بخش شانزدهم: بیماری‌های پوستی محیطی

📌 سوالات کلیدی این فصل (فهرست عناوین)

۱. تابش الکترومغناطیسی و طیف فرابنفش (UV) چه تأثیری روی پوست حیوانات میگذارد و اصطلاحات پایهای فوتودرماتولوژی چیست؟

۲. درماتیت خورشیدی سگ (Canine Nasal Solar Dermatitis) چگونه تشخیص داده میشود و پروتکل درمانی آن چیست؟

۳. درماتیت خورشیدی در گربهها (Feline Solar Dermatitis) چه ویژگیهای اختصاصی دارد و چرا خطر کارسینوم سلول سنگفرشی در آنها بالاست؟

۴. فوتوحساسیت (Photosensitivity) با آفتابسوختگی معمولی چه تفاوتی دارد و در کدام مناطق بدن دیده میشود؟

۵. درماتیت تماسی تحریکی (Irritant Contact Dermatitis) را چطور از سایر بیماریهای پوستی تفکیک کنم؟

۶. سوختگیهای حرارتی، الکتریکی و تشعشعی چگونه درجهبندی و درمان میشوند؟

۷. یخزدگی (Frostbite) در گوش و دم حیوانات چه عواقبی دارد و مدیریت آن چیست؟

۸. مسمومیت با تالیوم (Thallium Toxicosis) چه ضایعات پوستی خاصی ایجاد میکند و چرا پیشآگهی آن ضعیف است؟

۹. گزیدگی مار (Snake Bite) چه علائم پوستی-سیستمیci دارد و پروتکل درمان فوری آن چیست؟

۱۰. اجسام خارجی مانند دم روباهی (Foxtail) و بیدمشک (Burdock) چه ضایعاتی در پوست و حفره دهان ایجاد میکنند؟

۱۱. فورونکولوزیس پس از حمام و آرایش (Post-grooming Furunculosis) چیست و چه ارتباطی با باکتری سودوموناس دارد؟

۱۲. درماتیت پیوتروماتیک یا نقاط داغ (Hot Spots) چگونه درمان میشود و تفاوت آن با فولیکولیت چرکی چیست؟

۱۳. راهکارهای مدیریت ضایعات چینهای پوستی (Intertrigo) در نژادهای چروکدار مانند بولداگ و شارپی چیست؟

۱۴. پینه (Callus)، هیدروما و درماتیت ناشی از آنها چه تفاوتی با یکدیگر دارند و چگونه درمان میشوند؟

📖 پاسخ به سوالات (به صورت بخشبندی شده)

۱. مبانی فوتودرماتولوژی و طیف فرابنفش (UV)

پاسخ: تابش الکترومغناطیسی (Electromagnetic radiation) شامل طیف وسیعی از امواج است. در پوست، سه بخش از طیف فرابنفش (Ultraviolet - UV) اهمیت حیاتی دارند:

• UVC (کمتر از ۲۹۰ نانومتر): بسیار مخرب (Damaging) است اما به دلیل لایه اوزون به سطح زمین نمیرسد.
• UVB (۲۹۰ تا ۳۲۰ نانومتر): طیف اریتم یا آفتابسوختگی نام دارد و قدرت اریتماتوژنیک آن حدود ۱۰۰۰ برابر UVA است. (متن اصلی: "UVB (290-320 nm) is often referred to as the sunburn or erythema spectrum and is about 1000 times more erythemogenic than UVA.")
• UVA (۳۲۰ تا ۴۰۰ نانومتر): عمیقتر از UVB نفوذ میکند و طیف اصلی مرتبط با واکنشهای حساسیت نوری (Photosensitivity reactions) است. طولموجهای ۳۲۰ تا ۳۴۰ نانومتر مخربترین بخش هستند.

وقتی نور به پوست میتابد، توسط کروموفورها (Chromophores) مانند ملانین، هموگلوبین، اسیدهای نوکلئیک و اسیدهای آمینه آروماتیک جذب شده و باعث تولید گونههای فعال اکسیژن (Reactive Oxygen Species - ROS) و در نهایت آپوپتوز (Apoptosis) یا مرگ سلولی میشود. ملانین یک محافظ طبیعی است اما میتواند رادیکالهای آزاد مضری نیز تولید کند.

