راهنمای جامع بیماریهای پوستی پستانداران کوچک غیرخانگی (دامپزشکی بالینی)
سوالات اصلی این فصل:
رویکرد تشخیصی بیماریهای پوستی در حیوانات کوچک غیرخانگی چگونه است؟
ملاحظات دارویی خاص در این حیوانات چیست و کدام داروها ایمنترند؟
ساختار پوست در گونههای مختلف چه تفاوتهایی دارد؟
بیماریهای انگلی، قارچی و باکتریایی در هر گونه کدامند؟
بیماریهای غدد درونریز (آدرنال) در موشخرما چگونه تشخیص و درمان میشوند؟
شایعترین تومورهای پوستی در هر گونه کدامند؟
مشکلات تغذیهای و مدیریتی چه نقشی در بیماریهای پوستی دارند؟
بخش اول: اصول کلی و رویههای تشخیصی
سوال ۱: رویکرد تشخیصی بیماریهای پوستی در حیوانات کوچک غیرخانگی چگونه است؟
پاسخ:
تشخیص بیماریهای پوستی در این حیوانات مشابه سایر حیوانات کوچک است. سه رکن اصلی تشخیص عبارتند از:
شناسنامه (Signalment): شامل گونه، نژاد، سن و جنسیت حیوان
تاریخچه دقیق (History): شامل رژیم غذایی، شرایط نگهداری، تماس با حیوانات دیگر، سابقه درمانهای قبلی
معاینه کامل فیزیکی (Physical Examination): بسیار حیاتی است زیرا برخی ضایعات پوستی بازتابی از بیماریهای داخلی هستند
نکته مهم از متن اصلی:"Signalment and thorough history are very important in forming the initial list of differential diagnoses. A complete physical examination is of extreme importance, since certain skin conditions are present in conjunction with other abnormalities and can be a reflection of internal disease."
تصویر: برای مشاهده غدد چربی در نواحی مختلف به شکلهای ۱-۲۱ (A, B, C) مراجعه کنید که به ترتیب غدد چربی کشالهران خرگوش، غده چربی پشت خوکچههندی و کیسههای مقعدی سگدشتی را نشان میدهند.
سوال ۲: ملاحظات دارویی خاص در حیوانات کوچک غیرخانگی چیست و کدام داروها ایمنترند؟
پاسخ:
درمان در این حیوانات چالشبرانگیز است زیرا:
داروهای معدودی برای این گونهها تأیید شدهاند
اطلاعات داروشناسی محدودی برای اکثر رژیمهای دوزاژ منتشرشده وجود دارد
⚠️ هشدارهای حیاتی درباره آنتیبیوتیکها:
گونه
فلور روده
داروهای خطرناک
داروهای ایمن
خرگوش، خوکچههندی، چینچیلا، همستر، سگدشتی
عمدتاً گرم-مثبت
پنیسیلینها، ماکرولیدها، تتراسایکلینها، لینکوزامیدها، سفالوسپورینها (علت: دیسبیوز و انتروتوکسمی کشنده)
متن اصلی:"Oral administration of most antibiotics effective mainly against gram-positive bacteria and anaerobes (penicillins, macrolides, tetracyclines, lincosamides, and cephalosporins) can cause gastrointestinal dysbiosis and fatal enterotoxemia in these species."
نکات کلیدی:
برای عفونتهای بیهوازی: مترونیدازول خوراکی (بیشتر گونهها)، آزیترومایسین خوراکی (خرگوش، خوکچههندی، چینچیلا)، پنیسیلین G تزریقی (خرگوش)
پروبیوتیک: مصرف مکمل پروبیوتیک لاکتوباسیلوس در طول درمان آنتیبیوتیکی و حداقل ۵-۷ روز پس از قطع درمان توصیه میشود
سمیت مستقیم دارو: استرپتومایسین و پروکائین برای موش، همستر و خوکچههندی سمی هستند. نیتروفورانتوئین در موشها باعث نوروپاتی میشود.
