بخش ۵۲: سایر عفونت‌های باکتریایی گرم‌مثبت

1. کلیات: این فصل درباره‌ی چه باکتری‌هایی صحبت می‌کند؟ چه ویژگی‌های مشترکی دارند؟ راه انتقال و علائم اصلی چیست؟
2. اهمیت بهداشت عمومی: آیا این باکتری‌ها به انسان منتقل می‌شوند؟ از حیوانات خانگی خطر داریم؟
3. رودوکوکوس اکوئی: چه نوع باکتری است؟ در سگ و گربه چه بیماری ایجاد می‌کند؟ چرا در حیوانات نقص ایمنی شایع‌تر است؟ چطور تشخیص و درمان می‌شود؟
4. کورینه‌باکتریوم: کدام گونه‌ها مهم هستند؟ عفونت ادراری با C. urealyticum چه ویژگی خاصی دارد؟ آیا کورینه‌باکتریوم‌ها خطر زئونوز دارند؟
5. لیستریوز: عامل آن چیست؟ چطور منتقل می‌شود؟ چرا در افراد نقص ایمنی و زنان باردار خطرناک است؟ علائم در سگ و گربه، تشخیص و درمان؟
6. اریزیپلوتریکس: دو گونه‌ی مهم کدامند؟ کدام یک در سگ بیماری‌زاست؟ علائم غالب چیست و درمان انتخابی کدام است؟
7. سیاه‌زخم (آنتراکس): عامل، راه انتقال، علائم در سگ و گربه، تشخیص، درمان و اقدامات بهداشتی چیست؟ چرا باید به سازمان دامپزشکی گزارش شود؟
8. مطالعه‌ی موردی (کیس): چه نکات آموزنده‌ای از کیس سگ ژرمن شپرد با لیستریوز و عوارض آن می‌گیریم؟

پاسخ به سوالات (به‌صورت بخش‌بندی شده)

۱. کلیات: این فصل درباره‌ی چه باکتری‌هایی است؟

این فصل به پنج باکتری گرم‌مثبت نادر یا کمیاب در سگ و گربه می‌پردازد که همگی زئونوز (قابل انتقال به انسان) هستند، هرچند انتقال از حیوانات خانگی به انسان نادر است.

از متن اصلی (Page 1):
“Cause: Uncommon to rare gram-positive bacterial infections in dogs and cats include those caused by Rhodococcus equi (synonym Rhodococcus hoagii), Corynebacterium spp., Listeria monocytogenes, Erysipelothrix spp., and Bacillus anthracis.”

۲. راه‌های انتقال و علائم اصلی هر کدام

۳. اهمیت بهداشت عمومی (زئونوز)

✅ همه‌ی این باکتری‌ها برای انسان بیماری‌زا هستند، اما معمولاً انسان از تماس با سگ و گربه آلوده به آنها مبتلا نمی‌شود (به‌جز موارد نادر). راه اصلی انتقال به انسان از طریق محصولات حیوانی، گوشت آلوده، یا تماس شغلی (دامپزشکان، کارگران کشتارگاه) است.

از متن اصلی (Page 1):
“Humans are not usually exposed as a result of contact with dogs and cats, but care should be taken when handling infected companion animals to avoid exposure through needle-stick injuries or ingestion (i.e., hand hygiene after handling infected animals). Isolation is not required.”

🔴 نکته‌ی مهم: حیوانات خانگی آلوده به B. anthracis باید با حمام کامل ضدعفونی شوند. قرنطینه لازم نیست.

۴. رودوکوکوس اکوئی (Rhodococcus equi)

۴-۱. باکتری چه ویژگی‌هایی دارد؟

• گرم‌مثبت، میل‌های پلئومورفیک (چندشکل – ممکن است کوکوباسیل یا میل‌های نامنظم دیده شود).
• داخل‌سلولی اختیاری (facultatively intracellular) یعنی می‌تواند درون ماکروفاژها زنده بماند و تکثیر شود.
• متعلق به خانواده‌ی نوکاردیاسه (Nocardiaceae) – خویشاوند نوکاردیا، مایکوباکتریوم و کورینه‌باکتریوم.
• در اسب‌ها (پنومونی پیوگرانولوماتوز در کره‌ها)، خوک‌ها (لنفادنیت چرکی) و گاو (لنفادنیت گرانولوماتوز) شایع‌تر است.

