بخش ۷۸: درماتوفیتوز

1. درماتوفیتوز دقیقاً چیست و چه قارچ‌هایی عامل آن هستند؟ (انواع زئوفیلیک، ژئوفیلیک و آنتروپوفیلیک)
2. چه گونه‌های قارچی در سگ و گربه شایع‌ترین عوامل هستند و میزبان اصلی هر کدام کدام است؟
3. راه‌های انتقال بیماری چگونه است و چه عواملی در بروز عفونت نقش دارند؟
4. علائم بالینی در سگ و گربه چه تفاوت‌هایی دارد و چرا گاهی بیماری شبیه بیماری‌های دیگر است؟
5. تشخیص قطعی چگونه انجام می‌شود؟ چرا کشت قارچی طلایی محسوب می‌شود و چه محدودیت‌هایی دارد؟
6. لامپ وود (Wood’s lamp) چه کاربردی دارد و چگونه باید از آن استفاده کرد تا خطای تشخیصی ندهیم؟
7. درمان ترکیبی شامل چه مواردی است؟ داروهای خوراکی، درمان موضعی و ضدعفونی محیط چگونه باید انجام شود؟
8. چه زمانی درمان قطع می‌شود و معیار درمان قطعی (mycological cure) چیست؟
9. آیا واکسنی برای پیشگیری وجود دارد؟ ایمنی چگونه ایجاد می‌شود؟
10. آیا بیماری به انسان منتقل می‌شود و خطر آن چقدر است؟ (بهداشت عمومی)

حالا بریم سراغ پاسخ‌های کامل و دقیق…

پاسخ به سوالات

۱. درماتوفیتوز چیست و چه قارچ‌هایی عامل آن هستند؟

پاسخ:
درماتوفیتوز (Dermatophytosis) که در عامیانه به کرم حلقوی (Ringworm) معروف است، یک بیماری عفونی سطحی پوست، مو و ناخن است که توسط گروهی از قارچ‌های رشته‌ای به نام درماتوفیت (Dermatophyte) ایجاد می‌شود. این قارچ‌ها به کراتین (Keratin) موجود در سلول‌های پوست، مو و ناخن حمله می‌کنند و از آن تغذیه می‌کنند. برخلاف نامش، هیچ‌گونه کرمی در این بیماری نقش ندارد!

قارچ‌های درماتوفیت بر اساس میزبان ترجیحی خود به سه دسته تقسیم می‌شوند:

نکته مهم: امروزه طبقه‌بندی قارچ‌ها بر اساس سیستم «یک قارچ = یک نام» (one fungus-one name) در حال تغییر است و ممکن است نام‌های جدیدی مانند Arthroderma را ببینید که شکل جنسی (teleomorph) این قارچ‌هاست. مثلاً شکل جنسی Microsporum canis، Arthroderma otae نام دارد.

ارجاع به متن اصلی:

“There are more than 30 species of dermatophytic fungal organisms; the dermatophytes of veterinary importance are fungi in the genera Microsporum and Trichophyton. Zoophilic dermatophyte species are adapted to living animal hosts…” (Page 1)

۲. شایع‌ترین گونه‌های قارچی در سگ و گربه کدامند و میزبان اصلی هر کدام چیست؟

پاسخ:
در سگ و گربه، چهار گونه مهم بیماری‌زا هستند که در جدول زیر خلاصه شده‌اند:

نکته طلایی: Microsporum canis شایع‌ترین عامل درماتوفیتوز در گربه‌هاست و Trichophyton spp. بیشتر در سگ‌هایی که با جوندگان در تماس هستند دیده می‌شود. سگ‌های شکاری و تریرها به دلیل حفاری در خاک بیشتر در معرض N. gypsea قرار می‌گیرند.

شیوع بیماری:
با وجود باور عمومی، درماتوفیتوز در گربه‌ها هم بیماری نادری است. در یک مطالعه بزرگ روی ۱۴۰۷ گربه با مشکلات پوستی، فقط ۲.۴٪ مبتلا به درماتوفیتوز بودند، در حالی که آلرژی‌ها (۲۶٪) و عفونت‌های باکتریایی (۱۰٪) شایع‌تر بودند.

