حالا بیایید قدمبهقدم به این سوالات پاسخ دهیم.
سوال: اصلاً قارچ چیست و چه تفاوتی با باکتری یا انگل دارد؟ چرا بعضی از آنها باعث بیماری پوستی میشوند؟
پاسخ: قارچها (Fungi) موجودات زندهای هستند که نه گیاهاند و نه جانور. آنها یوکاریوت (Eukaryotic) هستند؛ یعنی سلولشان هستهدار است (برخلاف باکتریها). دیوارهی سلولی قارچها از کیتین (Chitin) ساخته شده است (همان مادهای که در اسکلت بیرونی حشرات هست). آنها کلروفیل ندارند، بنابراین نمیتوانند از نور خورشید غذا درست کنند و باید مواد آلی را از محیط جذب کنند. بیشتر قارچها در خاک زندگی میکنند یا انگل گیاهان هستند، اما حدود ۳۰۰ گونه میتوانند حیوانات را بیمار کنند.
نکته تخصصی از متن اصلی: "The great majority of fungi are either soil organisms or plant pathogens; however, more than 300 species have been reported to be animal pathogens."
واژگان کلیدی:
اشکال قارچ: قارچها میتوانند به دو شکل باشند: ۱. مخمر (Yeast): تکسلولی و گرد. ۲. کپک (Mold): پرسلولی و ریشهمانند که از رشتههایی به نام هیف (Hyphae) تشکیل شده است. به مجموعهی هیفها، میسیلیوم (Mycelium) میگویند.
نکته: تشخیص یک قارچ به عنوان عامل بیماری از یک قارچ آلاینده (Contaminant) خیلی مهم است. پنج معیار برای این کار وجود دارد که مهمترین آنها، دیدن عناصر قارچی در بافت (Tissue) است.
سوال: آیا روی پوست سگ و گربه سالم هم قارچ وجود دارد؟ چطور بفهمیم قارچی که کشت دادهایم واقعاً باعث بیماری شده؟
پاسخ: بله، روی پوست و موی حیوانات سالم، انواع و اقسام قارچهای ساپروفیت (Saprophytes) یا همان قارچهای محیطی زندگی میکنند که موقتاً روی آنها نشستهاند. در سگها، قارچهای آلترناریا، آسپرژیلوس و پنی سیلیوم و در گربهها، آلترناریا، آسپرژیلوس و مالاسزیا شایعترند. حتی ممکن است از سگ یا گربهی سالم، درماتوفیت مثل میکروسپوروم گایپسیوم کشت داده شود که صرفاً نشانهی آلودگی محیطی است و نه عفونت واقعی.
پس برای اینکه بگوییم یک قارچ بیماریزاست، باید این معیارها را بررسی کنیم (همان معیارهای ۵گانه): ۱. منبع قارچ (آیا از ضایعه گرفته شده یا سطح پوست؟) ۲. تعداد کلنیهای کشت شده (کلنی زیاد مهمتر است). ۳. گونهی قارچ (بعضی گونهها ذاتاً بیماریزا هستند مثل میکروسپوروم کانیس). ۴. قابلیت کشت مجدد (آیا میتوانیم دوباره آن را از ضایعه جدا کنیم؟) ۵. مهمترین معیار: وجود المنتهای قارچی در بافت (دیدن هیف یا آرتروسپور در بیوپسی یا سیتولوژی).
نکته از متن: "The following criteria can be helpful in differentiating pathogenic from contaminant fungi: (1) source, (2) number of colonies isolated, (3) species, (4) whether the fungus can be repeatedly isolated, and most important (5) the presence of fungal elements in the tissue."
واژگان تخصصی:
سوال: چه داروهای ضدقارچی برای درمان بیماریهای پوستی داریم و هرکدام را کی باید استفاده کنیم؟
پاسخ: درمان قارچهای پوستی به دو دستهی موضعی و سیستمیک تقسیم میشود. انتخاب درمان به وسعت ضایعه، گونهی قارچ و وضعیت حیوان بستگی دارد.
برای ضایعات محدود یا به عنوان درمان کمکی در کنار درمان خوراکی استفاده میشود. مهمترین شکلهای آن:
نکته از متن: "Lime sulfur is typically applied once or twice weekly for Malassezia dermatitis and every 5 to 7 days for dermatophytosis... Enilconazole is an imidazole that is not presently approved for use in companion animals in the United States."
برای ضایعات چندکانونی، حیوانات موبلند و تمام مواردی که به درمان موضعی پاسخ نمیدهند، ضروری است.