از متن اصلی (Page 1):
“Rhodococcus equi is a pleomorphic, facultatively intracellular, gram-positive bacillus that has been primarily associated with pyogranulomatous pneumonia in foals…”

۴-۲. در سگ و گربه چه بیماری ایجاد می‌کند؟

• نادر است و تقریباً همیشه با نقص ایمنی همراه است: مصرف طولانی کورتیکواستروئید، عفونت با ویروس لوسمی گربه (FeLV) یا ویروس نقص ایمنی گربه (FIV)، یا عفونت همزمان با دیستمپر (CDV) و توکسوپلاسما.
• در گربه‌ها معمولاً آبسه‌های پوستی یا سلولیت پیوگرانولوماتوز در اندام‌ها دیده می‌شود (اغلب بدون درد، بدون تب). اما یک سری موارد از مالزی (۴۰ گربه) نشان داد که ۳۶ گربه درگیری ریوی داشتند و بیشتر آنها زیر ۱۰ ماه بودند.
• در سگ‌ها تظاهرات متنوع: هپاتیت نکروزان، استئومیلیت، درماتیت، اندوکاردیت، پیوتوراکس، اندوفتالمیت، لنفادنیت، و حتی هیپراستزی (افزایش حساسیت عصبی).

از متن اصلی (Page 2):
“Most cats have abscesses or pyogranulomatous cellulitis that involve an extremity… In one infected dog, generalized hyperesthesia was present.”

۴-۳. تشخیص چگونه است؟

• رنگ‌آمیزی گرم ترشحات یا آسپیره: میل‌های بزرگ گرم‌مثبت، گاهی داخل ماکروفاژها.
• رنگ‌آمیزی فایت (Fite’s acid-fast) نیز مثبت است (اسید-فاست ضعیف).
• کشت: در محیط هوازی رشد می‌کند، اما آزمایشگاه‌ها ممکن است آن را نشناسند؛ MALDI-TOF MS دقت تشخیص را بالا می‌برد. بهتر است کلینیک‌ها به آزمایشگاه هشدار دهند.
• آسیب‌شناسی: ضایعات پیوگرانولوماتوز با نکروز و ماکروفاژهای حاوی باکتری.

۴-۴. درمان و آنتی‌بیوتیک انتخابی چیست؟

• همیشه آنتی‌بیوگرام لازم است (سویه‌های مقاوم وجود دارند).
• حساسیت درون‌کشتگاهی به: اریترومایسین، فلوروکینولون‌ها، ریفامپین، آمینوگلیکوزیدها، گلیکوپپتیدها، کارباپنم‌ها.
• در گربه‌ها ترکیب کلاریترومایسین + ریفامپین برتر از اریترومایسین+ریفامپین است.
• تک درمانی توصیه نمی‌شود (به‌خاطر ماهیت داخل‌سلولی). ترکیب داروهای لیپوفیل که به سلول نفوذ می‌کنند، بهتر است.
• مدت درمان چندین ماه و گاهی طولانی‌مدت برای جلوگیری از عود.

از متن اصلی (Page 2):
“As with treatment of other persistently intracellular organisms, combination treatment of lipophilic drugs that penetrate cells well is superior. The standard, highly effective treatment in foals is prolonged oral administration of erythromycin and rifampin.”

۴-۵. آیا برای انسان خطر دارد؟

بله، اما انسان معمولاً از محیط آلوده مبتلا می‌شود، نه از حیوان خانگی. با این حال، حیوانات دارای زخم ترشح‌کننده خطر تئوریک برای افراد نقص‌ایمن دارند.

۵. عفونت‌های کورینه‌باکتریوم (Corynebacterium spp.)

۵-۱. گونه‌های مهم کدامند؟

• C. urealyticum: شایع‌ترین گونه‌ی بیماری‌زا در دامپزشکی. باعث سیستیت پوسته‌دار (encrusted cystitis) می‌شود – با رسوبات کلسیم و ضخیم‌شدن دیواره‌ی مثانه.
• C. ulcerans: باعث برونکوپنومونی در سگ و دیفتری در انسان (زئونوز) می‌شود. تولید کننده‌ی توکسین دیفتری است.
• C. auriscans: اوتیت خارجی در سگ‌ها (اغلب همراه با سایر باکتری‌ها).

