عامل اصلی این بیماری چیست و چه ویژگیهای ویروسشناسی منحصربهفردی دارد؟ (اتیولوژی)
اپیدمیولوژی بیماری چگونه است و چرا برخی سگها ناقل بدون علامت هستند؟ (همهگیرشناسی)
ویروس دقیقاً از چه راههایی منتقل میشود و چه عواملی باعث فعالسازی مجدد آن میگردد؟ (راههای انتقال و عود)
علائم بالینی این عفونت در سگهای بالغ (دستگاه تنفس، تناسلی، چشم) چگونه است؟
چرا تولهسگهای زیر ۳ هفته شدیدترین شکل بیماری را میگیرند و پاتوژنز آن چیست؟
برای تشخیص قطعی این ویروس چه تستهایی داریم و چالشهای تشخیصی کدامند؟
یافتههای کالبدگشایی و هیستوپاتولوژی اختصاصی این بیماری چیست؟ (به همراه ارجاع به تصاویر)
پروتکل درمانی استاندارد برای تولهها و سگهای بالغ چیست و پیشآگهی چگونه است؟
آیا واکسنی برای این بیماری وجود دارد و استراتژی پیشگیری مؤثر کدام است؟
گاما هرپسویروس سگ چیست و آیا در ایجاد تومورها نقش دارد؟
نکات کلیدی ویروس آنفلوانزا در سگ و گربه (مقدمه فصل ۲۵) چیست؟
📝 پاسخهای تشریحی
❓ سوال ۱: عامل اصلی این بیماری چیست و چه ویژگیهای ویروسشناسی منحصربهفردی دارد؟
پاسخ:
عامل بیماری هرپسویروس نوع ۱ سگ (CHV-1) یا با نام علمی Canid alphapherpesvirus 1 است. این ویروس از خانواده هرپسویریده (Herpesviridae)، زیرخانواده آلفاهرپسویرینه (Alphapherpesvirinae) و جنس واریسلوویروس (Varicellovirus) میباشد.
ویژگیهای کلیدی که حتماً باید حفظ کنید:
نوع اسید نوکلئیک: یک ویروس DNA دو رشتهای (double-stranded DNA) با پوششدار (Enveloped) است.
میزباندوستی (Host specificity): این ویروس فقط خانواده سگسانان (Canidae) اعم از سگ اهلی و وحشی را آلوده میکند. دلیل آن وجود گیرندههای اختصاصی روی سطح سلول سگ است. طبق متن اصلی: “Specific receptors on the canine cell surface have been identified that contribute to this specificity.”
ویژگی بسیار مهم (دما): این ویروس دمادوست (temperature sensitive) است و دمای کمتر از ۳۷ درجه سانتیگراد را برای تکثیر ترجیح میدهد. “CHV-1 is temperature sensitive and prefers to replicate at temperatures less than 37°C” (دقیقاً به همین دلیل تولهها درگیر میشوند).
اثر کشندگی سلولی (Cytocidal): برخلاف بعضی ویروسها، این ویروس مستقیماً سلول را میکشد و باعث نکروز بافتی میشود.
پایداری در محیط: چون پوششدار است، در محیط پایدار نبوده و با حرارت بالای ۴۰ درجه و ضدعفونیکنندههای معمولی غیرفعال میشود.
برای دیدن ساختار شماتیک این ویروس (شامل کپسید ایکوساهدرال و پوشش لیپیدی) به شکل ۲۴-۱ (Fig. 24.1) مراجعه کنید.
❓ سوال ۲: اپیدمیولوژی بیماری چگونه است و چرا برخی سگها ناقل بدون علامت هستند؟
پاسخ:
شیوع این ویروس جهانی (Worldwide) است. نکته بسیار مهم برای آزمون، سرولوژی (Seroprevalence) آن است:
شیوع آنتیبادی در سگهای خانگی بین ۱۵ تا ۱۰۰ درصد متغیر است، اما در لانههای نگهداری (Kennels) یا کلنیها شیوع به مراتب بالاتر از حیوانات خانگی تنهاست. “A higher seroprevalence exists in kenneled dogs or colony dogs than in household pets.”
