پاسخ:
ایمنسازی یعنی القای مصنوعی ایمنی در برابر بیماریهای عفونی. این کار به دو شکل انجام میشود:
نکتهی کلیدی: همهی واکسیناسیونها منجر به ایمنسازی موفق نمیشوند.
متن اصلی:
“Immunization refers to artificial induction of immunity or protection from infectious disease and may be active or passive. In contrast, vaccination is the administration of an antigenic product. It follows that not all vaccinations are associated with successful immunization.”
واکسن فقط یک محصول آنتیژنیک است، ولی ایمنسازی نتیجهی موفق تحریک سیستم ایمنی است.
پاسخ:
واکسن شامل موارد زیر است:
ادجوانتها کارهای زیر را انجام میدهند: - جذب آنتیژن توسط سلولهای عرضهکنندهی آنتیژن (APC) را افزایش میدهند. - سلولهای APC را فعال و بالغ میکنند. - باعث آزاد شدن سایتوکاینهای التهابی و جذب سلولهای ایمنی به محل تزریق میشوند.
رایجترین ادجوانتها نمکهای آلومینیوم (Aluminum salts) هستند که پاسخ Th2 را تقویت میکنند. انواع دیگر شامل ساپونین (Saponin) و لیپیدها هستند (جدول ۲۰.۱ را ببینید).
پاسخ: دو دستهی اصلی:
مثالها: واکسن پاروویروس، دیستمپر، آدنوویروس سگ، و پنلوکوپنی گربه.
مثالها: هاری، لپتوسپیروز، لایم، آنفلوانزای سگ، و برخی واکسنهای ویروسی گربه.
مقایسهی کامل در جدول ۲۰.۲ قابل مشاهده است.
نکته: در واکسنهای غیرفعال، دو دوز اول با فاصلهی ۳ تا ۴ هفته ضروری است و اگر بین دو دوز بیش از ۶ هفته فاصله بیفتد، بهتر است دوره تکرار شود.
پاسخ: واکسنهای نوترکیب با دستکاری ژنتیکی ساخته میشوند و چند زیرگروه دارند:
متن اصلی:
“mRNA vaccines are noninfectious and do not integrate into other nucleic acid molecules… they have inherent immunostimulatory activity, so can be nonadjuvanted.”
پاسخ:
- واکسنها باید در یخچال (۴ درجه سانتیگراد) نگهداری شوند؛ یخزدگی یا گرمای شدید آنها را غیرفعال میکند.
- واکسنهای لیوفیلیزه باید با حلال مخصوص بازسازی شده و بلافاصله مصرف شوند.
- هرگز واکسنهای مختلف را در یک سرنگ مخلوط نکنید.
- واکسن را فقط برای گونهی نوشتهشده روی برچسب استفاده کنید.
- برای کاهش عوارض، فقط واکسنهای ضروری (هستهای و بر اساس ریسک) تزریق شوند.
- اگر چند واکسن همزمان تزریق میشود، در نقاط دور از هم تزریق کنید یا از واکسن ترکیبی استفاده کنید.
- تزریق واکسنهای زندهی ضعیفشده با فاصلهی ۳ تا ۱۴ روز ممکن است تداخل ایجاد کند؛ فاصلهی ۴ هفته بهتر است.
- در حیواناتی که تب یا بیماری متوسط تا شدید دارند، واکسیناسیون را به بعد از بهبودی موکول کنید (۲ تا ۳ هفته).
متن اصلی:
“Administration of vaccines to febrile animals, animals with other infectious diseases, or animals with moderate to severe illness should be avoided if possible until 2 to 3 weeks after recovery has occurred.”
پاسخ:
آنتیبادیهای مادری (Maternally Derived Antibody - MDA) از طریق آغوز و شیر به نوزاد میرسد. در سگها، حدود ۹۰٪ MDA از آغوز جذب میشود (جدول ۲۰.۳). در گربهها، انتقال از جفت بسیار ناچیز است.
MDA با اتصال به آنتیژن واکسن، پاسخ ایمنی فعال را خنثی میکند (negative feedback). این تداخل تا زمانی که عیار آنتیبادی به حد کافی پایین نیاید، ادامه دارد. از طرفی، اگر MDA خیلی پایین باشد، حیوان در معرض عفونت طبیعی آسیبپذیر میشود.