۵-۲. سیستیت پوسته‌دار با C. urealyticum چه ویژگی‌هایی دارد؟

• معمولاً در سگ‌ها و گربه‌های مسن، با سابقه‌ی تجویز آنتی‌بیوتیک‌های طولانی‌مدت یا کاتتریزاسیون.
• علامت: تکرر ادرار، هماچوری، دیزوری. در سونوگرافی، ضخامت شدید و هایپراکوی دیواره‌ی مثانه با سایه‌ی صوتی خفیف (به‌خاطر کلسیفیکاسیون) دیده می‌شود (به تصویر ۵۲.۲ نگاه کن).
• ادرار معمولاً قلیایی است (pH بالا) و کشت ادرار مثبت.
• درمان: آنتی‌بیوتیک بر اساس آنتی‌بیوگرام، معمولاً وانکومایسین، تتراسایکلین، یا ریفامپین. گاهی نیاز به شست‌وشوی مثانه با اسید استیک (بریکلیم) برای حل کردن پوسته‌ها.

از متن اصلی (Page 3):
“Corynebacterium urealyticum in dogs and cats: most infections occurred in dogs > 5 years of age with a history of antibiotic treatment or urethral catheterization. Urinary alkalinization and stone formation…”

۵-۳. خطر زئونوز کورینه‌باکتریوم‌ها

C. ulcerans می‌تواند از سگ یا گربه به انسان منتقل شود و باعث دیفتری تنفسی یا جلدی شود. مواردی از مرگ انسان گزارش شده است. بنابراین در موارد عفونت تنفسی سگ با این باکتری، باید اقدامات بهداشتی رعایت شود.

۶. لیستریوز (Listeria monocytogenes)

۶-۱. ویژگی‌های باکتری و نحوه‌ی انتقال

• باسیل گرم‌مثبت، بی‌هوازی اختیاری، همولیتیک بتا (β-hemolytic)، متحرک (تاژک قطبی)، قادر به رشد در دمای یخچال (۴-۱۰ درجه سانتی‌گراد) – به‌همین دلیل در غذاهای سرد و فرآوری‌شده خطرناک است.
• به‌طور طبیعی در خاک، آب، فاضلاب، سبزیجات خام، شیر غیرپاستوریزه، گوشت خام (به‌ویژه فرآورده‌های اغذیه‌فروشی) و غذای خام حیوانات خانگی (بیش از ۵۰٪ نمونه‌ها آلوده) یافت می‌شود.
• عفونت در سگ و گربه از طریق بلع غذای آلوده، به‌ویژه گوشت خام.

از متن اصلی (Page 4):
“In one study from the Netherlands, 54% of raw food products for pets were contaminated with L. monocytogenes.”

۶-۲. پاتوژنز: چطور به سلول نفوذ می‌کند؟

باکتری پس از عبور از مخاط روده، وارد ماکروفاژها می‌شود. با استفاده از پروتئین‌های سطحی مانند اینترنالین (internalin)، اندوسیتوز را تحریک می‌کند. پس از ورود به سلول، با کمک لیستریولیزین O (LLO) و فسفولیپازها از واکوئل خارج شده، در سیتوپلاسم تکثیر می‌شود. سپس با پلیمریزه کردن اکتین (پروتئین ActA) از سلولی به سلول دیگر پخش می‌شود (بدون خروج از محیط خارج سلولی) – به‌همین دلیل سیستم ایمنی هومورال نمی‌تواند آن را مهار کند. (شکل ۵۲.۳ را ببینید).

از متن اصلی (Page 4-5):
“The main virulence factor possessed by L. monocytogenes is listeriolysin O, which is a porin that induces T-cell unresponsiveness. … ActA is responsible for actin polymerization that promotes intercellular spread and evasion of the host immune response.”

