حالا بریم سراغ پاسخها، بخش به بخش.
سوال: کرمهای نواری (cestodes) چه ویژگیهایی دارند و به چند گروه مهم تقسیم میشوند؟
کرمهای نواری کرمهای پهن (flatworms) از رده Cestoda هستن. در دامپزشکی دو راسته (order) مهم دارن: - Cyclophyllidea (سیکلو فیلیدها) که شامل Dipylidium caninum، Echinococcus spp.، Mesocestoides spp. و Taenia spp. هست. - Diphyllobothriidea (که قبلاً Pseudophyllidea نامیده میشد) شامل Diphyllobothrium spp. و Spirometra spp. هست.
از متن اصلی: “Cestodes are flatworms that are divided into two orders of veterinary significance, Cyclophyllidea and Diphyllobothriidea.”
چند اصطلاح کلیدی که باید بلد باشی (از Box 115.1): - Metacestode: مرحله نابالغ (لاروی) که در میزبان واسط (intermediate host) تشکیل میشه. - Scolex: اندام چسبندگی کرم بالغ به دیواره روده میزبان. - Proglottid / Segment: بندهای کرم که با بالغ شدن، تخمها رو توشون تولید میکنن. - Oncosphere: رویان (embryo) که از تخم خارج میشه. - Cysticercus / Coenurus / Strobilocercus: انواع مختلف metacestode در گونههای مختلف Taenia. - Hydatid cyst: کیست هیداتید در E. granulosus. - Alveolar echinococcosis (AE): بیماری ناشی از E. multilocularis که مثل تومور تهاجمیه. - Cystic echinococcosis (CE): بیماری ناشی از E. granulosus که کیستهای پر از مایع ایجاد میکنه.
سوال: چه میزبانهایی دارد و چرخه زندگیاش چطوریه؟ - میزبان نهایی (definitive host): سگ، گربه و سایر گوشتخواران. - میزبان واسط (intermediate host): عمدتاً کک (Ctenocephalides felis) و گاهی شپش (Trichodectes canis). - چرخه: سگ یا گربه بندهای حاوی تخم (proglottids) رو دفع میکنه. ککهای نوزاد تخمها رو میخورن و در بدنشون سیستیسرکوئید (cysticercoid) تشکیل میشه. حیوان با خوردن کک آلوده، آلوده میشه. - دوره پیشبیماری (prepatent period): حدود ۲-۳ هفته.
متن اصلی: “Dogs and cats become infected when they ingest arthropod intermediate hosts that include fleas… The cysticercoid then develops to an adult tapeworm within the lumen of the small intestine.”
سوال: چه علائم بالینی داره؟ - اغلب بدون علامته یا فقط مالک متوجه بندهای کرم (proglottid) روی مو یا مدفوع حیوان میشه. - در آلودگی شدید: یبوست یا اسهال، و در بچهها گاهی شکم بزرگ (pot-bellied). - خارش مقعد (scooting) ممکنه دیده بشه ولی اختصاصی نیست.
متن اصلی: “Heavy infections in dogs and cats may cause constipation and diarrhea. However, the most common clinical situation arises when an owner discovers segments in the hair coat…”
سوال: چطور تشخیص داده میشه؟ - مشاهده بندهای بالغ (proglottids) شبیه تخم خیار (cucumber seed) به طول ۱۰-۱۲ میلیمتر، با دو منفذ تناسلی (bilateral genital pores). - آزمایش مدفوع با شناورسازی (fecal flotation) حساسیت پایینی داره و اغلب منفی کاذب میده. بهترین روش، مشاهده بندهاست. - تخمها به صورت پاکتهای (egg packets) ۲۵-۳۰ تایی دیده میشن.
متن اصلی: “Diagnosis of D. caninum antemortem typically relies on detection of the characteristic proglottid… egg packets can be difficult to float.”
به شکل ۱۱۵.۲ (A تا E) برای دیدن تخمها، بندها و اسکولکس مراجعه کن.