⚠️ هشدارهای مصرف داروهای موضعی:
بسیاری از گونهها وسواس در نظافت دارند و ممکن است داروی موضعی را ببلعند
حیوان را پس از درمان موضعی جدا نگه دارید و از نظافت توسط همقفسهها جلوگیری کنید
در صورت امکان از پانسمان محافظ استفاده کنید
از پمادها و استروئیدهای موضعی در خرگوشها اجتناب کنید (جذب پوستی یا بلع)
به دلیل جثه کوچک، حیوانات پس از شامپو و غوطهوری مستعد هیپوترمی هستند
محلولهای آبی باید در دمای بدن نگهداری شوند
موارد منع مصرف مهم:
فیپرونیل (Fipronil): در خرگوشها (بهویژه کوچک و جوان) با مرگ همراه بوده است
استروئیدهای موضعی و سیستمیک: در خرگوشها با سرکوب ایمنی و مرگ همراه بوده است
گردنبندهای کک، محصولات ارگانوفسفاته و اسپریهای پرمترین خالص: در خرگوشها ممنوع
ارگانوفسفاتهای موضعی، گردنبندهای کک دیکلرووس و شامپوهای حشرهکش: در موشخرما ممنوع
ایورمکتین (Ivermectin): داروی ایمن و مؤثر با دوز استاندارد ۳۰۰-۴۰۰ میکروگرم بر کیلوگرم زیرجلدی (SQ) هر ۱۰-۱۵ روز تا بهبودی کامل.
سوال ۳: ساختار پوست در گونههای مختلف چه تفاوتهایی دارد؟
پاسخ:
جوجهتیغی (Hedgehog):
تاج (به جز خط وسط) و پشت با لایه متراکمی از خار پوشیده شده است
هیچ مو یا غده چربی در این ناحیه وجود ندارد
اپیدرم نازک اما درم ضخیم و غنی از چربی است
خارها از کراتین ساخته شدهاند و تا ۱۸ ماه عمر میکنند
خرگوش (Rabbit):
پوست بسیار نازک و ظریف - در هنگام پشمچینی باید دقت کرد
دارای غدد چربی چانه (Mental gland)، غدد مقعدی و غدد کشالهران
موشخرما (Ferret):
پوست بسیار ضخیم (بهویژه در ناحیه گردن و شانه)
غدد چربی بسیار فعال در سراسر پوست (بوی مشکمانند و احساس چرب بودن)
غدد تولیدکننده مشک در مقعد
در بهار به دلیل افزایش ساعات روز و دما، پوشش بدن نازک میشود (ریزش دوطرفه متقارن دم، پرینه و ناحیه کشالهران)
متن اصلی:"Ferrets have very active sebaceous glands throughout the skin, responsible for their characteristic musky odor and greasy feel; intact male albino ferrets can exhibit yellow fur coloration as a result of profuse sebaceous gland production."
صاریغهای شهدخوار (Sugar Gliders):
دارای غشای بالگونه (پاتاگیوم) که اندامهای جلویی و عقبی را به هم متصل میکند
غدد بویایی پیشانی، گلو و پاراکلوآکال (در نرها وابسته به آندروژن)
جوندگان:
موشخرما و جوندگان: فاقد غدد عرق اپیتلیال (به جز کف پا در موشها، موشهای صحرایی و همسترها)
همستر: غدد چربی بزرگ در پهلوها (لکههای قهوهای تیره، برجستهتر در نرها)
ژربیل: غده چربی وسط شکم (زرد، بدون مو، برجستهتر در نرها)
خوکچههندی: غدد چربی در امتداد پشت و اطراف مقعد
تعداد غدد پستانی و نوکپستانها:
همستر: ۱۲-۱۴
موش صحرایی: ۱۲
جوجهتیغی و موش: ۱۰
ژربیل، خرگوش و موشخرما: ۸
چینچیلا: ۶
صاریغ شهدخوار: ۴ (داخل کیسه)
خوکچههندی: ۲
ویژگیهای انگشتان و کف پا (جدول ۲-۲۱):
گونه
انگشتان جلو
انگشتان عقب
کف پا
خرگوش
۵
۴
بدون کفپا (پوشیده از مو)
موشخرما
۵
۵
مشابه سگ
خوکچههندی/چینچیلا
۴
۳
بدون مو
موش/موش صحرایی/همستر
۴
۵
بدون مو
ژربیل
۵
۴
پرمو
سگدشتی
۴
۵
بدون مو
نکته مهم: استافیلوکوکوس اورئوس (S. aureus) بهطور مکرر از پوست، گوشها، سوراخهای بینی و پوشش موی جوندگان و خرگوشها جدا میشود و یک پاتوژن فرصتطلب شایع است.