علت ناقل بودن (Latency):
بعد از بهبودی، ویروس برای تمام طول عمر بهصورت نَقِل (Latent) در گانگلیونهای عصبی (نظیر گانگلیون تریژمینال و گانگلیون لمبوساکرال) و بافتهای لنفوئیدی مخاطات پنهان میشود. این ویروس در شرایط استرسزا مثل آبستنی، حملونقل، ازدحام بیش از حد یا مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی دوباره فعال (Reactivation) شده و از مخاطات دفع میشود.
❓ سوال ۳: ویروس دقیقاً از چه راههایی منتقل میشود و چه عواملی باعث فعالسازی مجدد آن میگردد؟
پاسخ:
راه اصلی انتقال، تماس مستقیم با ترشحات مخاطی (Mucosal secretions) دستگاه تنفس یا تناسلی سگهای آلوده است. دوره کمون (نهفتگی) ۶ تا ۱۰ روز است.
راههای انتقال و عود (Reactivation):
در سگهای بالغ، عود مجدد و دفع ویروس معمولاً با سرکوب سیستم ایمنی ناشی از آبستنی، تجویز کورتیکواستروئیدها یا استرس (مثل ورود سگ جدید به لانه) رخ میدهد.
در تولهسگهای تازهمتولد شده، مهمترین عامل مستعدکننده، هیپوترمی (کمبودن دمای بدن) در ۲ تا ۳ هفته اول زندگی است، چون سیستم تنظیم دما تکامل نیافته است.
انتقال عمودی (از مادر به جنین) نیز از طریق جفت (Transplacental) رخ میدهد که منجر به سقط یا مردهزایی میشود.
ویروس میتواند از طریق تماس جنسی نیز منتقل شود، ولی این مکانیسم چندان شایع نیست.
❓ سوال ۴: علائم بالینی این عفونت در سگهای بالغ (دستگاه تنفس، تناسلی، چشم) چگونه است؟
پاسخ:
سگهای بالغ معمولاً یا بدون علامت هستند یا علائم خفیف دارند. این علائم به سه دسته تقسیم میشوند:
عفونت تنفسی (Respiratory): این ویروس یکی از عوامل سندرم پیچیده بیماری تنفسی سگ (CIRD - Canine Infectious Respiratory Disease Complex) است. علائم شامل عطسه، ترشحات سروزی چشمی-بینی، کراتیت (التهاب قرنیه) و گاهی سرفه است.
عفونت تناسلی (Genital): در مادهها به شکل واژینیت با ضایعات فولیکولی-لنفوسیتی (Lymphofollicular lesions)، پرخونی واژن و گاهی خونمردگیهای زیرمخاطی (پتشی یا اکیموز) دیده میشود (به شکل ۲۴-۲ (Fig. 24.2) که به ضایعه تاولی اشاره دارد، نگاه کنید). این ضایعات در ابتدای پرواستروس ظاهر شده و در آنستروس ناپدید میشوند. در نرها نیز ضایعات تاولی در قاعده آلت تناسلی و لفاف (Preputial reflection) دیده میشود.
عفونت چشمی (Ocular): این ویروس میتواند باعث زخم دندریتیک قرنیه (Dendritic corneal ulceration) شود که در سایر گونهها پاتوگنومونیک (قطعاً اختصاصی) تلقی میشود. همچنین در شیوعهای بیماری در کلنیها، مواردی از کانژنکتیویت و کراتیت اولسراتیو و غیراولسراتیو گزارش شده است. نکته جالب اینکه در یک مطالعه، قطرههای موضعی گلوکوکورتیکوئید باعث عود مجدد عفونت چشمی نشد، ولی تزریق سیستمیک آن باعث عود گردید. ”…reactivated 8 months later by systemic administration of immunosuppressive doses of glucocorticoids.”
❓ سوال ۵: چرا تولهسگهای زیر ۳ هفته شدیدترین شکل بیماری را میگیرند و پاتوژنز آن چیست؟
پاسخ:
این مهمترین بخش بیماری است. علت اصلی، عدم توانایی تولهها در تنظیم دمای بدن است.