۲. درماتیت خورشیدی بینی در سگ (Canine Nasal Solar Dermatitis)

پاسخ: این بیماری یک واکنش اکتینیک (Actinic reaction) در پوست سفید یا فاقد رنگدانه بینی سگها است. نژادهایی مانند Australian Shepherd مستعدترند.

• یافتههای بالینی (Clinical Features): ضایعات در محل اتصال پوست مودار و بیمو بینی دیده میشود (تصویر ۱۶-۱). شروع آن با اریتم (Erythema) و پوستریزی (Scale) است و در صورت ادامه تابش، به اگزودا (Exudation)، پوسته (Crust) و زخم (Ulceration) منجر میشود. در موارد مزمن، بافت بینی تحلیل رفته و ممکن است کارسینوم سلول سنگفرشی (Squamous Cell Carcinoma - SCC) ایجاد شود.

• تشخیص (Diagnosis): کلید تشخیص، محدود بودن ضایعه به نواحی فاقد رنگدانه و رفع آن با دوری از نور خورشید است. (متن اصلی: "Key features of the diagnosis are restriction of lesions to sun-exposed, nonpigmented, sparsely haired skin..."). بیوپسی (Biopsy) برای تأیید انجام میشود و نشاندهنده کراتینوسیتهای واکوئله (Sunburn cells) و فیبروز درم سطحی است. تشخیص افتراقی با لوپوس دیسکوئید (Discoid Lupus Erythematosus - DLE) بسیار مهم است؛ DLE اغلب روی پوست مودار پل بینی شروع میشود، درحالیکه درماتیت خورشیدی محدود به پلانوم بینی است.

• مدیریت درمانی (Clinical Management):

  • محافظت در برابر نور (Photoprotection): حیوان را بین ساعات ۹ صبح تا ۳ بعدازظهر (بهویژه ۱۱ تا ۲) در خانه نگه دارید. شیشه معمولی اشعه UVB را فیلتر میکند.
  • ضدآفتاب (Sunscreen): حتماً از محصولات ضدآب با SPF (Sun Protective Factor) ۳۰ یا بالاتر، ۱۵ تا ۳۰ دقیقه قبل از قرارگیری در معرض نور استفاده کنید.
  • رنگکردن موقت یا دائم: میتوان از ماژیک مشکی یا خالکوبی (Tattooing) برای جذب کمتر نور استفاده کرد، اما خالکوبی در پوستهای مبتلا به بیماری ایمنی جواب نمیدهد.
  • در موارد پیشرفته که به کراتوز اکتینیک (Actinic Keratosis) تبدیل شده، از رتینوئیک اسید (Retinoic Acid) یا کرایو جراحی استفاده میشود.

۳. درماتیت خورشیدی در گربهها (Feline Solar Dermatitis)

پاسخ: این بیماری بهصورت مزمن در گوشهای سفید (White ears) و گاهی پلک، بینی و لب گربهها دیده میشود. گربههای سفید با چشم آبی حساسترین هستند.

• یافتههای بالینی: شروع با قرمزی و پوستهریزی ریز در لبه گوش (تصویر ۱۶-۳، A) است. با پیشرفت، گوش پیچخوردگی پیدا کرده (Curling) و ضایعات فرسایشی و خونریزیدهنده ایجاد میشود. معمولاً بعد از ۶ سالگی به SCC تبدیل میشود.

• تشخیص: بیوپسی ضایعات اولیه، التهاب دورعروق سطحی (Superficial perivascular dermatitis) و اِلستوز خورشیدی (Solar elastosis) را نشان میدهد.

• درمان:

  • دور نگه داشتن از نور شدید و استفاده از ضدآفتاب ضدآب.
  • در ضایعات غیرقابلبرگشت، آمپوتاسیون زیبایی (Cosmetic amputation) نوک گوش بسیار مؤثر است و با پوشش مو، از آسیب بعدی جلوگیری میکند.
  • برای کراتوز اکتینیک، استفاده از کرم ایمیکیمود (Imiquimod) که یک تعدیلکننده پاسخ ایمنی موضعی است، ۲ تا ۳ بار در هفته توصیه میشود. (متن اصلی: "Imiquimod is a topically applied immune response modifier... activates the immune system through Toll-like receptors"). در صورت عدم پاسخ، آمپوتاسیون کامل گوش (Pinnectomy) لازم است.

