سوال: کنهها دقیقاً چه نوع موجوداتی هستند و چطور منتقل میشوند؟ پاسخ: کنهها (Mites) بندپایانی (Arthropods) از رده عنکبوتیان (Arachnida) و زیررده Acari هستند. برخلاف ککها، اکثر کنههای انگلی اجباری (Obligate parasites) تمام چرخه زندگی خود را روی میزبان سپری میکنند و انتقال آنها عمدتاً از طریق تماس مستقیم (Direct contact) است. تنها استثنای مهم در این کتاب، جرب پاییز (Chiggers) است که فقط مرحله لاروی آن از محیط به حیوان منتقل میشود.
متن اصلی برای استناد (Citation): “As obligate parasites, most common mites remain on the host for the entirety of their life cycle and are transmitted among animals by direct contact… Chiggers (trombiculid mites) are a notable exception and are acquired as larvae from the environment.”
سوال: چرا به جرب Cheyletiella، “شوره راهرونده” (Walking dandruff) میگویند و چطور تشخیص داده میشود؟ پاسخ: چون این کنهها روی سطح پوست زندگی میکنند و با حرکت خود، پوستههای ریزی را جابجا میکنند که انگار شوره در حال راه رفتن است! نکات کلیدی تشخیصی (مورفولوژی): - این کنهها بسیار بزرگ هستند (تقریباً با چشم غیرمسلح قابل مشاهدهاند) و رنگ زردی دارند. - مهمترین شاخصه تشخیصی آنها، داشتن چنگالهای شکارچی بزرگ (Large palpal claws) در کنار دهان است که شبیه به یک جفت پا اضافی به نظر میرسد (تصویر ۱۱۰.۱ را ببینید). - پاها دارای زائدههای شانهای (Empodia) هستند.
حقایق اپیدمیولوژیک و درمان: - میزبانها: سگ (C. yasguri)، گربه (C. blakei) و خرگوش (C. parasitovorax). - چرخه زندگی: ۲۱ تا ۳۵ روز. تخمها به تار مو متصل میشوند. - اهمیت بهداشت عمومی (زئونوز): این کنه بشدت به انسان سرایت میکند. حدود ۲۰ تا ۴۰ درصد از صاحبان حیوانات آلوده دچار ضایعات پوستی خارشدار روی ساعد یا شکم میشوند.
متن اصلی (اورجینال): “Humans are transiently infested… Approximately 20% - 40% of owners of infested animals are affected… Mites are rarely recovered from people and do not reproduce on humans.”
سوال: چرا درمان دمودکتیکوز در سگها سخت است و تفاوت گونههای مختلف آن در گربه چیست؟ پاسخ: چون این کنهها در فولیکول مو و غدد چربی زندگی میکنند و سیستم ایمنی میزبان باید جمعیت آنها را کنترل کند. هر گونه نقص ایمنی (یا استعداد ژنتیکی) باعث تکثیر بیرویه میشود.
جدول افتراقی مهم (برگرفته از Table 110.1 کتاب):
| نام گونه (Species) | میزبان | طول (میکرون) | شکل و محل زندگی |
|---|---|---|---|
| Demodex canis | سگ | ۱۵۰-۲۵۰ | دم دراز (۵۰-۶۰% طول بدن) - فولیکول مو و غدد چربی |
| Demodex injai | سگ | ۲۷۰-۳۹۰ | دم بسیار بلند و باریک - همراه با سبوم اضافی در پشت کمر |
| Demodex cati | گربه | ۱۸۰-۲۲۰ | دم دراز و کشیده - فولیکول مو و غدد چربی |
| Demodex gatoi | گربه | ۹۰-۱۱۰ | دم کوتاه و ستبر (نسبت طول به عرض ۲ به ۱) - لایه شاخی (Stratum corneum) |
| Demodex sp. (نامشخص) | گربه | ۱۴۰-۱۷۵ | کوتاهتر و گردتر از D. cati - لایه شاخی |
نکات طلایی برای آزمون: - D. gatoi تنها گونه مسری (Contagious) در گربههاست و باعث خارش شدید میشود. تشخیص آن اغلب از طریق فلوتاسیون مدفوع (Fecal flotation) انجام میشود، چون گربه خود را میلیسد و کنهها را میبلعد (مطالعه موردی گربه در انتهای فصل، تصاویر ۱۱۰.۷ و ۱۱۰.۸ را ببینید). - دمودکتیکوز زئونوز نیست (به انسان منتقل نمیشود). - درمان در سگهای جوان (<۱.۵ سال) پیشآگهی بهتر دارد. درمان تا ۲ ماه پس از منفی شدن اولین خراش پوستی ادامه مییابد.