ارجاع به متن اصلی:

“Dermatophytosis is more common in cats than in dogs, but is still an uncommon disease even in cats; in one study of 1407 cats evaluated for skin disease, only 2.4% were diagnosed with dermatophytosis…” (Page 1)

۳. راه‌های انتقال بیماری و عوامل مستعدکننده کدامند؟

پاسخ:
راه اصلی انتقال، تماس مستقیم با حیوان آلوده یا تماس غیرمستقیم با اشیاء آلوده به اسپور (Fomite) است. اسپورهای عفونت‌زا که آرتروسپور (Arthrospore) نام دارند، از تجزیه هیف‌های قارچی در مو و پوست آلوده به وجود می‌آیند و بسیار مقاوم هستند.

شرایط لازم برای بروز عفونت:
۱. ضربه میکروسکوپی به پوست (Microtrauma): خراش‌های سطحی، گزش حشرات یا خاراندن باعث از بین رفتن سد دفاعی پوست می‌شود.
۲. رطوبت و گرما: محیط گرم و مرطوب رشد قارچ را تسهیل می‌کند.
۳. سن جوان: بچه‌گربه‌ها و توله‌سگ‌ها بیشتر مستعدند.
۴. تراکم جمعیت: پناهگاه‌ها و مراکز نگهداری از حیوانات با تراکم بالا، خطر را افزایش می‌دهند.

نکته: برخلاف تصور، عفونت با ویروس‌های نقص‌دهنده ایمنی مانند FeLV و FIV در گربه‌ها باعث افزایش خطر ابتلا به درماتوفیتوز نمی‌شود، مگر اینکه بیماری‌های سرکوب‌کننده ایمنی دیگری وجود داشته باشد.

ارجاع به متن اصلی:

“Exposure to spores is needed; dermatophytes are not part of the normal fungal biome. Dermatophytes are most commonly transmitted by direct contact between an infected and uninfected animal; fomite transmission via traumatic inoculation can occur…” (Page 1)

۴. علائم بالینی در سگ و گربه چیست و چه تفاوت‌هایی دارد؟

پاسخ:
علائم بالینی بسیار متغیر است و به گونه قارچ، شدت التهاب، ناحیه درگیر و میزبان بستگی دارد. اما مهم‌ترین علامت، آلوپسی نامتقارن (Asymmetrical alopecia) همراه با پوسته‌ریزی (Scaling) و قرمزی (Erythema) است.

علائم عمومی (مشترک در سگ و گربه):
- طاسی در نواحی محدود یا گسترده
- پوسته‌ریزی، جوش‌های کوچک (Papules) و کومدون‌ها (Comedones)
- خارش (Pruritus) معمولاً خفیف است، اما گاهی شدید می‌شود.
- درگیری ناخن‌ها (Onychogryphosis) – ضخیم و بدشکل شدن ناخن

علائم اختصاصی در گربه‌ها:
- ضایعات معمولاً ابتدا در صورت، گوش‌ها و پنجه‌ها ظاهر می‌شوند.
- گاهی ضایعات شبیه درماتیت میلیاری (Miliary dermatitis) یا پلاک‌های ائوزینوفیلیک (Eosinophilic plaques) هستند که ممکن است با بیماری‌های آلرژیک اشتباه شوند.
- پسودومایستوم (Pseudomycetoma) – یک توده زیرجلدی نادر که در گربه‌های ایرانی (Persian) بیشتر دیده می‌شود.

علائم اختصاصی در سگ‌ها:
- ضایعات در سگ‌های شکاری بیشتر روی پوزه و پنجه‌ها دیده می‌شود (شکل ۷۸.۱ و ۷۸.۸ را ببینید).
- واکنش کریون (Kerion): یک توده التهابی برجسته، معمولاً در اثر Trichophyton یا N. gypsea ایجاد می‌شود (شکل ۷۸.۶).
- سگ‌های نژاد یورکشایر تریر مستعد ضایعات ندولار هستند.

علامت کلاسیک: گاهی ضایعات به صورت حلقه‌هایی با بهبودی در مرکز دیده می‌شوند (شکل ۷۸.۲) – اما این الگو همیشه دیده نمی‌شود.