۴. فوتوحساسیت (Photosensitivity) در مقابل آفتابسوختگی

پاسخ: تفاوت کلیدی در این است که در فوتوحساسیت (Photosensitivity)، پوست به دلیل وجود یک عامل فوتودینامیک (Photodynamic agent) که از طریق خوراکی، تزریقی یا تماسی وارد بدن شده، نسبت به دوزهای غیرسوزاننده UV حساس میشود. اما در درماتیت خورشیدی (Solar dermatitis)، واکنش صرفاً وابسته به دوز (Dose-related) است و پوست مستعد مستقیماً میسوزد.

• نکته بسیار مهم بالینی: برخلاف درماتیت خورشیدی که در نواحی کموپوشش و بیرنگ است، ضایعات فوتوحساسیت در نواحی پشمپوش با پوشش سفید رخ میدهد، درحالی که پوست سیاه مجاور کاملاً طبیعی است. (متن اصلی: "Unlike solar dermatitis, lesions of photosensitivity occur in well-haired regions... The white-haired areas are involved, whereas the immediately adjacent black-haired skin is normal."). در پورفیری حیوانات، علائم سیستمیک مانند هایپرترمی نیز دیده میشود.

۵. درماتیت تماسی تحریکی (Irritant Contact Dermatitis)

پاسخ: این التهاب پوستی در اثر تماس مستقیم با ماده محرک رخ میدهد و برخلاف حساسیت تماسی (Contact Hypersensitivity)، نیاز به دوره حساسسازی قبلی (Sensitization) ندارد. مواد محرک شامل صابونها، شامپوها، ضدعفونیکنندهها، کودها و قلادههای کک هستند.

• یافتهها: بیشتر در مناطقی با پوشش موی نازک مانند شکم، زیربغل، فضای بین انگشتان (تصویر ۱۶-۵، A تا G) و زیر دم دیده میشود. اگر ماده محرک مایع باشد، دقیقاً محل تماس را درگیر میکند.
• تشخیص: اگر چند حیوان در یک خانه مبتلا شوند، قویاً به نفع درماتیت تماسی تحریکی است (چون حساسیتی نیست). تست چالش (Provocative exposure testing) تشخیص را تأیید میکند، اما اگر ماده خورنده باشد، انجام نمیشود.
• درمان: حذف ماده محرک، حمام کردن با آب ولرم و شامپوی ملایم. در موارد خارشدار، پردنیزولون (Prednisolone) به میزان ۱.۱ میلیگرم بر کیلوگرم روزانه به مدت ۵-۷ روز تجویز میشود. همچنین پنتوکسیفیلین (Pentoxifylline) با دوز ۲۵ میلیگرم بر کیلوگرم هر ۱۲ ساعت میتواند مؤثر باشد.

۶. سوختگیها (Burns) در حیوانات کوچک

پاسخ: سوختگیها بر اساس عمق به سه دسته تقسیم میشوند: ۱. سطحی (Superficial): فقط اپیدرم. ۲. ضخامت نسبی (Partial-thickness): اپیدرم و درم سطحی (با التیام از فولیکولها و غدد چربی، اسکار کمی دارد). ۳. ضخامت کامل (Full-thickness): تخریب کامل ساختارهای پوست (بدون جراحی با اسکار زیاد التیام مییابد).

• درمان اورژانسی: اگر ظرف ۲ ساعت اول مراجعه کنند، ناحیه را با آب سرد (۳ تا ۱۷ درجه سانتیگراد) به مدت ۳۰ دقیقه خنک کنید.
• درمان موضعی: متداولترین پماد برای حیوانات، نقرات سولفادیازین (Silver Sulfadiazine) است (تصویر ۱۶-۷). از پانسمانهای انسدادی (Occlusive) خودداری کنید. آنتیبیوتیک سیستمیک برای پیشگیری از عفونت زخم مؤثر نیست و ممکن است باعث رشد ارگانیسمهای مقاوم شود (متن اصلی: "Systemic antibiotics are not effective in preventing burn wound infection and may allow invasion by resistant organisms.").
• نکته: پدهای گرمایشی (Heating pads) حتی در تنظیمات پایین (دمای ۴۴ درجه سانتیگراد) در صورت تماس طولانی باعث سوختگی میشوند.