سوال: درمان و دوز دارویی چیه؟ - درمان اصلی: پرازیکوانتل (Praziquantel) خوراکی یا تزریقی با دوز ۵ میلیگرم/کیلوگرم (سگ و گربه). یا ۸ میلیگرم/کیلوگرم ترانس درمال برای گربه. - اپسیپرانتل (Epsiprantel) خوراکی: سگ ۵/۵ و گربه ۷۵/۲ میلیگرم/کیلوگرم. - حتماً باید درمان ضدکک (flea control) هم انجام بشه، در غیر این صورت دوباره آلوده میشه.
متن اصلی: “Praziquantel is available as both oral and injectable formulations… dogs and cats are dosed at 5 mg/kg PO or 5.7 mg/kg SC or IM.”
سوال: خطر برای انسان؟ - بله، زئونوز است. بیشتر در کودکان خردسالی که ممکنه کک رو ببلعند دیده میشه. اغلب بدون علامت یا با خارش مقعد و درد خفیف شکم.
سوال: چه گونههایی در سگ و گربه مهماند و میزبانهای واسطشان کداماست؟ - در سگ: T. pisiformis (خرگوش)، T. crassiceps (جوندگان)، T. hydatigena (نشخوارکنندگان، اسب، خوک)، T. ovis (گوسفند، بز)، T. multiceps (مغز گوسفند/گاو) و T. serialis (بافت همبند خرگوش). - در گربه: T. taeniaeformis (جوندگان - کبد). - هر کدوم متاسستود خاص خودش رو دارن: cysticercus، strobilocercus یا coenurus.
متن اصلی: “Taenia pisiformis… cysticercus is consumed in the viscera of rabbits or rodents. Taenia taeniaeformis… ingesting rodents containing a strobilocercus.”
به جدول ۱۱۵.۲ برای جزئیات گونهها، میزبان واسط، محل متاسستود و دوره پیشبیماری مراجعه کن.
سوال: علائم و تشخیص؟ - اغلب بدون علامت. گاهی اسهال، استفراغ یا انسداد روده (بندرت). - تشخیص: دیدن بندهای مستطیلی با یک منفذ تناسلی یکطرفه (unilateral genital pore) - برعکس Dipylidium که دو منفذ داره. - تخمها در مدفوع با شناورسازی دیده میشن ولی از تخم Echinococcus قابل تشخیص نیستند (هر دو دارای striated shell هستند).
متن اصلی: “Taenia species eggs are morphologically indistinguishable from one another and from Echinococcus spp.”
به شکل ۱۱۵.۴ (اسکولکس، بند، تخم) و شکل ۱۱۵.۵ (مقایسه بندها) نگاه کن.
سوال: درمان؟ - پرازیکوانتل و اپسیپرانتل با همان دوز Dipylidium مؤثرند. - فنبندازول (Fenbendazole) ۵۰ میلیگرم/کیلوگرم به مدت ۳ روز (در سگ برای T. pisiformis). - نیتروسکانیت (Nitroscanate) ۵۰ میلیگرم/کیلوگرم در سگ.
سوال: زئونوز؟ - به ندرت انسان با خوردن تصادفی تخم گونههایی مثل T. multiceps یا T. serialis مبتلا میشه که باعث ایجاد کوئنوروس (coenuri) در مغز یا بافت زیرجلدی میشه. اما خطر کلی خیلی کمه.
سوال: دو گونه اصلی کداماند و چه تفاوتهایی دارند؟ ۱. Echinococcus granulosus sensu lato (عامل کیست هیداتید یا CE): - میزبان نهایی اصلی: سگ (و گوشتخواران وحشی). - میزبان واسط: نشخوارکنندگان (گوسفند، گاو، بز، شتر) و گاهی انسان (به عنوان میزبان اتفاقی). - کیستهای بزرگ پر از مایع در کبد، ریه و سایر ارگانها.
متن اصلی: “Echinococcus granulosus s.l. comprises multiple genotypes… The genotype most important for human disease is E. granulosus s.s. (sheep strain). Echinococcus multilocularis occurs throughout much of the northern hemisphere.”