پاتوژنز گامبهگام (طبق شکل ۲۴-۳ - Fig. 24.3):
دمای طبیعی رکتوم تولهها حدود ۱ تا ۱٫۵ درجه سانتیگراد پایینتر از سگ بالغ (یعنی حدود ۳۳ تا ۳۵ درجه) است که دقیقاً دمای ایدهآل برای تکثیر ویروس است.
ویروس از طریق مخاط دهان-بینی یا تناسلی وارد شده و در سلولهای اپیتلیال تکثیر مییابد.
سپس از طریق ماکروفاژها وارد خون شده و ویرمی سلولی (Cell-associated viremia) ایجاد میکند.
ویروس در اندامهای مختلف از جمله کلیهها، کبد، غدد فوق کلیوی (آدرنال)، ریهها و طحال تجمع مییابد و باعث نکروز خونریزیدهنده چندکانونی (Multifocal hemorrhagic necrosis) میشود.
ترومبوسیتوپنی شدید (کاهش پلاکت) به دلیل انعقاد داخل عروقی منتشر (DIC) و آسیب اندوتلیال رخ میدهد.
تولهها معمولاً قبل از بروز علائم عصبی، بر اثر بیماری سیستمیک میمیرند: “Puppies usually die from systemic illness before neurologic signs appear.”
علائم بالینی در تولهها: گریههای بیوقفه (Vocalization)، عدم مکیدن شیر، کاهش وزن، ترشحات بینی سروزی تا خونی، دیسترس تنفسی، اتساع شکم و درد شکمی، و در نهایت تشنج و اپیستوتونوس (Opisthotonos) پیش از مرگ.
❓ سوال ۶: برای تشخیص قطعی این ویروس چه تستهایی داریم و چالشهای تشخیصی کدامند؟
پاسخ:
تشخیص در تولهها سخت است و معمولاً برای تأیید، باید حداقل یکی از تولههای مرده را کالبدگشایی (Necropsy) کرد. روشهای تشخیصی به ترتیب اهمیت:
تشخیص مولکولی (NAATs / PCR): بهترین و سریعترین روش است. نمونهها شامل سواب ملتحمه، سواب تناسلی، لاواژ تراشه (BAL) یا بافتهای کلیه و کبد هستند.
چالش تشخیصی: نتایج مثبت کاذب (False-positive) شایع است چون بسیاری از سگهای سالم بالغ ناقل هستند. همچنین در زمان نهفتگی (Latency)، به دلیل بار ویروسی کم، منفی کاذب (False-negative) نیز رخ میدهد. ”…false-negative results have been observed… false-positive results can occur because of the high prevalence of clinically healthy dogs that are carriers.”
جداسازی ویروس (Virus Isolation): ویروس فقط در سلولهای کشتشده با منشأ سگ (مثل سلولهای کلیه سگ) در دمای ۳۵ تا ۳۷ درجه رشد میکند. تشخیص چند روز طول میکشد.
سرولوژی (Serology - Virus Neutralization): آنتیبادی خنثیکننده (Neutralizing antibodies) پس از عفونت بالا رفته و فقط ۱ تا ۲ ماه بالا میماند. وجود آنتیبادی نشاندهنده مواجهه قبلی است، نه عفونت فعال.
❓ سوال ۷: یافتههای کالبدگشایی و هیستوپاتولوژی اختصاصی این بیماری چیست؟
پاسخ:
برای دیدن تصاویر گراس و هیستو، حتماً به شکل ۲۴-۴ (شامل A، B، C و D) مراجعه کنید.
یافتههای ظاهری (Gross):
کلیهها (شکل A): دارای خونمردگیهای نقطهای تا لکهای زیرکپسولی (Subcapsular petechial to ecchymotic) هستند. در برش عرضی، رگههای سفید و قرمز در قشر و مدولای خونریزیدهنده دیده میشود.
ریهها (شکل B): سطح پلور به دلیل نکروز انعقادی، بهصورت لکهلکه صورتی و قرمز (Mottled pink and red) دیده میشود. مایع پلورال سروسانگوئینوس وجود دارد.