۷. یخزدگی (Frostbite)

پاسخ: یخزدگی در اثر تماس طولانی با دمای انجماد یا اشیاء فلزی سرد رخ میدهد و نوک گوشها (تصویر ۱۶-۱۰، A)، انگشتان، کیسه بیضه و نوک دم (تصویر ۱۶-۱۰، B) را درگیر میکند.

• پاتوژنز: ملانوسیتها به شدت به سرما حساس هستند و پس از بهبودی، موهای ناحیه ممکن است بهطور دائم سفید شوند. (متن اصلی: "Melanocytes are very sensitive to freezing, and the hairs in affected areas may turn white.").
• درمان: حیوان را به محیط گرم منتقل کنید. بافتهای منجمد را بهآرامی با آب گرم (Warm water) ذوب کنید (هرگز مالش ندهید). در موارد شدید، بافت نکروز شده باید آمپوتاسیون شود اما نباید عجله کرد، زیرا ممکن است بافت بیشتر از آنچه بهنظر میرسد زنده باشد. تجویز آسپرین (Aspirin) و پنتوکسیفیلین به مدت ۵ روز پس از آسیب، زندهمانی بافت را افزایش میدهد (بر اساس مطالعات روی موشها).

۸. مسمومیت با تالیوم (Thallium Toxicosis)

پاسخ: تالیوم یک سم سلولی تجمعی است که گرچه بهعنوان جوندهکش ممنوع شده، اما ممکن است بهدلیل اقدامات خرابکارانه یا طعمههای قدیمی دیده شود.

• یافتههای پوستی اختصاصی (در مسمومیت مزمن): ضایعات شامل اریتم و ریزش مو (Alopecia) ابتدا در نواحی سایشی، سپس صورت (تصویر ۱۶-۱۵، A)، گوشها، شکم و کف پاها (تصویر ۱۶-۱۵، B) ظاهر میشود. کف پاها دچار هایپرکراتوز و زخم میشوند.
• تشخیص: تشخیص با اسپکتروفتومتری جذب اتمی ادرار یا بیوپسی پوست تایید میشود. در هیستوپاتولوژی، نکات کلیدی شامل پلاگینگ فولیکولی (Follicular plugging)، پاراکراتوز (Parakeratosis)، واقعیت سلولهای بالالایه (Apoptosis) و میکروآبسههای اسفنجی شکل (Spongiform microabscesses) در اپیدرم سطحی و غلاف ریشه مو است. (متن اصلی: "Multiple spongiform microabscesses are present in the superficial epidermis and the hair follicle's outer root sheath.").
• پیشآگهی: بسیار بد (میزان تلفات تا ۷۰٪ یا بیشتر در سگها و تنها ۱۹٪ بهبودی در گربهها). درمان با آبی پروس (Prussian Blue) یا زغال فعال (Activated Charcoal) و پتاسیم کلراید (KCl) برای رقابت با تالیوم در بازجذب توبولی کلیه انجام میشود. استفاده از شلاتورها (Chelators) ممنوع است چون تالیوم را از بافتها به خون بازمیگردانند.

۹. گزیدگی مار (Snake Bite)

پاسخ: در آمریکا، خانواده مهم، گرزهماران (Crotalidae - Pit Vipers) شامل مارهای زنگی و مسی هستند. زهر آنها باعث تغییرات عروقی، اختلال انعقادی و نکروز بافتی میشود.

• یافتههای بالینی: اگر تورم و درد در محل گزش تا ۱.۵ ساعت بعد ایجاد نشد، احتمالاً زهری تزریق نشده است (Dry bite). ادم پیشرونده سریع (تصویر ۱۶-۱۲، A) که معمولاً جای نیش را میپوشاند، اکیموز و بعداً نکروز و اسلاف رخ میدهد.

