“Hard ticks… only take one blood meal per motile stage… In comparison, soft ticks visit their vertebrate hosts only to take a blood meal and they feed quickly (15 to 30 minutes).”
شایعترین کنههای سگ و گربه در آمریکای شمالی عبارتند از:
- Amblyomma americanum (کنه لون استار): منتقلکننده سیتاکسوزون فلیس (Cytauxzoon felis - کشنده در گربه)، ارلیشیا (Ehrlichia chaffeensis و E. ewingii) و تولارمی (Francisella tularensis).
- Dermacentor variabilis (کنه سگ آمریکایی): منتقلکننده ریکتزیا ریکتزی (عامل تب خالدار کوه راکی - Rocky Mountain spotted fever) و تولارمی.
- Ixodes scapularis (کنه پایسیاه یا گوزنی): منتقلکننده بورلیا بورگدورفری (عامل بیماری لایم) و آناپلاسما فاگوسیتوفیلوم.
- Rhipicephalus sanguineus (کنه قهوهای سگ): منتقلکننده ارلیشیا کانیس (عامل ارلیشیوز مونوسیتی سگ)، بابزیا کانیس و بهعنوان ناقل ریکتزیا ریکتزی در انسان اهمیت دارد.
- Otobius megnini (کنه گوشتی خاردار): تنها کنه نرمی که در گوش سگ و گربه یافت میشود (پورهها انگل گوش هستند و بالغین آزادزی زندگی میکنند).
اکثر کنههای سگ و گربه، سه میزبانه (Three-host ticks) هستند. یعنی هر مرحله (لارو، پوره و بالغ) روی یک میزبان جداگانه خونخواری کرده، رها میشود، در محیط پوستاندازی (Molting) میکند و میزبان بعدی را پیدا میکند. جفتگیری معمولاً روی میزبان سوم انجام میشود و مادهی پرخون پس از رها شدن، تخمریزی میکند.
اهمیت بالینی: این نوع چرخه باعث میشود کنترل کنهها سختتر باشد، زیرا بخش اعظم عمر (حدود ۹۵٪) در محیط خارج از میزبان سپری میشود و حیوانات خانگی از طریق تماس با محیط آلوده (علفها، لانهها) درگیر میشوند.
مستند از متن:
“Three-host ticks are the most common and comprise the majority of ticks that infest dogs and cats. Three-host ticks are defined by each feeding stage taking a blood meal from a host, falling off that host, molting to the next stage, and then finding another host.”
هنگام گزش، کنه با استفاده از شلیسر (Chelicerae) و هیپوستوم (Hypostome) به پوست نفوذ میکند. در کنههای سخت، طی ۵ تا ۳۰ دقیقه، مادهای لاستیکگونه به نام سیمان کنه (Cement) ترشح میشود که مانند یک واشر، قطعات دهانی را در پوست محکم میکند. بزاق کنه حاوی بیش از ۳۵۰۰ نوع پروتئین فعال زیستی است که شامل ضدانعقاد (Anticoagulants)، گشادکننده عروق (Vasodilators) و سرکوبکنندههای ایمنی (Immunomodulators) است تا میزبان متوجه نشود و خونخواری به مدت چند روز ادامه یابد.
علائم بالینی شامل درد، قرمزی (Erythema)، خارش (Pruritus)، تورم و در موارد شدید کمخونی (Anemia) در اثر خونخواری شدید است.
نکته هیستوپاتولوژی: در بیوپسی، ضایعه شامل ادم، خونریزی کانونی و تجمع نوتروفیلها و ائوزینوفیلها بهصورت اطراف عروقی (Perivascular) است (به شکل ۱۰۹.۶ مراجعه کنید).
این سندرم بهدلیل ورود نوروتوکسین بزاق کنه (بهویژه در گونههای Ixodes holocyclus در استرالیا و Dermacentor در آمریکای شمالی) رخ میدهد. سم با مهار رهاسازی استیلکولین در سیناپسهای عصبی-عضلانی، باعث فلج صعودی حاد (Acute ascending paralysis) میشود. حیوان ابتدا در اندامهای خلفی دچار ضعف شده و سپس فلج به سمت جلو و عضلات تنفسی پیشرفت میکند.
تشخیص قطعی: تستهای آزمایشگاهی خاصی وجود ندارد. تشخیص بر اساس مشاهده کنه روی حیوان و بهبود سریع علائم بالینی پس از خارجسازی کامل کنهها است.
مستند از متن:
“Diagnosis is confirmed by resolution of clinical signs following tick removal.”
توجه داشته باشید که کنه ممکن است در نقاط پنهان مانند داخل دهان، کانال گوش، لای چینهای پوستی یا ناحیه پرینه (اطراف مقعد) چسبیده باشد.
در انسان، گزش برخی کنهها (بهویژه A. americanum) باعث ایجاد آنتیبادی IgE علیه کربوهیدرات گالاکتوز-آلفا-۱و۳-گالاکتوز (به اختصار آلفا-گال) میشود. این ماده بهطور طبیعی در پستانداران غیر از انسان، میمونهای دنیای جدید و کپیها وجود دارد. پس از گزش، فرد ممکن است ۳ تا ۸ ساعت بعد از خوردن گوشت قرمز (مثلاً گوشت گاو یا خوک) دچار آنافیلاکسی تأخیری (Delayed anaphylaxis) شود.
