پاسخ: تولارمی (Tularemia) که با نامهای «تب خرگوش» (Rabbit Fever) یا «تب گوزنمگس» (Deerfly Fever) هم شناخته میشود، یک بیماری باکتریایی مشترک بین انسان و دام (زئونوز - Zoonosis) است که بسیار عفونیزا بوده ولی متأسفانه در حیوانات خانگی نادر است.
✅ نکته استنادی برای امتحان: باکتری Francisella tularensis برای اولین بار در سال ۱۹۱۱ در کالیفرنیا جدا شد و نامش از همان منطقه (Tulare County) گرفته شده است.
پاسخ: تولارمی یک بیماری نیمکره شمالی است (بین عرضهای ۳۰ تا ۷۱ درجه). در آمریکا (به ویژه ایالتهای آرکانزاس، میسوری و داکوتا) و کشورهای اسکاندیناوی (سوئد، نروژ) بسیار دیده میشود. (برای دیدن نقشه جهانی، به شکل ۷۴.۱ و برای نقشه دقیق آمریکا به شکل ۷۴.۲ مراجعه کنید).
⚠️ نکته طلایی: باکتری میتواند ماهها در آبهای شیرین و حتی گوشت خرگوش یخزده زنده بماند! (استناد: “The organism can also survive for years in frozen rabbit meat.”)
پاسخ: پاتوژنز (بیماریزایی) به این صورت است که باکتری از محل ورود (زخم پوستی، دهان یا دستگاه تنفس) به غدد لنفاوی منطقهای رفته، سپس وارد خون (باکتریمی) شده و به کبد، طحال و ریهها حمله میکند. دوره کمون (نهفتگی) معمولاً ۱ تا ۵ روز است (اما در انسان تا ۲۱ روز هم میرسد).
🔴 در گربهها (بیماری شدید و حاد): - شروع ناگهانی تب بالا (تا ۴۰.۵ درجه) یا برعکس هیپوترمی (کاهش دما در موارد بسیار بدحال). - بیحالی شدید، بیاشتهایی و کاهش وزن (لاغری شدید). - بزرگی غدد لنفاوی (لنفادنوپاتی - Lymphadenopathy) مخصوصاً غدد ناحیه سر و گردن. - زردی (ایکتوس - Icterus) و بزرگ شدن کبد و طحال (Hepatosplenomegaly) – این علامت در گربهها خیلی شاخص است. - زخمهای دهانی و زبانی (Oral/lingual ulceration) و گاهی تشنج. - یک مورد جالب: یک گربه ضایعه پوستی مزمن به مدت یک سال داشت بدون علائم سیستمیک! (این مورد را در تشخیص افتراقی آبسههای مزمن به خاطر بسپارید).
🔵 در سگها (معمولاً خفیف یا تحت بالینی): - تولارمی در سگها معمولاً خفیفتر است. علائم شامل تب (تا ۴۱.۴ درجه)، بیحالی، بیاشتهایی و لنفادنوپاتی محیطی است. گاهی اسهال خونی، استفراغ و ترشحات چشمی-بینی دیده میشود. - در یک مطالعه بر روی ۸۸ سگ در نیومکزیکو، ۵۲٪ آنها مادههای عقیمشده و ۷۱٪ نژادهای متوسط تا بزرگ بودند.
💡 نکته مقایسهای مهم برای آزمون: در تفاوت با طاعون (Plague) که در جدول ۷۴.۱ عالی توضیح داده شده، در تولارمی گربهها زردی (یرقان) شدید نشان میدهند، در حالی که در طاعون این علامت شایع نیست. همچنین در آسپیره غدد لنفاوی تولارمی، به ندرت باکتری دیده میشود (بر خلاف طاعون که باسیلهای دوکی به وفور دیده میشوند).
پاسخ: تشخیص در سگ و گربه نیاز به دقت بالایی دارد، چون علائم اختصاصی نیستند. (تشخیص افتراقی: طاعون، آبسه گربه، FIP، لنفوم و سپسیس).
در سگها: نوتروفیلی (افزایش نوتروفیل) و ترومبوسیتوپنی شایع است.
آسپیراسیون غدد لنفاوی (Cytology):
نمایی از التهاب پیوگرانولوماتوز (نکروز و تخریب بافت) میدهد، اما باکتری به ندرت در رنگآمیزی معمولی دیده میشود (چون بسیار ریز و کمرنگ است).