• درمان فوری:

  • ابتدا بیمار را پایدار کنید (مایعات و ضد درد). از مورفین و NSAIDs خودداری کنید (به ترتیب باعث آزادسازی هیستامین و اختلال انعقادی میشوند). (متن اصلی: "Morphine and nonsteroidal antiinflammatory agents should be avoided, since they might result in histamine release or predispose to clotting disorders").
  • آنتیونوم (Antivenin): حداکثر اثر را تا ۴ ساعت پس از گزش دارد و بعد از ۸ ساعت بیاثر میشود.
  • از کورتیکواستروئیدها باید اجتناب کرد یا با احتیاط مصرف شوند؛ چون تأثیر چندانی ندارند.
  • آنتیبیوتیک وسیعالطیف (بهخاطر فلور دهانی مار مانند سودوموناس و کلستریدیوم تتانی) تجویز کنید.

۱۰. اجسام خارجی (Foreign Bodies) در پوست و دهان

پاسخ: شایعترین اجسام خارجی، دم روباهی (Foxtail - Hordeum jubatum) و بیدمشک (Burdock - Arctium spp.) هستند.

• دم روباهی: معمولاً در مجرای گوش خارجی ($۵۱\%$ موارد) و فضاهای بین انگشتی (تصویر ۱۶-۱۳، C) ایجاد ندول (Nodule)، آبسه (Abscess) و مجاری ترشحی (Draining tract) میکند و در صورت مهاجرت میتواند وارد حفره سینهای شود.
• بیدمشک: باعث تحریک موضعی، استوماتیت (Burdock stomatitis) با پاپولهای سفید براق در محل اتصال لثه و باکال (تصویر ۱۶-۱۳، E) یا ضایعات گرانولوماتوز روی زبان میشود. بیوپسی، التهاب پیوگرانولوماتوز (Pyogranulomatous) همراه با ائوزینوفیل را نشان میدهد.
• موهای خود حیوان: در فولیکولیت باکتریایی، فولیکول پاره شده و ساقه مو وارد درم میشود و واکنش جسم خارجی ایجاد میکند که بهصورت پاپولهای سخت و بدون درد (مشابه "BB") احساس میشود. درمان، برداشت جراحی است.

۱۱. فورونکولوزیس پس از حمام و آرایش (Post-grooming Furunculosis)

پاسخ: این عارضه معمولاً ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از حمام و آرایش، بهویژه در نژادهای موکوتاه رخ میدهد.

• علت: ضربه مکانیکی ناشی از شانهزدن خشن (Back-brushing) باعث ورود موهای زبر به دیواره فولیکول میشود و اگر آب حمام یا وسایل به سودوموناس آئروژینوزا (Pseudomonas aeruginosa) آلوده باشد، عفونت عمقی迅速 ایجاد میشود (تصویر ۱۶-۱۹).
• درمان: بر اساس کشت و آنتیبیوگرام (چون سایر باکتریها غیر از استافیلوکوک هم درگیرند)، آنتیبیوتیک سیستمیک به مدت ۴ هفته یا بیشتر. در سگهای موکوتاه، چرب کردن (Clipping) ممنوع است (چون فورونکولوزیس مکانیکی را تشدید میکند) ولی در موبلند مفید است. مسکنهای غیراستروئیدی در هفته اول برای کاهش درد ضروری هستند.

۱۲. درماتیت پیوتروماتیک (Pyotraumatic Dermatitis / Hot Spots)

پاسخ: این ضایعه یک واکنش خودتروماتیک (Self-trauma) است که در اثر خارش یا درد زمینهای (مانند کک، آلرژی، مشکل کیسه مقعدی) ایجاد میشود و در آبوهوای گرم و مرطوب شایعتر است.

• تشخیص افتراقی:

  • درماتیت پیوتروماتیک واقعی: ضایعه نسبتاً تخت، فرسایشی یا زخمی است که با ترشح پروتئینی پوشیده شده و هاله قرمز دارد (تصویر ۱۶-۲۵، A و B). باکتریها فقط روی سطح کلونیزه شدهاند (عفونت نیستند).
  • فولیکولیت پیوتروماتیک و فورونکولوزیس (Pyotraumatic folliculitis): ضایعه برجسته، ضخیم، پلاکمانند است و پاپولها یا پوسچولهای اقماری (Satellite lesions) دارد که نشاندهنده یک عفونت استافیلوکوکی عمقی است (تصویر ۱۶-۲۵، C).