تشخیص افتراقی (Differential Diagnoses):
بیماری‌هایی که باید از درماتوفیتوز افتراق داده شوند عبارتند از:
- فولیکولیت باکتریایی (Bacterial folliculitis)
- دمودیکوز (Demodicosis)
- پمفیگوس فولیاسئوس (Pemphigus foliaceus)
- نئوپلازی یا گرانولوم‌های قارچی عمقی

۵. روش‌های تشخیصی کدامند و چرا کشت قارچی «استاندارد طلایی» است؟

پاسخ:
هیچ تست تشخیصی به تنهایی کافی نیست و تشخیص بر اساس ترکیبی از یافته‌های بالینی و آزمایشگاهی انجام می‌شود. تست‌ها به دو دسته Point-of-Care (POC) و آزمایشگاهی تقسیم می‌شوند.

چرا کشت قارچی «استاندارد طلایی» محسوب می‌شود؟
زیرا تنها تستی است که هم حضور قارچ را تأیید می‌کند و هم گونه (Species) آن را مشخص می‌کند. همچنین برای پایش درمان و تأیید درمان قطعی (Mycological cure) از آن استفاده می‌شود.

نحوه انجام کشت با برس دندان (Toothbrush technique):
- موهای ناحیه ضایعه را حدود ۲۰ بار با برس تمیز مسواک بزنید.
- برس را روی محیط کشت اختصاصی درماتوفیت (DTM – Dermatophyte Test Medium) فشار دهید.
- محیط را در دمای ۲۵-۳۰ درجه سانتی‌گراد نگهداری کنید.
- کلنی‌های سفید یا کرم‌رنگ که باعث قرمز شدن محیط می‌شوند، مشکوک هستند و باید زیر میکروسکوپ تأیید شوند.

تفسیر نتایج:
- منفی در روز ۱۴: کشت منفی محسوب می‌شود.
- مثبت: نیاز به بررسی میکروسکوپی با لاکتوفنل کاتن بلو (Lactophenol cotton blue) برای تشخیص گونه (اشکال ۷۸.۱۲ تا ۷۸.۱۵ را ببینید).

ارجاع به متن اصلی:

“It is commonly stated that fungal culture is the ‘gold standard’ diagnostic test; however, if the criterion is to demonstrate infection, that is invasion of the hair and skin by a dermatophyte, then the only tests that demonstrate this are direct examination of hairs and histological examination of skin biopsy specimens.” (Page 4)

۶. لامپ وود (Wood’s lamp) چگونه استفاده می‌شود و چه نکاتی دارد؟

پاسخ:
لامپ وود یک نور فرابنفش با طول موج ۳۶۵ نانومتر است که برای تشخیص موهای آلوده به Microsporum canis استفاده می‌شود. این موها درخشش سبز-سیبی (Apple-green fluorescence) دارند.

نکات طلایی برای استفاده صحیح (باکس ۷۸.۱ را ببینید):
۱. حتماً از لامپ وود پزشکی با بزرگنمایی (نه چراغ‌های دستی معمولی) استفاده کنید.
۲. اتاق را کاملاً تاریک کنید و حداقل ۱ دقیقه به چشم‌ها زمان دهید تا به تاریکی عادت کنند.
۳. لامپ را در فاصله ۲ تا ۴ سانتی‌متری پوست نگه دارید و به آرامی حرکت دهید (دوری از پوست باعث نتیجه منفی کاذب می‌شود).
۴. حتماً زیر پوسته‌ها و دلمه‌ها را بررسی کنید، زیرا موهای فلورسنت ممکن است پنهان باشند.
۵. فلورسانس فقط روی مو دیده می‌شود، نه روی پوست، پوسته یا ناخن.
۶. چربی مو معمولاً درخشش زرد دارد که نباید با فلورسانس سبز اشتباه شود.

دقت لامپ وود چقدر است؟
برخلاف باور عمومی که می‌گوید کمتر از ۵۰٪ سویه‌های M. canis فلورسانس دارند، مطالعات جدید نشان داده است که در عفونت‌های درمان‌نشده، بیش از ۹۰٪ موارد فلورسانس مثبت هستند. این فلورسانس با موفقیت درمان از بین می‌رود.