روده باریک (شکل C): خونمردگی در سطح سروز (Serosal petechiation).
کبد (شکل D): سفت، دارای لکههای منتشر و لبههای گرد شده با کانونهای نکروز انعقادی حاد.
یافتههای میکروسکوپی (Histopathology):
وجود اجسام درونهستهای کاودری نوع A (Cowdry type A intranuclear inclusions) که تشخیصی هستند ولی پیدا کردنشان سخت است. برای مشاهده بهتر باید از تثبیتکننده بوئن (Bouin’s solution) استفاده کرد. طبق متن: “Inclusions are more readily seen in the nasal epithelium or kidney than in areas of widespread necrosis, such as the lung or liver.” (یعنی در اپیتلیوم بینی یا کلیه بهتر از ریه یا کبد دیده میشوند).
نکروز حاد توبولار کلیه، پنومونی نکروزان برونشواینترستیشیال، و لنفولیز در تیموس و طحال از دیگر یافتههاست.
❓ سوال ۸: پروتکل درمانی استاندارد برای تولهها و سگهای بالغ چیست و پیشآگهی چگونه است؟
پاسخ:
متأسفانه درمان تولهها اغلب بینتیجه است، اما باید تلاش کرد.
درمان حمایتی (Supportive Care):
مهمترین اقدام، گرم کردن تولهها و افزایش دمای محیط تا بالای ۳۷ درجه است (زیرا تکثیر ویروس را مهار میکند). “Pretreatment by raising ambient temperature could be considered for exposed but as yet unaffected puppies.”
تجویز مایعات، تغذیه با شیر مصنوعی و آنتیبیوتیکهای وسیعالطیف (مثل سفتیوفور سدیم - Ceftiofur sodium) برای کنترل سپسیس باکتریایی ثانویه.
درمان اختصاصی با ضدویروسها (Antivirals):
آسیکلوویر (Acyclovir): مطابق جدول ۲۴-۱، دوز پیشنهادی ۱۰ میلیگرم بر کیلوگرم خوراکی هر ۶ ساعت است. (توجه: در کیس گزارششده انتهای فصل، از دوز ۲۰ میلیگرم استفاده شده و تولهها زنده ماندند، ولی مطالعه کاملی روی آن نشده است).
فامسیکلوویر (Famciclovir): در جدول دوز گربه (۹۰ mg/kg) ذکر شده، ولی در سگها به مطالعات بیشتر نیاز دارد و احتمالاً دوز کمتری نیاز است.
درمان چشمی: برای کراتیت، از تریفلوریدین (Trifluridine 1%) یا ژل گانسیکلوویر (Ganciclovir 0.15%) استفاده میشود که مؤثر است. اما سیدوفوویر (Cidofovir) باعث بدتر شدن علائم چشمی شده و توصیه نمیشود.
سرم ایمنی (Immune serum): تزریق داخلصفاقی ۱ تا ۲ میلیلیتر سرم از مادرانی که قبلاً تولههای مرده داشتهاند، ممکن است مرگومیر را کاهش دهد، اما فقط در مراحل اولیه مؤثر است.
پیشآگهی (Prognosis): اگر علائم عصبی بروز کرده باشند، حتی در صورت بهبودی، آسیبهای عصبی و قلبی ماندگار خواهند ماند.
❓ سوال ۹: آیا واکسنی برای این بیماری وجود دارد و استراتژی پیشگیری مؤثر کدام است؟
پاسخ:
بله. واکسن غیرفعال (Inactivated) سویه F205 به نام تجاری Eurican Herpes 205 (ساخت بوهرینگر اینگلهایم) در برخی کشورهای اروپایی موجود است.
پروتکل واکسیناسیون: به مادرها (میشها) در روز ۱۰ پس از جفتگیری (Postcoitus) و دوز یادآور در اواخر آبستنی (نزدیک به زایمان) تزریق میشود تا آنتیبادی کافی از طریق آغوز به تولهها برسد. در یک مطالعه، این واکسن از تولهها در برابر بیماری بالینی محافظت کامل (۱۰۰%) کرد.
