نئوریکتزیوز (Neorickettsiosis) گروهی از بیماریهای عفونی است که توسط باکتریهای گرممنفی، اجباری درونسلولی (obligately intracellular) از جنس Neorickettsia ایجاد میشود. این باکتریها به خانواده آناپلاسماتاسه (Anaplasmataceae) تعلق دارند و برای بقا و تکثیر خود حتماً باید درون سلول میزبان زندگی کنند.
دو عامل مهم در دامپزشکی: - Neorickettsia helminthoeca: عامل اصلی بیماری مسمومیت سالمون (Salmon Poisoning Disease – SPD) در سگها و گوشتخواران وحشی. - Neorickettsia risticii: عامل تب پوتوماک اسب (Potomac horse fever) و بهندرت عفونت در سگ و گربه.
نکته جانبی: یک عامل دیگر به نام SF agent (Stellantchasmus falcatus agent) نیز اخیراً در سگهای شمال غرب اقیانوس آرام با علائم مشابه SPD شناسایی شده است (Pastenkos et al., 2020). همچنین عامل Elokomin fluke fever (EFF) که قبلاً تصور میشد سویهای خفیفتر از N. helminthoeca باشد، احتمالاً همان SF agent است (Greiman et al., 2016).
| ویژگی | SPD (N. helminthoeca) | عفونت N. risticii در سگ |
|---|---|---|
| میزبانان اصلی | سگ، روباه، کایوت، راکون، خرس | اسب (عامل تب پوتوماک)، خفاش، بهندرت سگ و گربه |
| ناقل (بردار) | ترماتود Nanophyetus salmincola (کرم مسطح) | ترماتود Acantharium oregonense در حشرات آبی |
| چرخه واسط | حلزون آبشیرین Oxytréma silicula و ماهی سالمون | حلزونهای Juga و Elimia و حشرات (کادیسفلای و میفلای) |
| علائم شایع در سگ | تب، بیحالی، بیاشتهایی، استفراغ، اسهال، بزرگی غدد لنفاوی | بیحالی، استفراغ، استفراغ خونی، خونریزیهای پتشی، تب، پلیآرتریت (گزارشهای نادر) |
| درمان | داکسیسایکلین (۷ روز حداقل) | داکسیسایکلین (۲–۳ هفته) |
متن انگلیسی مرجع برای تشخیص افتراقی:
“Differential Diagnoses: These include lymphoma, CPV infection, CDV infection, granulocytic anaplasmosis, ehrlichiosis, leptospirosis, septic shock, disseminated fungal disease (especially cryptococcosis), hemorrhagic gastroenteritis, dietary indiscretion, GI foreign body, pancreatitis, hypoadrenocorticism, and inflammatory bowel disease. For SPD, appropriate antimicrobial treatment with doxycycline must begin before the diagnosis is confirmed by laboratory testing. Misdiagnosis and delayed or inappropriate antimicrobial drug therapy increase morbidity and mortality.” (صفحه ۱)
عامل SPD، N. helminthoeca، درون ترماتود (trematode – نوعی کرم پهن) به نام Nanophyetus salmincola زندگی میکند و کل چرخه زندگی ترماتود را همراهی میکند.
چرخه زندگی (به ترتیب):
توزیع جغرافیایی محدود به مناطقی است که حلزون میزبان اولیه وجود دارد: سواحل شمال کالیفرنیا، اورگن، واشنگتن و جنوب بریتیش کلمبیا (کانادا). همچنین مواردی از برزیل (۲۰۰۴) گزارش شده است. (نقشه توزیع – تصویر ۴۷.۱).
متن انگلیسی:
“The distribution of SPD is limited to the coastal areas of Washington, Oregon, northern California, British Columbia, and Brazil (2004).” (صفحه ۱)
دوره کمون (incubation period): ۲ تا ۱۴ روز (میانگین ۷ روز)، گاهی تا ۳۳ روز.
