تحریک ملانوژنز میشوند. همچنین بعد از درمان هیپرکورتیزولیسم با میتوتان (o,p'-DDD)، ممکن است ملانوتریشیا ایجاد شود (تصویر ۱۳-۸).
۴. ناشی از دارو (Drug Induced): نادر است. اما مصرف کتوکونازول در برخی سگها باعث ایجاد ضایعات سیاه روی زبان شده است (تصویر ۱۳-۹). کابرگولین در سگهای شکاری آرژانتینی باعث ایجاد لکههای سیاه روی اندامها شد.
۵. مرتبط با پاپیلوماویروس (Papillomavirus Associated): پلاکهای پیگمنته در تولهسگها، مینیاتور اشناوزر و شارپی. اگر درمان نشوند، ممکن است به کارسینوم سلول سنگفرشی (Squamous Cell Carcinoma) تبدیل شوند (تصویر ۱۳-۱۰).
۶. تومورهای پیگمنته: ملانوسیتوما، ملانوم، تومورهای سلول بازال، تریکوبلاستوما و فیبروما.
هیپوپیگمنتیشن یا هیپوملانوز (Hypomelanosis) به دو دسته تقسیم میشود:
الف) انواع ژنتیک:
۱. سندرم چدیاک-هیگاشی (Chediak-Higashi Syndrome): اتوزومال مغلوب در گربههای ایرانی با چشمهای زرد و موی دودی-آبی. نقص در فاگوسیتوز و تجمع ملانوزومهای غولپیکر. ۲. آلبینیسم (Albinism): جهش در ژن تیروزیناز. ملانوسیت وجود دارد اما تیروزیناز ندارد (بیوشیمیایی). سگها چشمهای آبی دارند، گربههای سیامی و برمهای از این دستهاند. ۳. پایبالدیسم (Piebaldism): ایجاد لکههای سفید ارثی به صورت غالب؛ ملانوسیت در نقاط درگیر وجود ندارد. ۴. سندرم واردنبرگ-کلاین (Waardenburg-Klein Syndrome): در گربهها، بولتریرها، کولیها و دالماسینها. همراه با کری (Deafness)، چشمهای آبی یا هتروکرومیک و فقدان ملانوسیت در پوست. ۵. هماتوپویز سیکلیک سگ (Canine Cyclic Hematopoiesis) یا سندرم کولی خاکستری: در کولیها، موها خاکستری-نقرهای و بینی روشن (به عنوان ضایعهٔ تشخیصی) است (مغلوب و کشنده).
ب) انواع مرتبط با نژاد (مشکوک به ژنتیک):
پاسخ: ویتیلیگو یک بیماری اکتسابی خودایمنی است که با تخریب ملانوسیتها، باعث ایجاد لکودرما (Leukoderma) و لکوتریشیا (Leukotrichia) (بیرنگی پوست و مو) میشود. در سگها نسبتاً نادر و در گربهها نادر است.
پاتوژنز (علت دقیق): پلیژنیک و مولتیفاکتوریال است. در انسان حداقل ۱۶ لوکوس ژنی شناسایی شده که عمدتاً مربوط به کنترل پاسخ ایمنی هستند. دو مکانیسم اصلی: ۱. خودایمنی: آنتیبادی علیه ملانوسیت در سرم سگها و گربههای مبتلا یافت شده است. ۲. استرس اکسیداتیو (Oxidative stress): آسیب ناشی از رادیکالهای آزاد و نقص سیستم آنتیاکسیدان.
تظاهر بالینی (تصویر ۱۳-۱۱): لکههای متقارن (Symmetric) از سفیدی در بینی، لبها، مخاط باکال و پوست صورت. ممکن است پدها و چنگالها را هم درگیر کند (در روتوایلر با اونیکومادزیس همراه است). معمولاً التهابی نیست، مگر اینکه درماتیت خورشیدی ثانویه ایجاد شود.
تشخیص: بر اساس تاریخچه و بیوپسی. در ضایعات پیشرفته، اپیدرم فاقد ملانوسیت است (یا کاهش شدید دارد) و ممکن است ملانوفاژهایی در درم سطحی دیده شوند.
درمان (نکته آزمونی): در سگ و گربه درمان قطعی موفقیتآمیز گزارش نشده، هرچند گاهی خودبهخود بهبود مییابد. در انسان از مهارکنندههای کلسینورین، ویتامین D، آنتیاکسیدانها و UVB باریکباند استفاده میشود. از آنجایی که در حیوانات صرفاً یک مشکل زیبایی است، استفاده از ال-فنیلآلانین (L-phenylalanine) به صورت موضعی یا سیستمیک به دلیل ارزانی و ایمنی، گزینهٔ اولیه پیشنهاد میشود.
۱. قرمز شدن موها (Red Hair / Aurotrichia):
۲. قرمز یا قهوهای شدن چنگالها (Red/Brown Claws): معمولاً به دلیل لیسیدن (استین بزاق) یا درماتیت مالاسزیایی (Malassezia dermatitis) و گاهی پارونیشیای باکتریایی رخ میدهد.
۳. فلاشینگ یا برافروختگی پوست (Flushing): به دلیل گشادشدن عروق و معمولاً قرمز دائمی یا حملهای است. در دامپزشکی با واکنشهای دارویی، تومورهای ماستسل و فئوکروموسیتوم (تومور غدهٔ فوقکلیوی) مرتبط است.
۴. تغییر رنگ ناشی از دارو: مصرف کلوفازیمین (Clofazimine) در گربهها باعث نارنجیشدن پوست و مخاط میشود. مصرف انروفلوکساسین (Enrofloxacin) یا سیپروفلوکساسین با قرمزی گوشههای گوش (Pinnal erythema) در گربهها مرتبط است.
| بیماری / وضعیت | گونه / نژاد خاص | نکته کلیدی برای تشخیص |
|---|---|---|
| لنتیگوی ساده | گربهی نارنجی | از زیر یک سال، روی لبها، بدون بدخیمی |
| پلاکهای پیگمنته (پاپیلوما) | مینیاتور اشناوزر، شارپی | اگر درمان نشود، میتواند به SCC تبدیل شود |
| ویتیلیگو | روتوایلر، بلژین تروورن، گربهی سیامی | لکههای متقارن، بدون التهاب، آنتیبادی ضد ملانوسیت |
| بینی برفی (Snow Nose) | هاسکی، گلدن، لابرادور | کاهش رنگدانه در زمستان و برگشت در تابستان (ناقص است، کامل بیرنگ نمیشود) |
| آکرونمیاسم (رنگ موقت) | گربهی سیامی و برمهای | تیروزیناز وابسته به دما؛ در اندامهای سردتر تیرهتر میشود |
| سندرم کولی خاکستری | کولی | بینی روشن (ضایعه تشخیصی)، نوتروپنی دورهای و کشنده |
| سندرم واردنبرگ | دالماسین، کولی، بولتریر | کری + چشم آبی + سفیدی مو/پوست |
| هایپرپیگمنتیشن پسازالتهاب | همه، بهویژه در پیودرما | الگوی مشبک (Lattice-like) در کشالهٔ ران |
نکته نهایی: اگر سگی با بیرنگی اکتسابی مواجه شدید، قبل از تشخیص "ایدیوپاتیک"، حتماً بیوپسی بگیرید تا لنفوم اپیتلیوتروپیک (Epitheliotropic Lymphoma) که با لکوتریشیا و لکودرما تظاهر میکند، رد شود (تصویر ۱۳-۱۵).