جدول خلاصه دوزاژ (بر اساس متن):
| دارو (Drug) | دوز در سگ (mg/kg) | دوز در گربه (mg/kg) | دفعات (Interval) |
|---|---|---|---|
| Griseofulvin (میکرونایز) | ۲۵-۶۰ | ۵۰ (یا ۲۵ هر ۱۲ ساعت) | هر ۱۲ یا ۲۴ ساعت |
| Griseofulvin (اولترامیکرونایز) | ۵-۱۰ | ۵-۱۰ | هر ۲۴ ساعت |
| Ketoconazole | ۱۰ (درماتوفیتوز) | - (توصیه نمیشود) | هر ۲۴ ساعت |
| Itraconazole | ۵-۱۰ | ۵-۱۰ | هر ۱۲-۲۴ ساعت |
| Terbinafine | ۲۰-۳۰ | ۲۰-۴۰ | هر ۲۴-۴۸ ساعت |
نکته: دقت کن که اختصار q12h یعنی هر ۱۲ ساعت و q24h یعنی هر ۲۴ ساعت. PO یعنی از راه دهان (خوراکی).
سوال: مهمترین بیماری قارچی سطحی پوست در سگ و گربه چیست، چه علائمی دارد و چطور درمان میشود؟
پاسخ: درماتوفیتوز که با نام کرم حلقوی هم شناخته میشود، توسط قارچهایی ایجاد میشود که به کراتین مو و پوست حمله میکنند. مهمترین عامل آن در سگ و گربه، قارچ میکروسپوروم کانیس (Microsporum canis) است. دو عامل دیگر میکروسپوروم گایپسیوم و تریکوفیتون منتاگروفایتس هستند.
علائم بالینی (Clinical Signs): در سگها، ضایعات به صورت نواحی دایرهای یا چندکانونی طاسی (Alopecia) با پوستهریزی (Scaling) دیده میشود. در گربهها، ممکن است فقط طاسی با شوره باشد یا به شکل درماتیت میلیاری (Miliary dermatitis) که به صورت دانههای قرمز و پوستهدار ظاهر میشود. خارش معمولاً کم است مگر اینکه عفونت باکتریایی ثانویه یا حساسیت همراه باشد.
نکته کلیدی از متن: "When clinicians rely on clinical signs alone, dermatophytosis (ringworm, tinea) is greatly overdiagnosed, especially in dogs." یعنی اگر فقط به ظاهر ضایعه تکیه کنید، اشتباه میکنید؛ مخصوصاً در سگها که بیماریهای باکتریایی پوست (Staphylococcal folliculitis) خیلی شایعتر است.
تشخیص (Diagnosis):
درمان:
نکته از متن: "It is recommended that therapy be continued until three successive fungal cultures performed at weekly intervals by a brush technique are negative." و "M. canis spores remain viable in the environment for up to 18 months."
تصویر ۵-۲۰: فلورسانس سبز-زرد موهای آلوده به میکروسپوروم کانیس زیر لامپ وود. تصویر ۵-۲۲: گربهای که برای درمان درماتوفیتوز، موهایش با تیغ شماره ۱۰ کوتاه شده است.
سوال: این مخمر چه نوع بیماریای ایجاد میکند و چرا بعضی نژادها مثل وست هایلند و باست هوند مستعدند؟
پاسخ: مالاسزیا پاچیدرماتیس (Malassezia pachydermatis) یک مخمر (Yeast) ساپروفیت است که به طور طبیعی روی پوست و گوش سگ و گربه زندگی میکند. در شرایط خاصی که تعادل پوست به هم میخورد، این مخمر تکثیر پیدا کرده و باعث بیماری میشود. معمولاً یک بیماری ثانویه است که روی بیماری زمینهای مثل آلرژی (Atopy)، مشکلات غدد درونریز (مثل کمکاری تیروئید) یا نقص کراتینه شدن سوار میشود.
علائم بالینی: خارش شدید (Pruritus) تقریباً در همه موارد دیده میشود. پوست چرب، بدبو (بوی کپک یا پنیر)، قرمز و پوستهدار میشود. نواحی درگیر شامل شکم، کشالهی ران، زیربغل، لای انگشتان و چینهای پوستی هستند. درگیری پنجه (Paronychia) باعث قهوهای شدن ناخن میشود.
تشخیص: تشخیص بر اساس سیتولوژی (Cytology) انجام میشود. با چسب (Tape) یا سوهان (Scraping) از سطح ضایعه نمونه گرفته، رنگآمیزی کرده و زیر میکروسکوپ به دنبال مخمرهای بادامزمینی شکل با جوانهزنی تکقطبی (Monopolar budding) میگردیم (تصویر ۵-۳۰ را ببین). اگر بیش از ۲ عدد مخمر در هر میدان میکروسکوپی با بزرگنمایی ۴۰۰ یا بیشتر از ۱۰ عدد در ۱۵ میدان با بزرگنمایی ۱۰۰۰ دیده شود، تشخیص مالاسزیا مطرح است.
درمان: درمان بر اساس شامپوهای ضدقارچ (میکونازول، کلرهگزیدین) و شویندههای موضعی است. در موارد شدید یا مقاوم، از درمان خوراکی با کتوکونازول (۵-۱۰ mg/kg) یا ایتراکونازول استفاده میشود. معمولاً بعد از ۷ روز درمان ترکیبی، بهبود چشمگیر دیده میشود.