به این بازهی زمانی که MDA نه اجازهی ایمنسازی میدهد و نه عفونت را متوقف میکند، پنجرهی حساسیت (Window of Susceptibility) میگویند (شکل ۲۰.۲ را ببینید).
به همین دلیل، در تولهسگها و بچهگربهها یک سری واکسن با فاصلهی ۲ تا ۴ هفته تا ۱۶ تا ۱۸ هفتگی تزریق میشود تا شانس ایمنسازی در لحظهای که MDA به زیر حد تداخل میرسد، افزایش یابد.
نص اصلی:
“Any MDA titer against CPV has the potential to interfere with immunization.”
“The persistent presence of MDA is one of the most common reasons for vaccine failure in dogs and cats.”
نیمهعمر MDA برای هر بیماری متفاوت است (جدول ۲۰.۴). مثلاً در پاروویروس سگ حدود ۹.۷ روز و در پنلوکوپنی گربه حدود ۹.۵ روز است.
پاسخ:
مدت مصونیت (Duration of Immunity - DOI) با چالش (challenge) حیوانات واکسینهشده در زمانهای مختلف پس از واکسیناسیون و مقایسه با حیوانات واکسینهنشده تعیین میشود.
نکته: واکسنهای مشابه از تولیدکنندگان مختلف لزوماً DOI یکسانی ندارند. متن اصلی:
“Vaccines produced by different manufacturers, for the same antigen, may not necessarily have equal efficacy or DOI, because they may contain different adjuvants, strains, and organism titers.”
پاسخ:
برای برخی بیماریها مثل هاری، دیستمپر، پاروویروس سگ و پنلوکوپنی گربه، وجود آنتیبادی خنثیکنندهی سرمی با محافظت همبستگی دارد. بنابراین میتوان با تستهای سرولوژی (مثل HI برای CPV و VN برای CDV) تیتر را اندازه گرفت.
آزمونهای سریع نقطهای (Point-of-care - POC) مثل VacciCheck و TiterCHEK در دسترس هستند و میتوانند به تصمیمگیری برای نیاز به واکسیناسیون مجدد کمک کنند. مثلاً اگر تیتر مثبت باشد، تا ۳ سال نیازی به واکسن دیستمپر و پاروویروس نیست.
محدودیتها: - نداشتن تیتر به معنی فقدان ایمنی نیست، چون ایمنی سلولی (CMI) را اندازه نمیگیرد. - در بیماریهای تنفسی یا لپتوسپیروز، تیتر سرمی با محافظت همبستگی خوبی ندارد؛ ایمنی مخاطی (IgA) اهمیت بیشتری دارد. - در تولهسگها، تیتر مثبت ممکن است هنوز MDA باشد و نشاندهندهی ایمنی فعال نباشد.
متن اصلی:
“Although positive antibody titers are associated with protection from some infections, an animal with no titer may still be resistant to challenge because of CMI, which is not measured.”
پاسخ:
عوارض به چند دسته تقسیم میشوند:
علائم: ادم صورت، کهیر، خارش، استفراغ، اسهال، شوک، کلاپس، مرگ. معمولاً ظرف ۲۴ ساعت (اغلب چند دقیقه) بروز میکنند.
بروز آن در سگها حدود ۱ در ۵۰۰۰ تا ۵۰٬۰۰۰ و در گربهها مشابه است.
درمان: آدرنالین (۰.۰۱ mg/kg وریدی)، مایعات وریدی، اکسیژن، دیفنهیدرامین و کورتون (مطابق جعبه ۲۰.۲).
سگهای نژاد کوچک (زیر ۵ کیلوگرم) بیشتر مستعد هستند (شکل ۲۰.۴).
واکسنهای هاری گاهی باعث درماتوپاتی ایسکمیک و واسکولیت پوستی میشوند (شکل ۲۰.۵). همچنین واکسن قدیمی آدنوویروس نوع ۱ باعث یوئیت و نفریت میشد که با نوع ۲ جایگزین شد.
مثلاً واکسن دیستمپر ضعیفشده ممکن است در تولههای کوچک یا حیوانات نقصایمنی باعث دیستمپر شود. واکسنهای زندهی پاروویروس در بارداری باعث بیماری مخچهای جنین میشوند. واکسنهای تنفسی داخل بینی ممکن است علائم خفیف تنفسی ایجاد کنند.