بخش دوم: بیماریهای موشخرما (Ferret)
سوال ۴: بیماریهای انگلی پوستی در موشخرما کدامند؟
پاسخ:
کک (Flea):
گونههای شایع: Ctenocephalides felis، Ctenocephalides canis و Pulex irritans
تظاهرات بالینی:
بدون علامت تا خارش خفیف تا شدید در پشت نزدیک گردن
در آلودگی شدید: آلوپسی متقارن خودایجاد در ناحیه کمر، پهلوها، شکم و رانهای داخلی ("موچینی" یا Fur-mowing)
نکته از متن اصلی:"In one study, topical treatment with either Tresaderm... or ivermectin... was more effective in eliminating mites than injectable ivermectin."
هشدار: ایورمکتین موضعی و تزریقی نباید همزمان استفاده شوند، بهویژه در موشخرماهای باردار (در هفتههای ۲-۴ بارداری باعث افزایش نقایص مادرزادی میشود).
گال سارکوپتیک (Sarcoptic Mange):
گونه: Sarcoptes scabiei (نادر در موشخرما، شایعتر در مناطقی که برای شکار خرگوش استفاده میشوند)
دو فرم بالینی:
فرم عمومی: آلوپسی کانونی تا عمومی با خارش شدید (تصویر ۲-۲۱ را ببینید)
فرم موضعی: پودودرماتیت خارشدار شدید با التهاب، تورم و پوستهریزی کف پاها (پوسیدگی پا یا "foot rot")
تشخیص: پیدا کردن کنه در خراشیدگی پوست (نتیجه منفی کاذب شایع است) یا پاسخ به درمان
درمان: ایورمکتین تزریقی، غوطهوری در لیمو سولفور ۲% تا ۲ هفته پس از بهبودی، سلامکتین
گال دمدکتیک (Demodectic Mange):
نادر است و اغلب با سرکوب سیستم ایمنی همراه است.
مورد بالینی: دو موشخرما که پماد گوش حاوی گلوکوکورتیکوئید دریافت میکردند، دچار آلودگی دمدکس شدند.
درمان: غوطهوری آمیتراز ۰٫۰۱۲۵%، ایورمکتین خوراکی با دوز افزایشیابنده (۵۰ میکروگرم بر کیلوگرم تا ۳۰۰ میکروگرم بر کیلوگرم در ۲ هفته اول)
سوال ۵: بیماریهای قارچی و باکتریایی در موشخرما کدامند؟
پاسخ:
درماتوفیتوز (کرم حلقوی):
نادر در موشخرما. عوامل: Microsporum canis و Trichophyton mentagrophytes
تظاهرات:
نواحی حلقوی آلوپسی، موهای شکسته، پوستهریزی، اریتم و پوستهریزی
ممکن است موضعی یا منتشر باشد
خارش معمولاً وجود ندارد (اما در صورت وجود شدید است)
درمان:
ضایعات کانونی: چیدن مو، شامپوی کراتولیتیک، کلوتریمازول یا میکونازول موضعی
ضایعات منتشر: گریزئوفولوین سیستمیک (هر ۲ هفته CBC کنترل شود) یا ایتراکونازول
توجه: گریزئوفولوین در حیوانات مولد استفاده نشود
متن اصلی:"Dermatophytosis in ferrets is, as in dogs and cats, a zoonotic disease, and clients should be educated on the potential risk of infection."
زخمهای گازگرفتگی:
در گردن هنگام جفتگیری یا بازی شایع است. ممکن است به پیودرمی سطحی یا عمقی، آبسه یا سلولیت تبدیل شود.
عوامل شایع: استافیلوکوک، استرپتوکوک، اشریشیا کلی، کورینهباکتریوم، پاستورلا، اکتینومایسس
درمان: تخلیه، دبریدمان، شستوشو، آنتیبیوتیک موضعی و سیستمیک
سوال ۶: بیماریهای ویروسی در موشخرما کدامند؟
پاسخ:
ویروس دیستمپر سگ (Canine Distemper Virus):
تنها بیماری ویروسی شایع موشخرما که پوست را درگیر میکند.