۶-۳. علائم بالینی در سگ و گربه

• شایع‌ترین: اسهال تب‌دار، استفراغ، بی‌اشتهایی.
• علائم عصبی (رومبنسفالیت – التهاب ساقه‌مغز و مننژیت).
• سقط جنین، باکتریمی، کوله‌سیستیت، میوکاردیت (در یک توله‌سگ ۱۴ هفته‌ای گزارش شده).
• در گربه‌ها: پریتونیت، پنومونی، آبسه‌های پوستی، لنفادنیت شکمی (به‌ویژه در نژادهای سیامی، تونکینی، برمه‌ای – احتمال استعداد ژنتیکی).
• اغلب در حیوانات نقص ایمنی (دیابت، هیپرآدرنوکورتیسیسم، شیمی‌درمانی، یا عفونت FeLV) دیده می‌شود.

۶-۴. تشخیص

• کشت خون یا مایعات استریل (در عرض ۳۶ ساعت در محیط معمولی رشد می‌کند). کشت مدفوع ارزش تشخیصی ندارد چون در مدفوع حیوانات سالم هم وجود دارد.
• رنگ‌آمیزی گرم: میل‌های گرم‌مثبت داخل یا خارج سلول.
• آسیب‌شناسی: میکروآبسه‌ها و نکروز در کبد و طحال.

۶-۵. درمان

• آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر: پنی‌سیلین، آمپی‌سیلین، اریترومایسین، کلرامفنیکل، ریفامپین، تتراسایکلین، تریمتوپریم-سولفونامید.
• در عفونت CNS در انسان: ترکیب آمپی‌سیلین + جنتامایسین یا آمپی‌سیلین + تریمتوپریم-سولفا.
• سفالوسپورین‌ها و کینولون‌ها مؤثر نیستند (مقاومت ذاتی).
• گاستروانتریت خفیف معمولاً خودمحدودشونده است و نیازی به آنتی‌بیوتیک ندارد.

از متن اصلی (Page 6):
“First-choice treatments in humans with CNS infections are a combination of ampicillin and gentamicin, or ampicillin and a trimethoprim-sulfonamide; the latter combination has been associated with the lowest failure rate and fewer neurologic sequelae.”

۶-۶. خطر زئونوز و اقدامات پیشگیرانه

• منبع اصلی برای انسان و حیوان یکسان است (غذای آلوده)؛ انتقال مستقیم از حیوان به انسان نادر است، اما در دامپزشکان و کارگران مزارع از طریق تماس با بافت‌های آلوده گزارش شده.
• زنان باردار، سالمندان، نوزادان و افراد نقص‌ایمن باید از مصرف پنیر نرم، گوشت‌های اغذیه‌فروشی، و گوشت خام خودداری کنند.

۷. عفونت‌های اریزیپلوتریکس (Erysipelothrix spp.)

۷-۱. دو گونه‌ی مهم را بشناسید

از متن اصلی (Page 6):
“In dogs, endocarditis, diskospondylitis, arthritis, and bacteremia were initially thought to be caused by E. rhusiopathiae… However, all available isolates from these conditions reported in dogs have been reclassified as serovar 7 of E. tonsillarum.”

۷-۲. علائم بالینی

• تب، بی‌حالی، بی‌اشتهایی.
• لنگش به‌خاطر آرتریت سپتیک یا آمبولی.
• درد ستون فقرات (دیسکوسپوندیلیت).
• سوفل قلبی جدید (اندوکاردیت).
• ضایعات جلدی به‌صورت ماکول‌های اریتماتوی بدون‌مرز یا ضایعات لوزوی شکل برجسته و قرمز (مانند اریزیپل خوک) – به تصویر ۵۲.۴ نگاه کن.
• در آزمایشگاه: لکوسیتوز نوتروفیلیک، ترومبوسیتوپنی، و تغییرات بیوشیمیایی ناشی از عوارض ترومبوآمبولی.

۷-۳. تشخیص و درمان

• کشت خون به‌راحتی مثبت می‌شود.
• PCR برای تفریق دو گونه کاربرد دارد.
• درمان انتخابی: پنی‌سیلین G با دوز بالا به‌مدت ۶-۸ هفته (به‌خاطر خطر اندوکاردیت و عود). آمپی‌سیلین و سفتریاکسون نیز مؤثرند.
• در برابر آمینوگلیکوزیدها، وانکومایسین، سولفونامیدها مقاوم است.

