بارتونلوزیس (Bartonellosis) یه بیماری عفونی نوپدید (emerging)، مشترک بین انسان و دام (zoonotic) و ناقلزداست که توسط باکتریهای جنس بارتونلا (Bartonella) ایجاد میشه. این باکتریها گرممنفی، سخترشد (fastidious) و داخل سلولی اختیاری (facultative intracellular) هستن و میتونن طیف وسیعی از پستانداران از جمله سگ، گربه، انسان و حیوانات وحشی رو آلوده کنن.
متن اصلی برای استناد:
“Bartonellosis is an emerging, zoonotic, vector-borne infectious disease of cats, dogs, other animals, and humans.”
این بیماری به خاطر نقش گربه به عنوان مخزن اصلی بارتونلا هنزل (Bartonella henselae) که عامل بیماری خراش گربه (Cat Scratch Disease یا CSD) در انسان هست، اهمیت ویژهای در بهداشت عمومی داره. علاوه بر این، بارتونلا میتونه باعث اندوکاردیت (endocarditis) در سگ و گربه بشه که یه بیماری تهدیدکننده حیات هست.
در گربهها:
- شایعترین گونهها: بارتونلا هنزل (B. henselae)، بارتونلا کلاریجی (B. clarridgeiae) و بارتونلا کولرا (B. koehlerae)
- گربهها مخزن اصلی B. henselae هستن و باکتریمی بدون علامت در اونها بسیار شایع (۸ تا ۵۶ درصد در سطح جهان) هست.
در سگها:
- شایعترین گونهها: B. henselae و بارتونلا وینسونیهی زیرگونه برخوفی (B. vinsonii subsp. berkhoffii)
- سگها و گوشتخواران وحشی مخزن اصلی B. vinsonii subsp. berkhoffii و بارتونلا روخالیمه (B. rochalimae) هستن.
متن اصلی برای استناد:
“Cats are the principal reservoir host for Bartonella henselae, the main cause of cat scratch disease (CSD) in humans, and subclinical bacteremia in cats is widespread (8% to 56% of healthy cats worldwide).”
نکته مهم: شیوع عفونت در مناطق گرم و مرطوب مثل فیلیپین تا ۶۸٪ و در مناطق سرد مثل نروژ نزدیک به صفر هست. گربههای جوان (کمتر از یک سال)، ولگرد یا دارای کک، بیشتر باکتریمی دارن.
راه اصلی انتقال:
- کک گربه (Ctenocephalides felis) نقش اساسی داره. بارتونلا در دستگاه گوارش کک تکثیر شده و تا چند روز در مدفوع کک زنده میمونه.
- انتقال از طریق خراشهایی که با پنجههای آلوده به مدفوع کک ایجاد میشه، رخ میده.
- انتقال از طریق خونتراری (blood transfusion) بهصورت تجربی ثابت شده ولی در حیوانات خانگی مستند نشده.
متن اصلی برای استناد:
“Cat fleas (Ctenocephalides felis) play a major role in the transmission of feline Bartonella infections. Experimentally, transmission among cats has not occurred in the absence of fleas.”
سایر ناقلهای احتمالی (که نیاز به تأیید دارن) شامل: کنه (tick)، شپش (louse)، مگسهای گزنده (biting flies) و کنههای خارشزا (mites) هستن. در سگها شواهد غیرمستقیم از نقش کنه وجود داره.
انتقال عمودی (از مادر به بچه) از طریق جفت یا شیر در گربهها در آزمایشات دیده نشده.
متن اصلی برای استناد:
“Infected cats and dogs often show no overt clinical signs of illness.”
نکته: در سگهای مبتلا به اندوکاردیت بارتونلایی، میانه بقا کوتاهتر از اندوکاردیت با سایر عوامل هست (تصویر ۷۰.۷ رو ببین).
تشخیص به دلیل باکتریمی متناوب و سطح پایین باکتری در خون (بهخصوص در سگها) چالشبرانگیزه. روشهای تشخیصی شامل:
| روش | نمونه | توضیحات |
|---|---|---|
| کشت (Culture) | خون کامل یا بافت | نیاز به محیط مخصوص (مثل آگار شکلاتی یا BAPGM) و انکوباسیون طولانی (تا ۶–۸ هفته). حساسیت پایین در سگها. |
| PCR | خون، بافت، مایعات بدن | تشخیص سریع DNA. اما ممکن است باکتری زنده نباشه. استفاده از ** enrichment culture + PCR** حساسیت رو بالا میبره. |
| سرولوژی (IFA, ELISA) | سرم | آنتیبادی علیه بارتونلا. همارزیابی (cross-reactivity) بین گونهها وجود داره. همبستگی ضعیفی با باکتریمی داره. تیترهای بالا در اندوکاردیت دیده میشه. |
| هیستوپاتولوژی با رنگآمیزی نقره (Warthin-Starry) یا ایمونوهیستوشیمی (IHC) | بافت | دیدن باکتری در ضایعه، تشخیص رو تقویت میکنه اما حساسیت پایینی داره. |
توجه: نتیجه مثبت آزمایش به تنهایی به معنای بیماریزایی نیست، چون حیوانات سالم هم میتونن باکتریمی داشته باشن.