• درمان: ابتدا ناحیه را با شامپو بتادین یا کلرهگزیدین تمیز کنید و موها را بچینید. برای کاهش التهاب، پردنیزولون خوراکی (۱.۱ میلیگرم/کیلوگرم روزانه) تجویز میشود. محلولهای قابض مانند دومبورو (Domeboro) مؤثرند. یافتن و حذف عامل زمینهای (مانند کنترل کک) مهمترین گام برای پیشگیری از عود است.

۱۳. اینترتریگو (Intertrigo) یا درماتیت چینهای پوستی

پاسخ: درماتیت چینهای در اثر تماس دو سطح پوستی با یکدیگر و تجمع رطوبت، سبوم و باکتریها/مخمرها (مالاسزیا) ایجاد میشود. نژادهای مستعد: بولداگ انگلیسی، شارپی و پاگ.

• انواع بالینی (بر اساس محل):

  • چینهای صورت (Facial fold): در پکنی، بولداگ (تصویر ۱۶-۲۶). ممکن است باعث کراتیت و زخم قرنیه شود.
  • چینهای لب (Lipfold): در سگهای با لبه آویزان مانند سنت برنارد (تصویر ۱۶-۲۷)، ایجاد هالیتوز شدید.
  • چینهای بدن (Body fold): در حیوانات چاق یا سگهای فلج (تصویر ۱۶-۲۸).
  • چینهای گردن (Neck fold): در شارپی (تصویر ۱۶-۲۹).
  • چینهای ولوار (Vulvar fold): در حیوانات عقیمشده چاق (تصویر ۱۶-۳۰). عفونت ادراری صعودی شایع است. درمان قطعی، ولولوپلاستی (Vulvoplasty) است.
  • چینهای دم (Tail fold): موسوم به درماتیت دم پیچشی (Screw tail) که عمیقترین نوع است و ممکن است جراحی پیچیدهای نیاز داشته باشد (تصویر ۱۶-۳۱).

• درمان:

  • در موارد خفیف: دستمالکهای دارویی (Medicated wipes).
  • در موارد حاد: کورتیکواستروئید موضعی یا پردنیزولون خوراکی به مدت ۵-۷ روز.
  • در موارد عودکننده: استفاده از تالک (Talc) برای خشک نگه داشتن چینها. در نهایت، جراحی (مانند شیلوپلاستی یا برداشت چین) تنها راه قطعی درمان است.

۱۴. پینه (Callus)، هیدروما (Hygroma) و درماتیت ناشی از آن

پاسخ:

• پینه (Callus): یک پلاک هایپرکراتوتیک گرد یا بیضی روی برجستگیهای استخوانی (مانند آرنج - تصویر ۱۶-۱۶، A، و خرگوشی - تصویر ۱۶-۱۶، B) است که در پاسخ به ایسکمی ناشی از فشار ایجاد میشود. نیازی به درمان ندارد، مگر اینکه زخمی یا عفونی شود.
• هیدروما (Hygroma): یک بورس اکتسابی (Acquired bursa) در زیر پوست روی برجستگیهای استخوانی است که در اثر نکروز و التهاب ناشی از ترومای مکرر ایجاد میشود. ابتدا نرم و حاوی مایع (Fluctuant) است؛ در صورت عفونت ثانویه به آبسه تبدیل میشود.
• درماتیت پینهای (Callus dermatitis): عفونت ثانویه پینه در اثر ترومای مداوم که منجر به ایجاد چینهای عمیق، زخم و فیستول میشود. اغلب در نژادهای غولپیکر مانند گریت دین (تصویر ۱۶-۱۷) رخ میدهد.
• درمان: تغییر بستر (استفاده از تشک بادی یا کفپوش نرم) اصلیترین اقدام است. ضایعات عفونی به ۶ هفته یا بیشتر آنتیبیوتیک و شستشوی روزانه نیاز دارند. سیتولوژی هر دو هفته یکبار برای بررسی رفع عفونت انجام شود.

💎 خلاصه نکات طلایی برای آزمون تخصصی

توجه: در تمام موارد، هر جا ضایعه مزمن شده و به کارسینوم سلول سنگفرشی (SCC) یا کراتوز اکتینیک مشکوک شدید، بیوپسی و ارجاع برای جراحی یا شیمیدرمانی موضعی ضروری است.

بازگشت به فهرست دانشنامه