نکته: Trichophyton spp. و N. gypsea فلورسانس ندارند، بنابراین لامپ وود در این عفونت‌ها کاربردی نیست.

ارجاع به متن اصلی:

“An evidence-based review found that commonly held beliefs about the usefulness of Wood’s lamp examination are inaccurate… In studies that reported on M. canis fluorescence in cats that previously received treatment, the prevalence of fluorescence varied from 39% to 53%.” (Page 6)

۷. درمان ترکیبی درماتوفیتوز شامل چه مواردی است؟

پاسخ:
درماتوفیتوز یک بیماری خودمحدودشونده (Self-limiting) در حیوانات با ایمنی سالم است، اما به دلیل سرایت‌پذیری (Contagious) و مشترک بودن با انسان (Zoonotic)، درمان اکیداً توصیه می‌شود. درمان موفقیت‌آمیز شامل سه رکن اصلی است:

الف) درمان سیستمیک (خوراکی)

داروهای خوراکی برای ریشه‌کن کردن عفونت از داخل فولیکول مو ضروری هستند.

هشدار: از لوفنورون (Lufenuron) برای درمان درماتوفیتوز استفاده نکنید؛ مطالعات نشان داده‌اند که اثری ندارد.

ب) درمان موضعی (توپیکال)

درمان موضعی برای ضدعفونی کردن سطح مو و کاهش ریزش اسپور در محیط حیاتی است. بدون درمان موضعی، درمان سیستمیک به تنهایی کافی نیست.

• شامپوهای ضدقارچ: حاوی میکونازول + کلرهگزیدین (Miconazole/Chlorhexidine) یا انیلکونازول (Enilconazole)
• محلول سولفور آهک (Lime sulfur): یک ضدعفونی‌کننده قوی که بلافاصله اسپورها را از بین می‌برد و اثر باقی‌مانده دارد (برای بچه‌ها و افراد دارای نقص ایمنی، گزینه مناسبی است).
• دفعات مصرف: حداقل دو بار در هفته تا زمان درمان قطعی.

ج) ضدعفونی محیط

هدف از ضدعفونی محیط، حذف اسپورهای آلوده و جلوگیری از کشت‌های مثبت کاذب در حین درمان است.

• نکته کلیدی: اسپورها در محیط تکثیر نمی‌شوند (زیرا فقط در کراتین زنده زنده می‌مانند).
• روش: تمیز کردن مکانیکی با مواد شوینده و سپس استفاده از ضدعفونی‌کننده‌های خانگی که علیه Trichophyton فعال هستند (مثل محلول‌های پراکسید هیدروژن شتاب‌داده شده).
• از سفیدکننده (بلیچ) خودداری کنید چون خاصیت شویندگی ندارد و برای حیوانات و انسان مضر است.
• جاروبرقی روزانه برای فرش و اثاثیه، شستشوی لباس‌ها تا رفع کامل موهای حیوان.

ارجاع به متن اصلی:

“Optimum treatment involves the use of a systemic antifungal drug to eradicate the infection in the hair follicle, topical therapy to disinfect the haircoat, and routine cleaning of the environment.” (Page 9)

۸. درمان چه زمانی قطع می‌شود و معیار «درمان قطعی» چیست؟

پاسخ:
درمان تا زمانی ادامه می‌یابد که هم بهبود بالینی (Clinical cure) و هم درمان قارچ‌شناسی (Mycological cure) حاصل شود. بهبود بالینی معمولاً زودتر از بهبود قارچ‌شناسی رخ می‌دهد.

معیارهای قطع درمان:
- حداقل دو کشت قارچی منفی با فاصله ۲ هفته از یکدیگر (برای موارد پیچیده) – اما در حیوانات سالم با درمان موفق، یک کشت منفی نیز می‌تواند کافی باشد (مطالعه جدید روی ۳۷۱ گربه پناهگاهی نشان داد که اولین کشت منفی پیش‌بینی‌کننده درمان قطعی است).
- اگر از PCR استفاده می‌شود: یک نتیجه منفی نشان‌دهنده درمان قطعی است، اما نتیجه مثبت نیاز به کشت قارچی برای تشخیص DNA زنده از مرده دارد.