سوال: چرا تشخیص گال سارکوپتیک با وجود خارش شدید، گاهی با خراش پوست منفی میشود و شکل ظاهری آن چه کمکی به ما میکند؟ پاسخ: چون تعداد کنههای ماده بالغ روی بدن سگ بسیار کم است (معمولاً کمتر از ۲۰ عدد) و در لایه شاخی تونل میزنند (Burrowing). در حدود ۵۰ درصد موارد، خراش پوست منفی کاذب است! پس اگر خارش شدید و ضایعات در نواحی لبه گوش، آرنج و خارش پا (Hocks) داشتید، حتی با خراش منفی، درمان آزمایشی (Therapeutic trial) انجام دهید.
مورفولوژی اختصاصی (تصویر ۱۱۰.۳ را ببینید): - بدن گرد (Rounded) با پاهای کوتاه. - در پای اول و دوم مادهها و پای اول، دوم و چهارم نرها، پدیسلهای بلند بدون بند (Long, unsegmented pedicels) دیده میشود که در انتها به مکنده (Caruncles/Suckers) ختم میشود. - در سطح پشتی (Dorsum) دارای خارهای مثلثی (Triangular scales/spines) است.
درمان: سلامکتین و موکسیدکتین (ترانس درمال) تاییدیه دارند. ایزوکسازولینهای خوراکی (آفوکسانر، فلورالانر، لتیلانر، سارولانر) بسیار موثر هستند. بهداشت عمومی (زئونوز): بله، بسیار مهم است. کنه Sarcoptes scabiei var. canis به انسان منتقل میشود و ایجاد خارش میکند، اما در انسان تکثیر نمیشود (Self-limiting).
متن اصلی (اورجینال): “While zoonotic, cases of S. scabiei var. canis infestation are only a concern in individuals that have direct contact with infested dogs… Mites are rarely present and history is key to reaching a diagnosis.”
سوال: چطور میتوان Notoedres cati را از Sarcoptes scabiei در میکروسکوپ افتراق داد؟ پاسخ: در نگاه اول هر دو گرد و شبیه هم هستند، اما دو تفاوت حیاتی وجود دارد (تصویر ۱۱۰.۴ را ببینید): ۱. Notoedres فاقد خارهای پشتی (Dorsal spines) است. ۲. مخرج (Anus) در Notoedres در سطح پشتی (Dorsal) قرار دارد، در حالی که در Sarcoptes در انتهای بدن (Terminal) است. - علاوه بر گربه، در سیاهگوش (Bobcat) و خرگوش هم دیده میشود. - بسیار مسری و زئونوز است (در انسان ضایعه ایجاد میکند). - درمان: مشابه سارکوپتس (سلامکتین، موکسیدکتین، ایزوکسازولینها). حمام لیمو سولفور (Lime sulfur) نیز مؤثر است.
سوال: بهترین روش تشخیص کنه گوش چیست و چرا فقط معاینه با اتوسکوپ کافی نیست؟ پاسخ: تنها اتوسکوپی در ۳۹٪ موارد ممکن است منفی کاذب بدهد! بهترین روش، بررسی میکروسکوپی مستقیم مواد جمعآوری شده از مجرای گوش با سوآب و روغن معدنی (Mineral oil) است. ظاهر ترشحات تیره و دانهدانه مانند “تهمانده قهوه” (Coffee grounds) است. مورفولوژی (تصویر ۱۱۰.۵): اندازه ۳۰۰ تا ۴۵۰ میکرون (بزرگ). پاها دارای مکنده (Caruncle) روی پدیسلهای بسیار کوتاه هستند. اپیدمیولوژی: شیوع در گربههای اروپا حدود ۱۷.۴٪ است (از ۰.۹٪ در انگلیس تا ۳۷٪ در فلوریدا). در سگها شیوع کمتر است (حدود ۲ تا ۶ درصد). درمان: ایورمکتین یا میلیبمایسین اوتیک، یا محصولات سیستمیک مثل سلامکتین و ایزوکسازولینها. تمامی سگها و گربههای در تماس باید درمان شوند، حتی اگر علامتی نداشته باشند (زیرا ناقل بدون علامت هستند). زئونوز: بسیار نادر است و تهدید جدی برای انسان محسوب نمیشود.