روشهای تشخیص قطعی (مطابق جدول ۷۴.۲): 1. سرولوژی (Serology) – مهمترین و امنترین روش: باید نمونه خون حاد (ابتدا) و نقاهت (۲ تا ۳ هفته بعد) گرفته شود و افزایش ۴ برابری تیتر آنتیبادی مشاهده شود. یک تیتر مثبت تنها نشاندهنده مواجهه قبلی است، نه بیماری فعال! (استناد: “acute and convalescent serology… is required for serodiagnosis”). 2. PCR (واکنش زنجیرهای پلیمراز): بسیار سریع و ایمن است و حتی زیرگونهها را تشخیص میدهد. از بافت، خون یا سواب حلق قابل انجام است. 3. کشت (Culture): به هیچ وجه توصیه نمیشود مگر در آزمایشگاههای سطح ۳ امنیت زیستی (BSL-3)! چون برای پرسنل بسیار خطرناک است و باکتری نیاز به محیط مخصوص (حاوی سیستئین - Cysteine heart agar) و زمان طولانی (۴۸ تا ۷۲ ساعت تا ۱۰ روز) دارد.
یافتههای کالبدگشایی (Necropsy): در کبد و طحال کانونهای نکروزه سفید-خاکستری (۱ تا ۵ میلیمتر) دیده میشود که با رنگآمیزی نقره (Silver staining) کوکوباسیلهای ریز در آنها قابل مشاهده است.
پاسخ: درمان تولارمی نیاز به جداسازی شدید حیوان (ایزوله) حداقل برای ۷۲ ساعت اول دارد تا خطری برای پرسنل کلینیک ایجاد نشود.
⚠️ هشدار جدی: پنیسیلینها (مثل آموکسیسیلین) علیه این باکتری مؤثر نیستند (مقاومت ذاتی). در مثال بالینی انتهای فصل، یک سگ با آموکسیسیلین درمان شد و بهبود یافت، اما نویسندگان میگویند که بهبودی به خاطر درمان نبوده، بلکه بیماری خفیف بوده است! (استناد: “Most isolates of F. tularensis have shown in vitro resistance to penicillins”).
پاسخ: اینجا مهمترین بخش برای شما به عنوان دامپزشک است. تولارمی یک بیماری قابل گزارش (Reportable disease) در آمریکا است و به عنوان یک عامل بیوتروریسم بالقوه شناخته میشود!
هشدار: استنشاق فقط ۱۰ باکتری برای ایجاد بیماری در انسان کافی است! (استناد: “Inhalation of as few as 10 organisms can cause human disease”).
اشکال بالینی در انسان:
اوروفارنژیال: ناشی از خوردن آب یا غذای آلوده که با گلودرد شدید و تورم لوزه شبیه به دیفتری است.
پیشگیری (Prevention) در حیوانات: 1. گربهها را در خانه نگهداری کنید تا شکار نکنند. 2. استفاده از کنهکشهای موضعی (Tick preventatives) روی سگ و گربه. 3. کنترل جوندگان در محیط زندگی. 4. اگر حیوانی با تب و لنفادنوپاتی مشکوک به تولارمی دارید، حتماً از ماسک، دستکش و عینک محافظ استفاده کنید و زبالههای آلوده را کیسههای دوجداره دور بریزید.
یک سگ ۸ ماهه در نروژ، دو روز بعد از کوهپیمایی و خوردن لمینگ (پستانداری شبیه موش)، دچار بیحالی، اسهال خونی و استفراغ شد. در آزمایش، تب (۳۹.۶ درجه)، کاهش وزن و بزرگ شدن غدد لنفاوی مزانتر در سونوگرافی داشت. - PCR از لوزه: منفی بود (چون باکتری در خون یا بافت نبود). - آزمایش سرولوژی جفتی: تیتر آنتیبادی از ۱:۲۰ در روز چهارم به ۱:۶۴۰ در روز هجدهم رسید (افزایش ۴ برابری) و تشخیص قطعی شد. - درمان: به دلیل شدت علائم، آمپیسیلین تجویز شد (که ایدهآل نبود) ولی چون بیماری سگها معمولاً خفیف است، حیوان بهبود یافت.
| ویژگی | شرح |
|---|---|
| عامل | Francisella tularensis (کوکوباسیل گرممنفی درونسلولی) |
| مهمترین مخزن | خرگوش و جوندگان |
| حیوان حساستر | گربه (بسیار مستعد) > سگ |
| علامت شاخص گربه | زردی (ایکتوس)، زخم دهان، لنفادنوپاتی گردنی |
| انتقال به انسان | عمدتاً گزش گربه (بسیار خطرناک) |
| تشخیص طلایی | سرولوژی جفتی (افزایش ۴ برابری تیتر) |
| درمان انتخابی | جنتامایسین (۱۴ روز تزریقی) – پنیسیلینها مؤثر نیستند |
| پیشآگهی | در سگها خوب، در گربهها ممکن است کشنده باشد. |