مستند از متن:
“bites from A. americanum induced a delayed anaphylaxis to red meat in humans due to IgE antibodies against galactose-alpha-1,3-galactose (alpha-gal) in the US.”
✅ روش صحیح: با یک موچین ظریف (Fine-tipped tweezers)، کنه را تا حد ممکن نزدیک به سطح پوست بگیرید. با فشار یکنواخت و ملایم، آن را بهصورت عمود بر پوست (Perpendicular) به بیرون بکشید. از پیچاندن یا کشیدن ناگهانی خودداری کنید تا قطعات دهانی در پوست باقی نماند. پس از خارجسازی، محل را با کلرهگزیدین رقیق یا بتادین ضدعفونی کنید.
❌ روشهای ممنوع: سوزاندن با فندک یا سیگار، خفه کردن با لاک ناخن یا وازلین، یا استفاده از الکل و مواد شیمیایی تحریککننده هرگز مؤثر نیستند و احتمال پسزدن محتویات کنه (و در نتیجه انتقال بیشتر پاتوژن) را افزایش میدهند.
مستند از متن:
“The tick should be grasped as close to the surface of the skin as possible and pulled perpendicular to the skin with steady, even pressure. Jerking or twisting should be avoided…”
داروهای مجاز به دو دسته خوراکی (Oral) و موضعی (Topical) تقسیم میشوند:
- خوراکی (سگ): Bravecto (فورالانر Fluralaner)، NexGard (آفوکسلانر Afoxolaner)، Simparica (سارولانر Sarolaner)، Credelio (لوتیلانر Lotilaner). این داروها هم برای کک و هم کنه مؤثرند.
- موضعی (سگ و گربه): محصولات حاوی فیپرونیل (Fipronil)، ایمیداکلوپرید (Imidacloprid)، سلامکتین (Selamectin) و فلورالانر.
⚠️ هشدار حیاتی (بسیار مهم برای آزمون): محصولات حاوی پرمترین (Permethrin) که برای سگ مجاز هستند، برای گربه سمیت کشنده دارند. هرگز از قطره یا اسپری پرمترین روی گربه استفاده نکنید.
مستند از متن:
“Care must be taken to use acaricides only … should not be administered to cats, and vice versa.”
همچنین در برخی مناطق مقاومت دارویی به آمیتراز، پرمترین و فیپرونیل در کنهها گزارش شده است.
کنهها پس از پشهها، دومین ناقلین مهم بیماریهای عفونی در جهان هستند. حیوانات خانگی بدون کنترل کنه، میتوانند این بندپایان را به داخل خانه منتقل کنند و خطر گزش انسان را افزایش دهند. همچنین خارجسازی غیراصولی کنه توسط صاحب حیوان، ریسک انتقال عوامل بیماریزا (مانند ریکتزیا) را افزایش میدهد.
سه جنس اصلی اهمیت بالینی دارند:
- Cheyletiella (شورهی راهرونده): بسیار واگیردار از طریق تماس مستقیم. باعث خارش و پوستهریزی شدید در پشت گردن و کمر میشود.
- Demodex (جرب فولیکول مو): غیرواگیر (به جز D. gatoi در گربه). زندگی در فولیکولهای مو.
- Sarcoptes scabiei var. canis (گال خارشدار): فوقالعاده واگیردار و مشترک بین انسان و دام (زئونوز).
“Human Health Significance: None known. Demodex spp. of dogs and cats are not transmitted to humans.”
عامل آن Sarcoptes scabiei var. canis است. شدیدترین خارش را در بین جربهای سگ ایجاد میکند. ضایعات کلاسیک روی لبههای گوش (Pinnae)، آرنج و قوزک پا (Hocks) دیده میشود. در موارد مزمن یا حیوانات مبتلا به نقص ایمنی، حالت هیپرکراتوز شدید به نام گال پوستهای (Crusted scabies) ایجاد میشود.
⚠️ چالش تشخیصی: در خراشهای پوستی سطحی، ممکن است جرب به سختی پیدا شود (حساسیت تشخیصی پایین). بنابراین در صورت شک بالینی (خارش شدید و سابقه تماس)، حتی با نتیجه منفی آزمایش، درمان آزمایشی ضد جرب توصیه میشود. این جرب کاملاً قابل انتقال به انسان است و در انسان باعث خارش موقت و کهیر میشود.
عامل آن Cheyletiella yasguri (در سگ) و C. blakei (در گربه) است. نام آن بهخاطر حرکت جرب در میان پوستهها، توهم “راهرفتن پوستهها” را ایجاد میکند. تشخیص با چسب نواری (Scotch tape test) از سطح پوست یا بررسی مدفوع جرب که شبیه دانههای کوچک برنج است، آسانتر از خراشیدن است. این جرب نیز زئونوز است و در انسان (بهویژه ساعد و شکم افرادی که حیوان را در آغوش میگیرند) باعث ایجاد بثورات پاپولار و خارشدار میشود.