از متن اصلی (Page 6):
“Erysipelothrix isolates have been susceptible to penicillin, ampicillin, cephalosporins, clindamycin, carbapenems, and quinolones in vitro but resistant to aminoglycosides, vancomycin, and sulfonamides.”

۷-۴. خطر زئونوز

بیشتر در افراد با تماس شغلی (کارگران کشتارگاه، قصابان، ماهیگیران) دیده می‌شود. سگ آلوده معمولاً خطر جدی برای انسان ایجاد نمی‌کند.

۸. سیاه‌زخم (آنتراکس) Bacillus anthracis

۸-۱. عامل و اپیدمیولوژی

• باسیل گرم‌مثبت، هوازی، اسپورزا – اسپورها بسیار مقاوم به حرارت، تشعشع، ضدعفونی‌کننده‌ها و خشکی هستند و می‌توانند سال‌ها در خاک زنده بمانند.
• اسپورها فقط در محیط دارای اکسیژن و پس از تماس با هوا تشکیل می‌شوند (به‌همین دلیل در لاشه‌ی بسته‌ی حیوان مرده، اسپور تشکیل نمی‌شود).
• پلاسمید pXO1 رمزگذار سموم (آنتی‌ژن محافظ PA، فاکتور ادم EF، فاکتور کشنده LF) و pXO2 رمزگذار کپسول پلی‌پپتیدی است. کپسول مانع فاگوسیتوز می‌شود و سموم باعث شوک و مرگ سلولی می‌شوند.
• شایع‌ترین مناطق: آفریقا، خاورمیانه، آمریکای لاتین، و در آمریکا در دشت‌های مرکزی. اپیزوتیک‌ها اغلب پس از باران‌های سنگین به‌دنبال خشکسالی رخ می‌دهند.

از متن اصلی (Page 6-7):
“Anthrax is most prevalent in Africa, the Middle East, and Latin America… Epizootics tend to occur in summer or fall after heavy rainfall or flooding preceded by drought conditions.”

۸-۲. راه‌های انتقال و علائم در سگ و گربه

• سگ و گربه نسبتاً مقاوم هستند (مقاومت متوسط در انسان، و حیوانات نشخوارکننده و اسب بسیار حساس).
• سگ‌ها بیشتر از طریق بلع گوشت یا لاشه‌ی آلوده مبتلا می‌شوند. در انسان، شایع‌ترین شکل جلدی است (از طریق خراش پوست).
• علائم در سگ: بی‌اشتهایی، تب (۳۹.۴-۴۰.۵ درجه)، ادم و نکروز بافت‌های حلق و دستگاه گوارش فوقانی، بزرگ شدن غدد لنفاوی موضعی و طحال، و گاهی گاستروانتریت خونریزی‌دهنده و مرگ ناگهانی.
• فرم استنشاقی (در سگ‌های پلیس یا جستجوگر) نادر است و با تب، سرفه و تنگی‌نفس همراه است.

۸-۳. تشخیص (تاکید بر ایمنی)

• کالبدگشایی ممنوع! (باعث اسپورزایی و آلودگی محیط می‌شود).
• نمونه‌گیری از خون محیطی یا آسپیره‌ی ضایعات، با رعایت حداکثر احتیاط.
• رنگ‌آمیزی گرم: میل‌های گرم‌مثبت به‌صورت زنجیره‌ای (شکل واگن‌های قطار – boxcar).
• رنگ‌آمیزی متیلن‌بلو پلی‌کروم: کپسول به‌صورت رشتۀ مرواریدی (string of pearls) دیده می‌شود (تصویر ۵۲.۸).
• کشت (در محیط معمولی، کلنی‌های خاکستری-سفید، غیرهمولیتیک، غیرمتحرک).
• PCR روی مایعات استریل (خون یا مایع پلور) برای تشخیص سریع.
• سرولوژی ELISA علیه PA و کپسول برای انسان قابل استفاده است، اما در دامپزشکی کمتر کاربرد دارد.

