کبد و مجاری صفراوی دارای یک سیستم دفاعی پیچیده هستند که بدن را در برابر باکتریهایی که از راههای مختلف وارد میشوند محافظت میکند:
مکانیسمهای دفاعی اصلی شامل:
اسفنکتر اودی (Sphincter of Oddi): یک دریچه عضلانی در محل اتصال مجرای صفراوی مشترک به اثنیعشر که از صعود باکتریها از روده به مجاری صفراوی جلوگیری میکند.
جریان شستشوی صفرا (Flushing action of bile): جریان مداوم صفرا از کبد به سمت روده، باکتریها را به سمت پایین هدایت کرده و از تجمع آنها جلوگیری میکند.
نمکهای صفراوی (Bile salts): دارای اثرات ضدباکتریایی مستقیم هستند و همچنین اندوتوکسین را غیرفعال میکنند.
سلولهای کوپفر (Kupffer cells): ماکروفاژهای ساکن در کبد که بزرگترین جمعیت ماکروفاژهای بافتی را تشکیل میدهند (۸۰ تا ۹۰ درصد ماکروفاژهای ثابت بدن).
ایمونوگلوبولین A (IgA) و موکوس: سد دفاعی در سطح مخاط مجاری صفراوی.
سیستم ایمنی موضعی: شامل سلولهای کشنده طبیعی (NK cells) و سلولهای γδ-T.
نکته مهم از متن اصلی: “The liver and biliary tree contain a complex immune defense system that protects the body against bacteria that enter from the portal system, through arterial channels, or that ascend the biliary tree.”
بر اساس متن، شایعترین باکتریهای ایجادکننده عفونتهای کبدی و صفراوی عبارتند از:
| رتبه | نام باکتری (لاتین) | توضیح |
|---|---|---|
| ۱ | Escherichia coli (اشرشیاکلی) | شایعترین عامل |
| ۲ | Enterococcus spp. (انتروکوک) | کوکسی گرممثبت |
| ۳ | Anaerobes (باکتریهای بیهوازی) | مانند باکتروئیدها و کلستریدیاها |
| ۴ | Other gram-negative aerobes | مانند کلبسیلا، پروتئوس، سودوموناس |
| ۵ | Streptococcus spp. (استرپتوکوک) | کوکسی گرممثبت |
| ۶ | Staphylococcus spp. (استافیلوکوک) | کوکسی گرممثبت |
نکته مهم از متن اصلی: “Bacteria that most commonly cause hepatobiliary infections are Escherichia coli, Enterococcus spp., and anaerobes; less often other gram-negative aerobes, Streptococcus and Staphylococcus spp. are involved.”
عفونتهای باکتریایی مجاری صفراوی یا کلانژیت (Cholangitis) و کلانژیوهپاتیت (Cholangiohepatitis) از طریق چند مکانیسم ایجاد میشوند:
عفونت صعودی (Ascending infection): شایعترین مکانیسم. باکتریها از روده به سمت بالا و از طریق مجاری صفراوی حرکت میکنند.
انتشار خونی (Hematogenous spread): باکتریها از طریق جریان خون به کبد میرسند.
انتقال باکتری از روده (Bacterial translocation): باکتریها از مجرای گوارش از طریق گردش خون پورتال وارد کبد میشوند.
نکته مهم از متن اصلی: “Ascension of bacteria occurs when normal hepatic defense mechanisms are overwhelmed… Inflammatory bowel disease, neoplasia, inflammatory liver disease, biliary obstruction, and systemic immunosuppression can all interfere with these mechanisms and predispose to infection.”
علائم بالینی اصلی کلانژیت باکتریایی و کلانژیوهپاتیت در سگ و گربه عبارتند از:
| علامت بالینی | توضیح |
|---|---|
| بیاشتهایی (Inappetence/Anorexia) | کاهش یا قطع اشتها |
| بیحالی (Lethargy) | کاهش فعالیت و انرژی |
| تب (Fever) | افزایش دمای بدن |
| استفراغ (Vomiting) | بالا آوردن محتویات معده |
| اسهال (Diarrhea) | دفع مدفوع آبکی یا نیمهجامد |
| درد شکم (Abdominal pain) | حساسیت یا درد در ناحیه شکم |
| یرقان/زردی (Icterus) | زرد شدن مخاط و پوست (نشانه انسداد صفراوی) |
نکته مهم از متن اصلی: “Major clinical signs of bacterial cholangitis or cholangiohepatitis are inappetence, lethargy, fever, vomiting, diarrhea, abdominal pain, and icterus.”
برای تشخیص عفونتهای کبدی و صفراوی از روشهای زیر استفاده میشود:
سونوگرافی (Ultrasound): حساسترین روش تصویربرداری برای ارزیابی سیستم کبدی-صفراوی و میتواند برای هدایت نمونهبرداری استفاده شود.
نکته مهم از متن اصلی: “Ultrasound is a relatively sensitive tool for imaging the hepatobiliary system and can be used to guide collection of specimens for cytologic examination and culture.”
در مواردی که تشخیص قطعی نیاز به بررسی مستقیم کبد و مجاری صفراوی دارد.