سوال: چرخه زندگی و انتقال؟ - هر دو با خوردن تخم (که در مدفوع میزبان نهایی دفع میشه) به میزبان واسط منتقل میشن. تخمها بلافاصله عفونتزا هستند. - سگ با خوردن احشای آلوده (متاسستود) به میزبان نهایی تبدیل میشه. - تشخیص تخم با مدفوع: تخمها از نظر ریختشناسی با Taenia قابل تشخیص نیستند (نیاز به PCR یا کالبدگشایی).
متن اصلی: “Eggs of both species are immediately infective for people and appropriate biosecurity practices must be followed when handling intestinal contents and feces.”
سوال: علائم بالینی و تشخیص در سگ و گربه؟ - آلودگی رودهای در سگ و گربه معمولاً بدون علامته. - در سگهایی که به عنوان میزبان اتفاقی دچار AE میشوند: علائم کبدی شامل بزرگشدن شکم، بیحالی، بیاشتهایی، استفراغ، و گاهی آسیت. - تشخیص: سونوگرافی و CT اسکن تودههای کبدی با کلسیفیکاسیون و حفره مرکزی رو نشون میده. - نمونهبرداری سوزنی از مایع کیست: دیدن اجسام آهکی (calcareous corpuscles) و غشاهای چینخورده اختصاصی است.
متن اصلی: “In dogs with AE, abdominal ultrasound typically reveals one or more large, heterogeneous, poorly limited, cavitated hepatic masses… fine-needle aspirates… calcareous corpuscles and folded membranous structures.”
به شکل ۱۱۵.۹ (CT) و ۱۱۵.۱۰ (سیتولوژی) و ۱۱۵.۱۱ (آسیبشناسی) مراجعه کن.
سوال: درمان و پیشگیری؟ - درمان آلودگی رودهای: پرازیکوانتل ۵ میلیگرم/کیلوگرم (تکدوز) – برای E. multilocularis دو بار با فاصله ۲۴ ساعت توصیه میشه. - درمان AE در سگ: آلبندازول (Albendazole) ۱۰ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی روزانه تا آخر عمر (زیر نظر CBC به دلیل خطر آپلاستی مغز استخوان). - پیشگیری: در مناطق اندمیک، درمان هر ۴ هفته با پرازیکوانتل برای سگهایی که به جوندگان دسترسی دارند. همچنین رعایت بهداشت دست هنگام تماس با مدفوع سگ.
متن اصلی: “Praziquantel is most commonly used and typically recommended as a single treatment… For E. multilocularis, two treatments 24 hours apart are recommended.”
سوال: خطر برای انسان (بسیار مهم)؟ - هر دو گونه زئونوز خطرناک هستند. - CE: کیستهای بزرگ در کبد و ریه، معمولاً با جراحی قابل درمان. - AE: کشندگی بالا، دوره نهفتگی ۵-۱۵ سال، درمان با آلبندازول و جراحی. - انتقال فقط از طریق خوردن تخمهاست (از طریق دست آلوده به مدفوع سگ). رعایت بهداشت دست کاملاً خطر رو از بین میبره.
متن اصلی: “In a veterinary environment, infection risk in people when handling dogs and cats can essentially be eliminated by strict attention to hand hygiene.”
سوال: چه چیز خاصی در چرخه زندگی این کرم هست؟ - میزبان نهایی: سگ، گربه، راکون. - میزبان واسط اول (هنوز به طور قطعی شناخته نشده) احتمالاً بندپایان (مثل مورچه) و میزبان واسط دوم: دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران. - مرحله عفونتزا برای میزبان نهایی: تتراتیریدیوم (tetrathyridium) که در حفره شکم میزبان واسط دوم زندگی میکنه. - نکته عجیب: کرمهای بالغ و تتراتیریدیوم هر دو میتونن تولیدمثل غیرجنسی داشته باشن.