درد، تورم، ریزش مو یا تغییر رنگ مو در محل تزریق (شکل ۲۰.۶) – بهویژه در نژادهای مالتز و بیچون.
پاسخ:
این تومورها از اواخر دههی ۱۹۸۰ با افزایش استفاده از واکسنهای غیرفعال هاری و FeLV در گربهها شایع شدند. میزان بروز حدود ۰.۶ تا ۲ مورد در هر ۱۰٬۰۰۰ گربه واکسینهشده است. این سارکومها در محل تزریق (نه فقط واکسن، بلکه هر تزریق دیگر مانند کورتون و سیسپلاتین) ایجاد میشوند و تهاجمیتر از سارکومهای معمولی هستند. متاستاز به ریه در ۱۰-۲۸٪ موارد دیده میشود.
پیشگیری (طبق توصیهی VAFSTF): - واکسن هاری را در اندام خلفی راست و واکسن لوسمی (FeLV) را در اندام خلفی چپ تزریق کنید (قانون: هاری راست، لوسمی چپ). - از تزریق در ناحیهی بینکتفی (inter-scapular) خودداری کنید. - واکسنهای نوترکیب (Purevax) ریسک کمتری دارند. - قاعدهی ۳-۲-۱ AAFP: اگر تودهای (۱) بیش از ۳ ماه باقی ماند، (۲) قطر آن بیش از ۲ سانتیمتر بود، یا (۳) یک ماه پس از تزریق بزرگتر شد، بیوپسی انسیژنال انجام دهید.
درمان:
- جراحی وسیع با حاشیهی حداقل ۳-۵ سانتیمتر + رادیوتراپی (قبل یا بعد از جراحی).
- شیمیدرمانی با کاربوپلاتین یا دوکسوروبیسین.
- ایمونوتراپی با Oncept IL-2 (ناقل کاناریپاکس بیانکنندهی اینترلوکین-۲) باعث افزایش زمان عود میشود.
- تصویربرداری با CT یا MRI برای تعیین وسعت تومور ضروری است.
متن اصلی:
“The term feline ISS is preferred to vaccine-associated sarcoma because the sarcomas have arisen at sites where other medications have been injected.”
پاسخ:
بر اساس راهنماهای AAHA، AAFP و WSAVA:
واکسنهای هستهای (Core) – برای همهی حیوانات با سابقهی واکسیناسیون نامشخص: - سگ: پاروویروس (CPV)، دیستمپر (CDV)، آدنوویروس نوع ۲ (CAV-2)، هاری (در مناطق اندمیک). (برخی لپتوسپیروز را نیز هستهای میدانند) - گربه: هرپسویروس نوع ۱ (FHV-1)، کالیسیویروس (FCV)، پنلوکوپنی (FPV)، هاری.
واکسنهای غیرهستهای (Non-core) – بر اساس ریسک مواجهه: - سگ: پاراآنفلوانزا، آنفلوانزای سگ، بردتلا، لپتوسپیروز، لایم. - گربه: FeLV، FIV، کلامیدیا، بردتلا.
واکسنهای معمولاً توصیهنشده:
- کوروناویروس سگ (CCoV)، پریتونیت عفونی گربه (FIP)، و زهر مار زنگی (بهدلیل شواهد اندک اثربخشی).
متن اصلی: “the diseases are either of little clinical significance or respond readily to treatment… produce adverse events with limited benefit.”
انتخاب واکسن باید بر اساس گفتگوی دامپزشک و صاحب حیوان و ثبت خطرات و مزایا در پرونده انجام شود.
پاسخ:
- در گوشتخواران غیراهلی (مثل فِرِت، گرگهای دورگه)، از واکسنهای زندهی ضعیفشده باید اجتناب کرد مگر اینکه ایمنی آن ثابت شده باشد. واکسن نوترکیب دیستمپر با ناقل کاناریپاکس در فِرِت ایمن و مؤثر است.
- برای حملونقل بینالمللی، هر کشور مقررات خاصی دارد: معمولاً نیاز به مدارک واکسیناسیون هاری معتبر، ریزتراشه، و گذرنامهی حیوان (Animal Passport) دارند. برخی کشورها نیاز به تست تیتر هاری (FAVN) دارند.