سوال: کنههای بینی، مو و جرب پاییز چه ویژگیهای منحصربهفردی دارند؟
کنه بینی (Pneumonyssoides caninum): - اندازه ۱ تا ۱.۵ میلیمتر (بزرگترین کنه این فصل). - علائم: عطسه، ترشحات بینی، پرخونی بینی (Epistaxis) و خارش بینی. - تشخیص: شستشوی بینی (Saline nasal flush) یا رینوسکوپی. - درمان: سلامکتین هر ۲ هفته یا میلیبمایسین اکسیم خوراکی.
کنه مو (Lynxacarus radovskyi): - مختص گربههای مناطق گرمسیری. - ظاهر موها حالت “فلفل پاشیده” (Peppered) یا خشک و مات دارد. - تشخیص: بررسی میکروسکوپی موهای کنده شده (Hair plucks) که کنهها به ساقه مو چسبیدهاند (تصویر ۱۱۰.۶). - درمان: فلورالانر یا سارولانر.
جرب پاییز یا چیگرز (Trombiculid Mites / Chiggers): - مهم: فقط لارو (Larva) انگلی است و از محیط (علفزارها) به حیوان منتقل میشود (برخلاف بقیه کنهها). - در اواخر تابستان و پاییز شایع است. - تشخیص: مشاهده لاروهای نارنجی/قرمز روی پوست. درمان: فیپرونیل یا سلامکتین.
| ویژگی | Cheyletiella | Demodex | Sarcoptes | Notoedres | Otodectes |
|---|---|---|---|---|---|
| شکل میکروسکوپی | چنگالهای پالپی بزرگ | کرممانند / سیگار برگ | گرد، پاهای کوتاه، خار پشتی | گرد، فاقد خار، مخرج پشتی | گرد، پاهای بلند، مکنده کوتاه |
| محل زندگی | سطح پوست (شوره) | فولیکول مو | تونلزن در لایه شاخی | تونلزن (سر و گوش) | مجرای گوش خارجی |
| خارش (Pruritus) | متغیر (تا شدید) | معمولاً کم (به جز D. gatoi) | شدیدترین | شدید | متغیر (گاهی شدید) |
| تشخیص انتخابی | شانهزدن + میکروسکوپ | خراش عمیق پوست / فلوتاسیون مدفوع | خراش سطحی (منفی کاذب شایع) | خراش پوست / نوار چسب | میکروسکوپ از جرم گوش |
| زئونوز (انتقال به انسان) | بله (۲۰-۴۰%) | خیر | بله (خودمحدودشونده) | بله | بسیار نادر |
| درمان خط اول امروزی | ایزوکسازولینها / سلامکتین | ایزوکسازولینها (طولانیمدت) | ایزوکسازولینها / سلامکتین | موکسیدکتین / ایزوکسازولین | ایزوکسازولین / سلامکتین |
نکته تکمیلی از کیساستادی انتهای فصل (گربه به نام جینجر): اگر گربهای با خارش و ریزش مو در ناحیه گردن و پشت داشتید و خراش پوست منفی بود، حتماً آزمایش مدفوع (Fecal flotation) را درخواست کنید! در این کیس، کنه Demodex gatoi از طریق مدفوع تشخیص داده شد (تصاویر ۱۱۰.۷ و ۱۱۰.۸ را ببینید). این کنه برخلاف سایر دمودکسها، مسری و خارشزا است و تمام گربههای در تماس باید درمان شوند.