علائم شایع در تاریخچه (بر اساس مطالعه ۲۹ سگ): - بیاشتهایی (۱۰۰٪) - بیحالی (۸۶٪) - استفراغ (۸۶٪) – بهندرت استفراغ خونی - اسهال (۷۲٪) – ممکن است خونی یا ملنا (مدفوع سیاه قیری) - کاهش وزن (۲۸٪)
یافتههای معاینه فیزیکی (باکس ۴۷.۲): - بزرگی غدد لنفاوی محیطی (۷۴٪) – اندازه تا ۴ سانتیمتر، سفت - تب (۷۳٪) – دمای رکتوم تا ۴۲ درجه سانتیگراد - دهیدراتاسیون (۶۵٪) - درد شکم (۲۸٪) - تندنفسی یا تنفس سخت (۲۴٪) - تندضربانی (۲۴٪) - علائم عصبی (۱۷٪) – مثل گیجی، انقباضات میوکلونیک، تشنج، درد گردن - اسپلنومگالی (۱۴٪) - پرخونی صلبیه (۱۴٪)
نکته مهم: در موارد پرحاد (peracute)، سگ ممکن است ناگهان مرده پیدا شود. در موارد شدید، شوک هیپوولمیک، آریتمی قلبی و خونریزی (مثل اپیستاکسی، هیفما) دیده میشود.
| روش تشخیصی | نمونه | هدف | حساسیت/ویژگی |
|---|---|---|---|
| رسوب مدفوع + فلوتاسیون سانتریفیوژ با سولفات روی | مدفوع | تخم N. salmincola | ویژگی نزدیک به ۱۰۰٪؛ حساسیت >۹۰٪ (ترکیب دو روش). تخمها قهوهای روشن، بیضی، دارای اپرکولوم (درپوش) و اندازه ~۹۰×۴۰ میکرون (تصویر ۴۷.۵) |
| سیتولوژی آسپیراسیون غدد لنفاوی یا طحال | آسپیره گره لنفی | دیدن ارگانیسم درون ماکروفاژها | حساسیت >۷۰٪ (در صورت بررسی چند گره). ارگانیسمها به صورت کوکسیهای ۰٫۳ میکرونی یا میلهای ۲ میکرونی داخل سیتوپلاسم ماکروفاژها دیده میشوند (تصویر ۴۷.۶) |
| هیستوپاتولوژی | بیوپسی یا کالبدگشایی (گره لنفی، طحال، روده) | دیدن ارگانیسم در ماکروفاژها | رنگآمیزی گیمسا بهترین است. درمان آنتیبیوتیکی قبلی ممکن است نتیجه را منفی کند |
| PCR | خون، آسپیره گره/طحال، بافت، مدفوع | DNA N. helminthoeca | برخی آزمایشها ممکن است SF agent و سایر گونهها را هم تشخیص دهند. بهترین نمونه هنوز مشخص نیست. درمان آنتیبیوتیکی میتواند منفی کاذب دهد |
نکته تشخیصی افتراقی: تخم ترماتود در مدفوع بهتنهایی تشخیصدهنده SPD نیست، زیرا ممکن است سگ حامل ترماتود غیرآلوده باشد. اما در مناطق اندمیک، شیوع تخم در سگهای سالم بسیار نادر است (<۰٫۲٪)، بنابراین وجود تخم با علائم بالینی، بسیار اختصاصی است (Sykes et al., 2010).
آزمایشهای سرولوژیکی برای N. helminthoeca بهصورت تجاری در دسترس نیست و ممکن است با آنتیبادیهای سایر ارگانیسمها (مانند ارلیشیا) واکنش متقاطع نشان دهد.
درمان خط اول: داکسیسایکلین (Doxycycline) - دوز: ۵ میلیگرم/کیلوگرم، خوراکی یا وریدی، هر ۱۲ ساعت، حداقل ۷ روز. - در صورت استفراغ، از فرم وریدی استفاده شود. - بهبود بالینی معمولاً ظرف ۲۴ ساعت رخ میدهد.