درمان عفونتهای باکتریایی مجاری صفراوی شامل موارد زیر است:
نکته مهم از متن اصلی: “Treatment includes antimicrobial drugs and supportive care for hepatobiliary disease”
کولهسیستکتومی (Cholecystectomy) - برداشتن کیسه صفرا در موارد زیر لازم است:
| اندیکاسیون جراحی | توضیح |
|---|---|
| انسداد شدید مجاری صفراوی (Severe biliary obstruction) | |
| موکوسل کیسه صفرا (Gallbladder mucocele) | تجمع موکوس در کیسه صفرا |
| پارگی مجاری صفراوی (Rupture of biliary tract) | |
| سنگهای صفراوی (Cholelithiasis) | سنگهای موجود در مجاری صفراوی |
نکته مهم از متن اصلی: “cholecystectomy may be required when biliary tract obstruction is severe, gall bladder mucocele is present, there is rupture of the biliary tract, or cholelithiasis.”
آبسه کبدی (Hepatic abscess) یک تجمع موضعی چرک در بافت کبد است که در اثر عفونت باکتریایی ایجاد میشود.
نکته مهم از متن اصلی: “Hepatic abscesses are considered in a separate section that follows.”
سلولهای کوپفر (Kupffer cells) بزرگترین جمعیت ماکروفاژهای بافتی در بدن هستند:
تولید مواد ضدمیکروبی: - رادیکالهای سوپراکسید - پراکسید هیدروژن - اکسید نیتریک (Nitric oxide) - آنزیمهای هیدرولیتیک - ایکوزانوئیدها (پروستاگلاندینها و لکوترینها)
تولید سایتوکاینها: - IL-1, IL-6, TNF-α - فاکتور فعالکننده پلاکت (PAF) - فاکتور رشد تبدیلکننده β (TGF-β) - IFN-γ
| ویژگی | Zone 1 (Periportal) | Zone 3 (Pericentral) |
|---|---|---|
| اندازه سلولها | بزرگتر | کوچکتر |
| فعالیت فاگوسیتوزی | بیشتر | کمتر |
| تولید TNF-α | بیشتر | کمتر |
| فعالیت سیتوتوکسیک | کمتر | بیشتر |
نکته مهم از متن اصلی: “Kupffer cells associated with zone 1 are larger, more phagocytic, and generate greater amounts of TNF-α, Il-1, prostaglandin E, and lysosomal enzymes. Less-active Kupffer cells are associated with zone 3; these exhibit greater cytotoxic activity”
اندوتوکسین (Endotoxin) یا لیپوپلیساکارید (LPS)، یک جزء از دیواره سلولی باکتریهای گرممنفی است که میتواند اثرات مخربی بر کبد داشته باشد.
فعالسازی سلولهای کوپفر: اندوتوکسین از طریق گیرندههای TLR (Toll-like receptors) سلولهای کوپفر را فعال میکند و باعث آزادسازی سایتوکاینهای التهابی میشود.
تحمل به اندوتوکسین (Endotoxin tolerance): قرارگیری مداوم کبد در معرض مقادیر کم اندوتوکسین باعث ایجاد نوعی مقاومت میشود.
نکته مهم از متن اصلی: “there is a degree of endotoxin tolerance that results from constant, low-level exposure of the liver to endotoxin.”
نکته مهم از متن اصلی: “Because enteric bile acids bind and inactivate endotoxin, patients with extrahepatic bile duct occlusion or severe intrahepatic cholestasis with impaired enterohepatic bile acid circulation have higher risk for endotoxin translocation.”
نکته مهم از متن اصلی: “Dogs with induced chronic liver disease associated with intrahepatic portal hypertension and acquired portosystemic shunts develop significantly greater endotoxin concentrations in portal venous, hepatic venous, and caudal vena cava blood, compared to healthy control dogs.”
عوامل عفونی غیرباکتریایی که میتوانند باعث عفونتهای کبدی و صفراوی شوند عبارتند از:
| نوع عامل | مثالها |
|---|---|
| ویروسها (Viruses) | هپاتیت ویروسی سگ (Canine adenovirus type 1) - FIV، FeLV در گربه |
| باکتریهای غیرمعمول (Atypical bacteria) | مایکوباکتریوم، بارتونلا |
| پروتوزوآها (Protozoa) | توکسوپلاسما گوندی (Toxoplasma gondii) - لیشمانیا |
| قارچها (Fungi) | هیستوپلاسما (Histoplasma)، کریپتوکوکوس (Cryptococcus)، آسپرژیلوس (Aspergillus) |
| کرمها (Helminths) | کرمهای کبدی مانند فاسیولا هپاتیکا (Fasciola hepatica) در نشخوارکنندگان (کمتر در سگ و گربه) |
نکته مهم از متن اصلی: “Several viruses, atypical bacteria, protozoa, fungi, and helminths also can cause hepatobiliary infections in dogs and cats.”
سه مکانیسم اصلی ایجاد عفونت کبدی: صعودی (Ascending)، خونی (Hematogenous) و انتقال باکتری از روده (Translocation)
شایعترین باکتریها: E. coli > Enterococcus > Anaerobes
سلولهای کوپفر بزرگترین جمعیت ماکروفاژهای بدن هستند (80-90%)
نمکهای صفراوی اندوتوکسین را غیرفعال میکنند
درمان اصلی: آنتیبیوتیک + مراقبت حمایتی + جراحی در موارد خاص
جراحی کولهسیستکتومی در موارد: انسداد شدید، موکوسل کیسه صفرا، پارگی مجاری صفراوی و سنگهای صفراوی
سونوگرافی حساسترین روش تصویربرداری برای سیستم کبدی-صفراوی است
کلانژیت (Cholangitis) = التهاب مجاری صفراوی، کلانژیوهپاتیت (Cholangiohepatitis) = التهاب مجاری صفراوی و پارانشیم کبد
**