سوال: علائم و تشخیص؟ - عفونت رودهای: اغلب بدون علامت. - عفونت صفاقی (peritoneal larval cestodiasis): اتساع شکم، آسیت، بیاشتهایی، کاهش وزن، استفراغ، اسهال، و گاهی تکیپنه (tachypnea). - تشخیص: دیدن تتراتیریدیوم (فاقد قلاب و دارای چهار مکنده) در مایع آسیت یا در نمونهبرداری. همچنین دیدن اجسام آهکی. - تشخیص عفونت رودهای: مشاهده بندهای کوچک (۳-۴ میلیمتر) با منفذ تناسلی وسط-شکمی (mid-ventral) که شبیه به Echinococcus است اما کوچکتر از Taenia.
متن اصلی: “Peritoneal larval cestodiasis is diagnosed by detection of either tetrathyridia or calcareous corpuscles in abdominal fluid.”
به شکل ۱۱۵.۱۳ (سونوگرافی)، ۱۱۵.۱۴ (بندها و تخم) و ۱۱۵.۱۵ و ۱۱۵.۱۶ (تتراتیریدیوم) مراجعه کن.
سوال: درمان؟ - عفونت رودهای: پرازیکوانتل ۵ میلیگرم/کیلوگرم تکدوز. - عفونت صفاقی: فنبندازول با دوز بالا (۱۰۰ میلیگرم/کیلوگرم هر ۱۲ ساعت به مدت ۲۸ روز) به همراه لاواژ شکمی (peritoneal lavage). در صورت شکست، پرازیکوانتل روزانه ۸ میلیگرم/کیلوگرم به مدت ۲ هفته.
سوال: زئونوز؟ - به ندرت انسان با خوردن احشای نپخته (مثلاً جگر مار) آلوده به تتراتیریدیوم، دچار عفونت رودهای میشه. سگ و گربه آلوده مستقیماً خطر ندارند.
سوال: کدام گونه مهم است و چرخه زندگیاش چگونه است؟ - مهمترین گونه: Diphyllobothrium latum (کرم پهن). - میزبان نهایی: سگ، گربه، انسان، خرس، روباه و سایر گوشتخواران ماهیخوار. - چرخه: تخمها در آب به کراسیدیوم (coracidium) تبدیل میشن، سپس توسط سختپوستان آب شیرین (copepod) خورده میشن و پروسرکوئید (procercoid) تشکیل میدن. ماهی آب شیرین (میزبان واسط دوم) پروسرکوئید رو میخوره و به پلروسروکوئید (plerocercoid) تبدیل میشه. حیوان با خوردن ماهی خام یا نپخته آلوده میشه.
سوال: علائم و تشخیص؟ - اغلب بدون علامت. در انسان میتونه کمخونی مگالوبلاستیک ایجاد کنه (جذب ویتامین B12 توسط کرم) ولی در سگ و گربه ثابت نشده. - تشخیص: دیدن بندهای پهن (تا ۳۰۰۰ بند) با منفذ تناسلی وسط-شکمی (medioventral uterine pore). تخمها بیضی شکل، قهوهای، با درپوش (operculum) در یک قطب.
متن اصلی: “Unlike the more common tapeworms… segments of D. latum have a medioventral uterine pore and a centrally located, rosette-shaped uterus.”
به شکل ۱۱۵.۱۸ (بندها و تخم) مراجعه کن.
سوال: درمان و خطر برای انسان؟ - درمان: پرازیکوانتل با دوز بالاتر (مثلاً ۳۵ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی تکدوز برای سگ و گربه – هرچند در برخی منابع ۷.۵ میلیگرم هم ذکر شده ولی ممکن است ناکافی باشد). - زئونوز: انسان با خوردن ماهی خام یا نپخته آلوده میشه؛ سگ و گربه مستقیماً خطر ندارند.
سوال: چه تفاوتی با Diphyllobothrium دارد و کجا شایع است؟ - Spirometra هم از راسته Diphyllobothriidea است اما میزبانهای واسط دومش متنوعتر: دوزیستان، خزندگان، پرندگان، پستانداران. - گونههای مهم: S. erinaceiuropaei (اروپا، آسیا، استرالیا)، S. mansonoides (آمریکای شمالی و جنوبی)، S. mansoni (آسیا). - میزبان نهایی: سگ، گربه و گوشتخواران وحشی.