این واکسن در آمریکا موجود نیست و در هر آبستنی باید تکرار شود.
پیشگیری در لانه (Kennel): ریشهکنی ویروس غیرممکن است. بهترین راهکار:
۱. گرم نگهداشتن تولهها (جلوگیری از هیپوترمی).
۲. جدا کردن سگهای ناقل (سگهایی که استرس دارند یا داروی سرکوبکننده مصرف میکنند) از تولههای تازهمتولد شده.
۳. قرنطینه و عدم ورود سگ جدید به لانه در دوران آبستنی میشهای با سابقه منفی (Naive).
پاسخ:
اخیراً یک گاما هرپسویروس (Gammaherpesvirus) شبیه به ویروس اپشتین-بار (EBV) در انسان، در سگها شناسایی شده است.
این ویروس برخلاف CHV-1 که آلفا هرپسویروس است، تمایل به عفونت لنفوسیتهای B و ایجاد عفونت نهفته در آنها دارد.
اهمیت بالینی: هنوز قطعی نیست! در برخی مطالعات، DNA این ویروس در لنفومهای بدخیم سگ (خصوصاً لنفوم سلول B) پیدا شده و آنتیبادی بالایی در این سگها دیده شده است. ”…raising the question whether EBV or EBV-like gammapherpesvirus could be associated with malignancies in dogs.”
اما در مطالعات دیگر (مثل مطالعه روی وستهایلند تریرز با فیبروز ریوی یا لنفوم)، هیچ اثری از این ویروس پیدا نشد. در حال حاضر، آزمایشات تشخیصی برای آن فقط در آزمایشگاههای خاص انجام میشود و نقش دقیق آن نامشخص است.
❓ سوال ۱۱: نکات کلیدی ویروس آنفلوانزا در سگ و گربه (مقدمه فصل ۲۵) چیست؟
پاسخ:
برای آشنایی اولیه با این فصل، این نکات طلایی را حفظ کنید:
آنفلوانزای سگ (CIV) عمدتاً دو زیرتیپ دارد:
H3N8: منشأ اسب (Equine)، اولین بار در سال ۲۰۰۴ در تازیهای مسابقه (گریهاوند) فلوریدا.
H3N2: منشأ پرندگان (Avian)، اولین بار در سال ۲۰۰۶ در کره جنوبی و چین و در سال ۲۰۱۵ به آمریکا رسید.
راه انتقال: قطرات تنفسی هوازی (Aerosol) و تماس نزدیک.
علائم: عمدتاً بیماری تنفسی خفیف با سرفه و تب، اما در موارد مخلوط با عفونتهای باکتریایی ثانویه میتواند شدید و کشنده شود.
اهمیت برای بهداشت عمومی (Zoonosis): سگها و گربهها میتوانند از انسان، پرندگان و اسبها ویروس بگیرند. نگرانی اصلی این است که این حیوانات بتوانند به عنوان مخزن (Reservoir) برای جهش ویروس و انتقال مجدد به انسان عمل کنند، هرچند این انتقال در حال حاضر ناکارآمد (Inefficient) است.
💎 خلاصه نهایی و نکات برتر برای جمعبندی (ویژه آزمون)
مهمترین تفاوت CHV-1 با سایر ویروسها: وابستگی به دمای پایین (زیر ۳۷ درجه) برای تکثیر که علت اصلی درگیری تولههاست.
علت مرگ تولهها: نکروز خونریزیدهنده منتشر + DIC و ترومبوسیتوپنی، نه صرفاً پنومونی.
بهترین نمونه تشخیصی در توله مرده: بافت کلیه و کبد برای PCR (کلیه بهترین محل برای مشاهده اجسام درونهستهای).
واکسن موجود: فقط در اروپا (Eurican Herpes 205) و برای مادرها، نه خود تولهها.
درمان خط اول توله:گرم کردن محیط + آسیکلوویر (۲۰-۱۰ mg/kg).
گاما هرپسویروس: هنوز نقش آن در لنفوم سگ قطعی نیست (فقط حدس و گمان).