تظاهرات بالینی (۱۰-۱۵ روز پس از مواجهه):
راش پوستی اریتماتو و خارشدار زیر چانه ← پیشرفت به ناحیه کشالهران یا پرینه
ضایعات ممکن است رنگ نارنجی داشته باشند و به وزیکول و پیودرمی ثانویه تبدیل شوند
پوستههای قهوهای اطراف صورت (به دلیل ترشحات چشمی و بینی)
تورم پلکها، لبها و چانه
تورم و هایپرکراتوز کفپا (نشانه مهم اما اختصاصی نیست)
متن اصلی:"Swelling and hyperkeratosis of the foot pads is highly suggestive of canine distemper, although it is an inconsistent and nonspecific clinical sign"
پیشآگهی: بسیار بد (مرگ و میر نزدیک ۱۰۰% در عرض ۱-۳ هفته)
پیشگیری: واکسیناسیون سالانه با Purevax (تنها واکسن تأییدشده USDA)
سوال ۷: بیماریهای غدد درونریز در موشخرما (بیماری آدرنال) چیست و چگونه تشخیص و درمان میشود؟
پاسخ:
بیماری آدرنال (Adrenal Associated Endocrinopathy - AAE):
شایعترین علت آلوپسی متقارن دوطرفه پیشرونده در موشخرماهاست. شیوع در آمریکا حدود ۷۰% تخمین زده میشود.
علت: هیپرپلازی (۵۶%)، آدنوم (۱۶%) یا آدنوکارسینوم (۲۶%) غده آدرنال با تولید بیش از حد هورمونهای جنسی (استروژن و/یا آندروژن). سطح کورتیزول معمولاً نرمال است.
تظاهرات بالینی:
موشخرماهای عقیمشده میانسال تا مسن
آلوپسی متقارن پیشرونده از ناحیه دمی و پشتی شروع شده و به سمت جلو و شکم پیشرفت میکند (تصویر ۵-۲۱ - A)
پانل آدرنال (آزمایشگاه غدد بالینی دانشگاه تنسی): اندازهگیری استرادیول، آندروستندیون و ۱۷α-هیدروکسیپروژسترون (جدول ۴-۲۱)
سونوگرافی
هورمون
محدوده طبیعی
Estradiol
۳۰-۱۸۰ pmol/L
17α-hydroxyprogesterone
۰-۰٫۸ nmol/L
Androstenedione
۰-۱۵ nmol/L
متن اصلی:"In one study, 96% of affected ferrets had a high concentration of at least one of these hormones, and 22% had high concentrations of all three hormones."
درمان:
جراحی (Adrenalectomy): درمان انتخابی
غده چپ راحتتر برداشته میشود، غده راست در مجاورت ورید اجوف قرار دارد
بهبودی در ۲-۸ هفته، بهبود کامل در ۵ ماه
در بیماری دوطرفه: آدرنالکتومی کامل چپ + آدرنالکتومی جزئی راست
مکمل گلوکوکورتیکوئید برای جلوگیری از بیماری آدیسون (فلوروکورتیزون استات یا دئوکسیکورتیکوسترون پیوالات)
فرمولاسیون ۱ ماهه: ۱۰۰-۲۰۰ میکروگرم IM ماهانه (مادامالعمر)
فرمولاسیون ۴ ماهه: ۲ میلیگرم IM هر ۴-۶ ماه
ملاتونین: خوراکی ۰٫۵-۱ میلیگرم/روز (ترجیحاً ۸ ساعت پس از طلوع آفتاب) یا ایمپلنت ۵ میلیگرمی
میتوتان و کتوکونازول: مؤثر نیستند
پیشآگهی: متغیر است. در صورت تشخیص زودهنگام و درمان جراحی در غیاب مشکلات طبی همزمان، خوب است.
سوال ۸: تومورهای پوستی شایع در موشخرما کدامند؟
پاسخ:
تومورهای پوست در موشخرما سومین دسته بزرگ تومورها را تشکیل میدهند (پس از تومورهای غدد درونریز و خونی-لنفاوی). بیشتر تومورهای پوستی خوشخیم هستند.