سوال: اسپارگانوز (sparganosis) چیست و چطور رخ میدهد؟ - اگر انسان یا حیوان به طور تصادفی پلروسروکوئید (اسپارگانوم) رو از طریق آب آلوده یا گوشت نپخته (مثلاً قورباغه) دریافت کنه، لارو در بافتهای بدن مهاجرت میکنه و ایجاد تودههای التهابی میکنه (اسپارگانوز). - در سگ و گربه، اسپارگانوز نادر است ولی میتونه در حفره شکم یا سینه یا بافت زیرجلدی ایجاد بشه. - عفونت رودهای با کرم بالغ اغلب بدون علامته ولی گاهی اسهال و استفراغ داره.
سوال: تشخیص و درمان؟ - تشخیص عفونت رودهای: دیدن بندهای کوتاه (کمتر از ۵ سانتیمتر) با منفذ تناسلی وسط-شکمی و تخمهای اپرکولدار (مشابه ترماتودها اما کوچکتر). - تشخیص اسپارگانوز: نمونهبرداری از بافت و مشاهده لاروهای سفید و چینخورده فاقد اسکولکس و قلاب. - درمان عفونت رودهای: پرازیکوانتل با دوز ۲۵ میلیگرم/کیلوگرم به مدت ۲ روز متوالی (دوز بالاتر از سایر سستودها). - درمان اسپارگانوز: ترکیب پرازیکوانتل (۵۰ میلیگرم/کیلوگرم زیرجلدی هر هفته به مدت ۳ هفته) و فنبندازول (۱۰۰ میلیگرم/کیلوگرم هر ۱۲ ساعت به مدت ۲۸ روز) – اما پیشآگهی محافظهکارانه است.
متن اصلی: “Treating animals infected with adult parasites requires higher dosages of praziquantel than is required for Taenia spp. or D. caninum; a protocol of 25 mg/kg of praziquantel for 2 consecutive days is effective.”
به شکل ۱۱۵.۲۰ (اسپارگانوز ریوی در سگ) و ۱۱۵.۲۱ (بندها و تخم Spirometra) مراجعه کن.
سوال: زئونوز؟ - اسپارگانوز انسانی از طریق خوردن گوشت نپخته (قورباغه، مار) یا نوشیدن آب حاوی کوپهپود آلوده ایجاد میشه. سگ یا گربه مبتلا مستقیماً خطر انتقال به انسان را ندارند.
| کرم | تشخیص کلیدی | درمان انتخابی | زئونوز؟ |
|---|---|---|---|
| Dipylidium | بندهای تخمخیاری، دو منفذ تناسلی | پرازیکوانتل ۵ mg/kg | بله (کودکان) |
| Taenia | بندهای مستطیلی، یک منفذ تناسلی | پرازیکوانتل / فنبندازول | کم (افراد نقص ایمنی) |
| Echinococcus | تخم مشابه Taenia، کیستهای کبدی | پرازیکوانتل (روده) / آلبندازول (کبد) | خیلی خطرناک (CE و AE) |
| Mesocestoides | بندهای کوچک، تتراتیریدیوم در مایع شکم | پرازیکوانتل (روده) / فنبندازول بالا (صفاق) | خیلی نادر (از طریق غذا) |
| Diphyllobothrium | تخم اپرکولدار، بندهای پهن | پرازیکوانتل ۳۵ mg/kg | بله (ماهی خام) |
| Spirometra | تخم اپرکولدار شبیه ترماتود، اسپارگانوز | پرازیکوانتل ۲۵ mg/kg ×۲ روز | بله (اسپارگانوز) |
نکته طلایی: برای جلوگیری از اکینوکوکوزیس، همیشه بعد از دست زدن به سگ یا مدفوع، دستها رو بشور. تخمهای Echinococcus با مواد ضدعفونیکننده معمولی از بین نمیرن، ولی حرارت بالا (بیش از ۷۰ درجه) و خشکی شدید اونها رو غیرفعال میکنه.