درمانهای جایگزین (اگر داکسیسایکلین در دسترس نباشد): - تتراسایکلین (۷ میلیگرم/کیلوگرم، وریدی، هر ۸ ساعت) یا اکسیتتراسایکلین (۷–۱۰ میلیگرم/کیلوگرم، خوراکی/وریدی، هر ۸ ساعت) - انروفلوکساسین و تریمتوپریم-سولفامتوکسازول نیز مؤثر گزارش شدهاند.
داروهای بیاثر: سفالوسپورینهای نسل اول، پنیسیلینها، آمینوگلیکوزیدها، کلرامفنیکل و مترونیدازول.
درمان ضدکرم (پس از بهبودی): پرازیکوانتل (۱۰–۳۰ میلیگرم/کیلوگرم، خوراکی، ۱–۲ روز) برای حذف ترماتود.
درمان حمایتی: در موارد شدید نیاز به بستری، مایعات وریدی، کلوئیدها (پلاسما، دکستران)، تزریق خون، و ضداستفراغ (مانند ماروپیتانت) دارد. در صورت بروز عوارض (DIC، ایلئوس، آریتمی) ممکن است بستری طولانیمدت لازم شود.
پیشآگهی: با درمان زودهنگام، عالی. بدون درمان، مرگ در عرض ۵–۱۰ روز رخ میدهد. در یک مطالعه ارجاعی، مرگ و میر ۱۴٪ بود (۲۹ سگ).
تأکید بر شروع سریع درمان:
“For SPD, appropriate antimicrobial treatment with doxycycline must begin before the diagnosis is confirmed by laboratory testing. Misdiagnosis and delayed or inappropriate antimicrobial drug therapy increase morbidity and mortality.” (صفحه ۱)
متن انگلیسی:
“Nanophyetus salmincola can cause GI disturbances and eosinophilia in humans, but N. helminthoeca does not cause human disease. Similarly, N. risticii has not been reported to cause human disease. Neorickettsia sennetsu is a related pathogen that causes febrile illness in humans consuming raw fish in Asia.” (صفحه ۱)
درمان مشکوک یا تأیید شده: داکسیسایکلین ۵ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی هر ۱۲ ساعت به مدت ۲–۳ هفته.
نکته: غربالگری اهداکنندگان خون با PCR برای N. risticii به دلیل احتمال انتقال از طریق تزریق خون توصیه شده است (Wardrop et al., 2016).
| مفهوم | توضیح |
|---|---|
| عامل SPD | Neorickettsia helminthoeca (گرممنفی، اجباری درونسلولی) |
| بردار (ناقل) | ترماتود Nanophyetus salmincola |
| میزبانهای واسط | حلزون Oxytréma silicula و ماهی سالمون (متاسرکر در کلیه ماهی) |
| مناطق اندمیک | سواحل شمال غرب آمریکا و جنوب بریتیش کلمبیا، برزیل |
| علائم اصلی | تب، بیاشتهایی، استفراغ، اسهال، لنفادنومگالی، ترومبوسیتوپنی |
| تشخیص قطعی | مشاهده تخم ترماتود در مدفوع + سیتولوژی گره لنفی (دیدن ارگانیسم داخل ماکروفاژ) |
| درمان انتخابی | داکسیسایکلین (۵ میلیگرم/کیلوگرم هر ۱۲ ساعت، ۷ روز حداقل) |
| درمان ضدکرم | پرازیکوانتل پس از بهبودی |
| ایمنی | ایمنی پس از بهبودی، اما نسبت به سویه SF/EFF ایمنی ندارد (ممکن است مجدداً مبتلا شود) |
| پیشگیری | پخت کامل یا انجماد ماهی در ۲۰- درجه بهمدت ۲۴ ساعت؛ خودداری از خوردن ماهی خام در مناطق اندمیک |
| خطر برای انسان | N. helminthoeca غیربیماریزا برای انسان؛ اما ترماتود خود میتواند علائم گوارشی ایجاد کند |
اختصارات مهم: SPD (Salmon Poisoning Disease)، PCR (Polymerase Chain Reaction)، CBC (Complete Blood Count)، ALT (Alanine Aminotransferase)، ALP (Alkaline Phosphatase)، DIC (Disseminated Intravascular Coagulation).