پایش درمان با کشت کمی (Quantitative culture):
- P3: ≥ ۱۰ کلنی در پلیت – عفونت فعال
- P2: ۵-۹ کلنی – ادامه درمان
- P1: ۱-۴ کلنی – احتمال فومایت یا تماس با حیوان آلوده
- NG یا C: بدون رشد یا رشد آلوده – درمان قطعی

ارجاع به متن اصلی:

“The recommendation of two negative fungal cultures at 2-week intervals was based on a 1959 study… A recent study of 371 shelter cats found that the first negative fungal culture was predictive of mycological cure…” (Page 12)

۹. آیا واکسنی برای درماتوفیتوز وجود دارد؟ ایمنی چگونه ایجاد می‌شود؟

پاسخ:
خیر، واکسن مؤثری برای پیشگیری یا درمان درماتوفیتوز در سگ و گربه وجود ندارد. مطالعات نشان داده‌اند که واکسن‌های قارچی کشته یا زنده، محافظتی در برابر چالش با قارچ ایجاد نمی‌کنند.

ایمنی طبیعی:
بهبود از عفونت وابسته به ایمنی سلولی (Cell-mediated immunity – CMI) است، نه ایمنی هومورال (آنتی‌بادی). عواملی که CMI را تضعیف کنند، روند بهبود را کند می‌کنند.
پس از بهبود، حیوانات نسبت به عفونت مجدد مقاوم می‌شوند، اما این ایمنی مطلق نیست و در مواجهه شدید ممکن است مجدداً آلوده شوند.

ارجاع به متن اصلی:

“In cats, as in other species, recovery from dermatophyte infection is dependent upon the development of CMI, not of humoral immunity… Studies in dogs and cats on the use of fungal vaccines have shown that vaccination is not protective against challenge exposure.” (Page 13)

۱۰. درماتوفیتوز چقدر برای انسان خطرناک است؟

پاسخ:
تمامی گونه‌های زئوفیلیک و ژئوفیلیک درماتوفیت، پتانسیل انتقال به انسان را دارند، اما شایع‌ترین گونه‌ای که از حیوان به انسان منتقل می‌شود، Microsporum canis است.

شدت بیماری در انسان:
- عفونت معمولاً به صورت ضایعات پوستی خارش‌دار، قرمز و حلقوی (Tinea corporis) ظاهر می‌شود.
- در افراد دارای سیستم ایمنی سالم، بیماری خفیف و قابل درمان است و تهدیدکننده حیات نیست.
- در افراد دارای نقص ایمنی (مثل پیوند عضو، HIV، نقص CARD9)، ممکن است عفونت طولانی‌تر و شدیدتر شود، اما با درمان مناسب کنترل می‌شود.
- مهم‌ترین پاتوژن قارچی در انسان‌های دارای نقص ایمنی، Trichophyton rubrum است (یک گونه آنتروپوفیلیک)، نه M. canis.

توصیه‌های بهداشتی:
- افراد در تماس با حیوان آلوده باید از دستکش و لباس محافظ استفاده کنند.
- درمان موضعی حیوان با سولفور آهک یا انیلکونازول برای کاهش ریزش اسپور در منازل دارای کودک یا افراد نقص ایمنی توصیه می‌شود.
- کودکان مبتلا به درماتوفیتوز پس از شروع درمان می‌توانند به مدرسه یا مهدکودک بازگردند (حداکثر یک هفته قرنطینه برای گونه‌های آنتروپوفیلیک توصیه شده است).

ارجاع به متن اصلی:

“All dermatophytes are potentially zoonotic; Microsporum canis is the species most commonly transmitted from infected animals to humans. … This is a low-level zoonotic disease and causes skin lesions in people; it is curable and infection is not life-threatening.” (Page 1)

📌 خلاصه نهایی برای مرور سریع (قبل از آزمون)

بازگشت به فهرست دانشنامه