نکته از متن: "Dogs with Malassezia dermatitis have concurrent dermatoses. In addition, about 40% of dogs with Malassezia dermatitis have concurrent staphylococcal pyoderma." (حدود ۴۰٪ موارد، عفونت همزمان استافیلوکوکی هم دارند).
سوال: بیماریهای قارچی زیرجلدی چطور ایجاد میشوند و چرا خطرناکاند؟
پاسخ: این عفونتها معمولاً بر اثر ضربه و ورود قارچ از طریق زخم (Traumatic implantation) از خاک یا گیاهان آلوده ایجاد میشوند. برخلاف عفونتهای سطحی، این قارچها به عمق پوست و بافت زیرجلدی نفوذ کرده و باعث ایجاد گرانولوم (تودههای التهابی) میشوند.
عامل آن قارچ اسپوروتریکس شنکی (Sporothrix schenckii) است. در سگها معمولاً بر اثر خراش با چوبآلوده و در گربهها بر اثر گازگرفتگی حین جنگ و دعوا ایجاد میشود. گربهها مخزن مهمی برای انتقال به انسان هستند (بیماری مشترک - Zoonosis).
علائم: ایجاد گرههای زیرجلدی (Nodules) که ممکن است زخمی شده و ترشح داشته باشند. در فرم لنفوکوتانئوس، گرهها در مسیر عروق لنفاوی بالا میروند. تشخیص: دیدن مخمرهای سیگاری شکل در سیتولوژی یا بیوپسی از گربهها (در سگها سختتر است). درمان گربه: داروی انتخابی ایتراکونازول است (به دلیل حساسیت به یدیدها و عوارض کتوکونازول). درمان تا ۳۰ روز پس از بهبود بالینی ادامه مییابد.
نکته مهم از متن: "The zoonotic potential of sporotrichosis, especially in cats, must be seriously considered and respected." (بیماری مشترک بسیار مهم است).
عامل آن پیثیوم اینسیدیوزوم (Pythium insidiosum) است که در حقیقت یک اومایست (Oomycete) محسوب میشود و قارچ واقعی نیست. در مناطق گرم و مرطوب و نزدیک آبهای راکد شایع است.
علائم در سگ: ایجاد تودههای بزرگ و زخمی روی پاها یا ناحیه دم. گاهی ضایعه حاوی اجسام زرد رنگ به نام «کانکر» (Kunkers) است. همچنین فرم گوارشی آن باعث ضخیم شدن دیواره معده و روده میشود. تشخیص: بیوپسی و مشاهده هیفهای پهن با رنگآمیزی GMS. تست الایزا (ELISA) برای مانیتورینگ درمان مفید است. درمان: درمان انتخابی، جراحی وسیع است. داروهای ضدقارچ معمولی روی اومایستها اثر ضعیفی دارند، اما ترکیب ایتراکونازول و تربینافین بعد از جراحی توصیه میشود. واکسن پیثیوم هم با موفقیت نسبی در دسترس است.
سوال: بیماریهای قارچی سیستمیک چطور به پوست میرسند و چه علائمی دارند؟
پاسخ: این عفونتها معمولاً از راه تنفس (استنشاق هاگ) وارد ریه میشوند و سپس از طریق خون (Hematogenous spread) به سایر نقاط بدن از جمله پوست منتشر میشوند. دیدن ضایعهی پوستی در این بیماریها معمولاً به معنای بیماری منتشر شده است.
شایعترین قارچ سیستمیک در گربهها. عامل آن کریپتوکوکوس نئوفورمنس (Cryptococcus neoformans) است که در فضولات کبوتر یافت میشود.
علائم پوستی: گرههای زیرجلدی، زخمها و تودههایی روی بینی، صورت و پنجهها (تصویر ۵-۵۴ و ۵-۵۶). در گربهها اغلب با تورم بینی و پولیپ بینی همراه است. تشخیص: سیتولوژی و دیدن مخمرهای گرد با کپسول واضح (هاله شفاف) با رنگآمیزی جوهر هندی (India ink) (تصویر ۵-۵۷). تست آنتیژن (Latex agglutination) در خون و CSF بسیار حساس است. درمان: ایتراکونازول یا فلوکونازول (به دلیل نفوذ به مغز) برای مدت طولانی (ماهها تا سالها).
در سگهای نر جوان و نژاد بزرگ در نزدیکی رودخانهها شایع است. عامل آن بلاستومایسس درماتیتیدیس است.
علائم پوستی: ندولها، زخمها و آبسههای زیرجلدی روی بینی، صورت و بستر ناخن (تصویر ۵-۴۸). تشخیص: سیتولوژی و دیدن مخمرهای بزرگ با جوانهزنی پهنالقاعده (Broad-based budding) و دیوارهی دوگانه (تصویر ۵-۵۰). درمان: داروی انتخابی ایتراکونازول است. در موارد شدید تنفسی، از آمفوتریسین B استفاده میشود.