۸-۴. درمان

• آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر: پنی‌سیلین، فلوروکینولون‌ها، تتراسایکلین‌ها (به‌ویژه داکسی‌سایکلین). سفالوسپورین‌ها و سولفونامیدها مؤثر نیستند.
• در انسان مبتلا به آنتراکس سیستمیک: ترکیب کینولون + بتالاکتام (مانند مروپنم). در سگ می‌توان از پنی‌سیلین G استفاده کرد.
• درمان ۷-۱۴ روز (پس از ۲۴ ساعت کشت منفی می‌شود). دوز اول وریدی.
• در فرم جلدی، درمان با داکسی‌سایکلین یا سیپروفلوکساسین به‌تنهایی کافی است.
• برای حیوانات با ادم گردن، ممکن است به گلوکوکورتیکوئید یا تراکئوستومی نیاز باشد.
• حمام کامل با آب و صابون برای حیوانی که به اسپور آغشته شده است (ضدعفونی‌کننده‌های قوی برای پوست مناسب نیستند؛ شامپوی هیدروژن پراکسید شتاب‌داده شده نیز قابل استفاده است).

۸-۵. پیشگیری و گزارش‌دهی

• بیماری قابل‌گزارش به سازمان دامپزشکی است.
• لاشه‌ها باید سوزانده یا دفن عمیق با آهک زنده شوند.
• ضدعفونی محیط با هیپوکلریت سدیم ۵٪، فرمالدئید ۱۰٪ یا گلوتارآلدئید ۴٪.
• در انسان، پروفیلاکسی پس از مواجهه با داکسی‌سایکلین به‌مدت ۶۰ روز. برای سگ‌های کار (پلیس) نیز داکسی‌سایکلین ۵ میلی‌گرم/کیلوگرم خوراکی هر ۲۴ ساعت به‌مدت ۴۵-۶۰ روز توصیه شده است.

از متن اصلی (Page 11):
“Anthrax is a notifiable disease and should be reported to state and federal agencies.”

۹. مطالعه‌ی موردی (کیس بالینی): سگ ژرمن شپرد با لیستریوز

خلاصه‌ی کیس: - سگ نر اخته ۴ ساله به نام جیمی، با سابقه‌ی ۱۳ ماهه‌ی اسهال مزمن، کاهش وزن، و بی‌اشتهایی، تشخیص اولیه بیماری التهابی روده (IBD) و لوپوس جلدی. - تحت درمان با متیل‌پردنیزولون و لفلونوماید (سرکوب‌کننده‌های ایمنی قوی) بود. - به‌علت عدم پاسخ به درمان، بیوپسی روده انجام شد و درمان تشدید گردید. - پس از مدتی، با تب، بی‌حالی، ضعف اندام خلفی، و زخم‌های متعدد پوستی به بیمارستان ارجاع شد. - کشت خون و ادرار مثبت برای Listeria monocytogenes (تشخیص با MALDI-TOF). - درمان با آمپی‌سیلین + جنتامایسین شروع شد و پاسخ بالینی خوب بود، اما پس از یک هفته سوفل قلبی جدید و ترومبوز داخل بطنی در اکوکاردیوگرافی دیده شد (تصویر ۵۲.۱۱) که با ادامه‌ی درمان و افزودن کلوپیدوگرل و انوکساپارین برطرف شد. - متأسفانه پس از ۲ سال، به‌علت عود لوپوس و نیاز به سرکوب ایمنی با سیکلوسپورین، دچار لنفوم سلول B منتشر شده و تلف شد.

نکات آموزنده: - سرکوب‌کننده‌های ایمنی (کورتیکواستروئید، لفلونوماید، سیکلوسپورین) خطر عفونت‌های فرصت‌طلب (مانند لیستریا) را افزایش می‌دهند. - لیستریا می‌تواند باعث اندوکاردیت مورال و ترومبوآمبولی شود (هرچند نادر). - حتی پس از درمان موفق عفونت، بیماری‌های خودایمنی زمین‌ه‌ای ممکن است نیاز به ادامه‌ی سرکوب‌ایمنی داشته باشند که خود خطر بدخیمی (لنفوم) را افزایش می‌دهد.

از متن اصلی (Page 12-13):
“This dog likely developed L. monocytogenes bacteremia and mural endomyocarditis with thromboembolic complications secondary to immunosuppressive drug therapy and exposure to farm animal species.”

📝 جمع‌بندی نهایی (جدول اقدامات ضروری برای هر بیماری)

بازگشت به فهرست دانشنامه