درمان ترکیبی (حداقل دو دارو) توصیه میشه تا از شکست درمان و مقاومت جلوگیری بشه:
| دارو | دوز (میلیگرم/کیلوگرم) | مسیر | توضیح |
|---|---|---|---|
| داکسیسایکلین (Doxycycline) | ۵–۱۵ (سگ و گربه) | خوراکی | پایه درمان، حداقل ۶ هفته |
| ریفامپین (Rifampin) | ۵ (سگ و گربه) | خوراکی | ترکیب با داکسیسایکلین یا فلوروکینولون |
| انروفلوکساسین (Enrofloxacin) | ۵–۲۰ (سگ)، ۵ (گربه) | خوراکی | در گربه با احتیاط (خطر آسیب شبکیه) |
| آمیکاسین (Amikacin) | ۱۵–۳۰ (سگ)، ۱۰–۱۴ (گربه) | تزریقی | برای موارد شدید (مانند اندوکاردیت) |
هشدار مهم از متن اصلی:
“Monotherapy with these antimicrobials is no longer recommended.”
پیشآگهی:
- اندوکاردیت بارتونلایی در سگ و گربه معمولاً پیشآگهی ضعیفی داره.
- تنها یک مورد موفقیتآمیز درمان اندوکاردیت در گربه با ماربوفلوکساسین + آزیترومایسین گزارش شده.
نکته درمانی: برای جلوگیری از واکنش شبهیاریش-هرکسهایمر (Jarisch-Herxheimer) ناشی از آزاد شدن اندوتوکسین، آنتیبیوتیک دوم رو با تأخیر ۵–۷ روزه شروع کن.
بروسلوزیس سگی یک بیماری عفونی، مسری و عمدتاً تناسلی هست که توسط بروسلا کانیس (Brucella canis) ایجاد میشه. این باکتری گرممنفی، کوکوباسیل هوازی و غیراسپورزا هست. بروسلا کانیس میزبانهای محدودی داره (سگ و سگسانان وحشی) و برخلاف سایر بروسلاها (مثل B. abortus در گاو یا B. melitensis در بز و گوسفند)، به ندرت به انسان منتقل میشه و بیماری خفیفتری در انسان ایجاد میکنه.
متن اصلی برای استناد:
“Brucella canis has a limited host range; only dogs and wild Canidae have been found to be susceptible.”
تفاوت با سایر بروسلاها:
- سایر بروسلاها (مثل B. abortus و B. suis) میتونن سگهای روستایی رو از طریق خوردن جنین یا جفت آلوده دام مبتلا کنن، ولی سگ نقش مخزن اصلی رو نداره.
- بروسلا کانیس به عنوان یک بیماری آمیزشی (venereal disease) در سگها مطرح هست.
راههای انتقال:
- تماس مستقیم مخاطی (دهانی، بینی، ملتحمه، تناسلی) با مایعات آلوده: منی، ترشحات واژینال، ادرار، جنین سقطشده و جفت
- انتقال از طریق جفت یا شیر در سگها محتمل هست.
علائم بالینی:
- در مادهها: ناباروری، سقط جنین (معمولاً در اواخر آبستنی)، ترشحات واژینال
- در نرها: بزرگی کیسه بیضه به دلیل اپیدیدیمیت/اورکیت، سپس آتروفی بیضه، درماتیت کیسه بیضه
- علائم سیستمیک: لنفادنومگالی، اسپلنومگالی، کمردرد (به دلیل دیسکوسپوندیلیت)، یووئیت و کوریورتینیت
- ممکن است حیوان بدون علامت باشه.
تشخیص:
- سرولوژی (Rapid Slide Agglutination Test با ۲-مرکاپتواتانول، AGID، و ELISA) رایجترین روش.
- کشت (خون، مایع سینوویال، بافتها) در محیط مخصوص و با احتیاط بالا.
- PCR بر روی خون، بافت یا مایعات بدن حساسیت بالایی داره.
پیشگیری و کنترل:
- غربالگری قبل از جفتگیری و قبل از خرید.
- حذف حیوانات آلوده (آزمایش و جداسازی).
- رعایت بهداشت در تماس با مایعات بدن و استفاده از دستکش.
متن اصلی برای استناد:
“Cats are a major reservoir for B. henselae, the principal cause of CSD in immunocompetent humans.”
توصیههای ایمنی برای دامپزشکان و صاحبان:
- از خراش و گزش حیوانات خودداری کن.
- دستکش بپوش و زخمها رو با آب و صابون بشور.
- کنترل کک و کنه بهصورت سالیانه.
- آزمایش خوندهندگان (Blood donors) از نظر بارتونلا و بروسلا ضروری هست.
- درمان حیوانات سالم بدون علامت توصیه نمیشه (به دلیل عدم کارایی قطعی و خطر مقاومت آنتیبیوتیکی).
| بیماری | عامل | مخزن اصلی | انتقال | شایعترین تظاهر در سگ | خطر زئونوز |
|---|---|---|---|---|---|
| بارتونلوزیس | Bartonella henselae (شایعترین) | گربه | کک، مدفوع کک، خراش | اندوکاردیت (دریچه آئورت) | بالا (عامل CSD) |
| بروسلوزیس سگ | Brucella canis | سگ و سگسانان | تماس با مایعات تناسلی، جفت، جنین | ناباروری، اپیدیدیمیت، سقط | متوسط (تب خفیف) |