تومورهای ماست سل (Mast Cell Tumors):
شایعترین تومور پوستی در موشخرما
ندولهای بدون مو، بهخوبی محدود، منفرد یا چندگانه
اندازه ۰٫۲-۱ سانتیمتر در هر نقطه از بدن (شایعتر: سر، گردن، شانهها)
ممکن است خارشدار باشند
درمان: برداشت جراحی (در صورت خارش شدید و خونریزی)
تومورهای سلول بازال (Basal Cell Tumors):
خوشخیم، در هر نقطه از بدن
ندولهای سفید تا صورتی، سفت، پدانکوله یا پلاکمانند
تومورهای غده چربی (Sebaceous Gland Tumors):
آدنوم و اپیتلیوم شایعتر از کارسینوم
شایعتر در سر و گردن
ندولهای سفت، برجسته، زگیلمانند یا چندلوبوله، تا ۳ سانتیمتر
کارسینوم سلول سنگفرشی (Squamous Cell Carcinoma):
نادر اما مهاجم
ندولهای خاکستری تا سفید در جمجمه، لب، انگشت، پا و تنه
پیشآگهی ضعیف به دلیل عود بالا و پاسخ کم به شیمیدرمانی
لنفوم پوستی (Cutaneous Lymphoma):
نادر
فرم غیراپیتلیوتروپیک: پلاکهای کوچک موضعی
فرم اپیتلیوتروپیک: خارش مزمن، درماتیت، ضایعات سطحی و آلوپسی
کوردوما (Chordoma):
شایع در موشخرما
تودههای گرد، صاف و سفت در دم (تصویر ۱۱-۲۱)
درمان: قطع دم
سایر تومورها (جدول ۵-۲۱):
فیبروما/فیبروسارکوم (وابسته به محل واکسیناسیون)
همانژیوم/همانژیوسارکوم
لیومیوسارکوم
ملانوم (نادر)
سوال ۹: سایر مشکلات پوستی موشخرما کدامند؟
پاسخ:
رژیم غذایی نامناسب: رژیم کمچربی باعث خشکی و کدری پوشش مو میشود. رژیم مناسب گربه یا موشخرما با پروتئین و چربی بالا توصیه میشود.
کمبود بیوتین: از مصرف بیش از حد تخممرغ خام (حاوی آویدین) → آلوپسی متقارن دوطرفه، هایپرکراتوز، آکروموتریچی
محیط خشک: خارش و پوستهریزی پوست (استفاده از مرطوبکننده هوا)
حمام مکرر: حذف روغنهای ضروری پوست → اختلال کراتینه شدن و خارش (حداکثر ماهی یکبار)
درماتیت تماسی: شامپوها و اسپریهای حشرهکش
پتشی و اکیموز: در هیپراستروژنیسم با ترومبوسیتوپنی ثانویه
تلوژن افلوویوم (Telogen defluxion): ریزش موی متقارن ۲-۳ ماه پس از رویداد استرسزا (تب، بیماری شدید، بیهوشی، جراحی) - تصویر ۱۳-۲۱
سندرم آبی موشخرما (Blue Ferret Syndrome): نادر، ایدیوپاتیک. ناحیه پشمچینی شده به مدت طولانی بدون مو میماند سپس ناگهان آبی میشود و ۱-۲ هفته بعد مو رشد میکند.
آتوپی: خارش غیرضایعهدار متقارن در تنه، کمر و کفپاها. پاسخ به گلوکوکورتیکوئید یا کلرفنیرامین
پمفیگوس فولیاسئوس: نادر. پوسچول، پوستههای دوطرفه متقارن اطراف دهان، چانه، چشمها، کفپاها و پرپوس. پاسخ به پردنیزولون طولانیمدت
بخش سوم: بیماریهای خرگوش (Rabbit)
سوال ۱۰: بیماریهای انگلی خرگوش کدامند؟
پاسخ:
کک (Flea):
گونههای شایع: C. canis، C. felis، Spilopsyllus cuniculi (کک خرگوش - شایعتر در خرگوشهای خارج از منزل)، Cediopsyllus simplex، Odontopsyllus multispinosus