پاسخ: آنتیبیوتیکها معمولاً باکتریها را مستقیماً میکشند (باکتریسیدال) یا جلوی رشدشان را میگیرند. اما داروهای ضدویروسی (Antiviral drugs) تقریباً همگی ویروساستاتیک (Virustatic) هستند؛ یعنی ویروس را نمیکشند، فقط تکثیر آن را مهار میکنند. متن کتاب صراحتاً میگوید:
“In contrast to antibacterial, antifungal, or antiprotozoal therapy, antiviral drugs are virustatic, that is, they do not inactivate viruses or achieve elimination of the virus.”
یعنی هدفشان محدود کردن گسترش ویروس و کوتاه کردن مدت زمان علائم بالینی است. نکته مهم دیگر اینکه این داروها به ماشین سلول میزبان (Host cell machinery) وابستهاند، بنابراین عوارض جانبی سلولی زیادی دارند (مانند کمخونی یا نکروز کلیه). به همین دلیل خیلی از داروهای انسانی در گربهها قابل استفاده نیستند یا فقط به صورت موضعی (چشمی) تجویز میشوند.
پاسخ: خانواده هرپسویروسها با مهار آنزیم تیمیدین کیناز ویروسی (Viral Thymidine Kinase - TK) مهار میشوند. داروها به دو دسته تقسیم میشوند: آنهایی که به TK ویروسی وابستهاند (مانند آسیکلوویر) و آنهایی که مستقل از TK هستند (مانند سیدوفوویر).
آسیکلوویر (Acyclovir) و والاسیکلوویر (Valacyclovir): در گربهها ضعیف عمل میکند چون فعالیت TK در FHV-1 بسیار کمتر از ویروس هرپس انسانی (HSV) است. متن میگوید: “Acyclovir is about 1000-fold less active against FHV-1 in vitro than against HSV”. والاسیکلوویر (پروداروی آسیکلوویر) اگر به گربه داده شود، به دلیل تجمع دارو، باعث نکروز سلولهای اپیتلیال توبول کلیه و کبد میشود و اکیداً ممنوع است (متن: “valacyclovir should not be administered to cats”).
فامسیکلوویر (Famciclovir) = بهترین گزینه خوراکی: این دارو پروداروی پنسیکلوویر (Penciclovir) است. دوز استاندارد آن ۹۰ میلیگرم بر کیلوگرم، هر ۸ ساعت (q8h) خوراکی است، هرچند برخی مطالعات دوز ۹۰ mg/kg q12h را هم مؤثر میدانند (برای جدول دوزها به جدول ۹-۵ مراجعه کنید). در یک مطالعه معتبر، گربههای مبتلا به FHV-1 که این دوز را دریافت کردند، کاهش چشمگیر علائم چشمی و دفع ویروس داشتند. نکته: در گربههای با بیماری مزمن کلیوی (CKD) باید دوز کاهش یابد.
سیدوفوویر (Cidofovir): به صورت قطره چشمی ۰.۵٪، هر ۱۲ ساعت (q12h) استفاده میشود. این دارو مستقل از TK ویروسی است، بنابراین برای موارد مقاوم به فامسیکلوویر هم کاربرد دارد. متن اشاره دارد: “Cidofovir applied q12h as a 0.5% ophthalmic solution… makes it the topical treatment of choice for ocular FHV-1 infections”. (به تصویر ۹.۱ برای ساختار شیمیایی این آنالوگهای نوکلئوزیدی نگاه کنید).
پاسخ: بله، از بین مهارکنندههای رونوشتبردار معکوس (Reverse Transcriptase Inhibitors)، فقط زیدوودین (Zidovudine - AZT) که یک آنالوگ تیمیدین (Thymidine analogue) است، در گربهها به اثبات رسیده و تحمل نسبی دارد (سایر داروهای این گروه مانند Didanosine یا Stavudine یا بیاثرند یا سمیِ کشنده دارند؛ به جدول ۹-۴ مراجعه کنید).
پاسخ: بله، اینجا بحث داغِ روز دامپزشکی است. اخیراً داروهای جدیدی برای ویروس پریتونیت عفونی گربه (FCoV) ساخته شده که نتیجهشان معجزهآسا بوده است.
GS-441524: این دارو یک آنالوگ نوکلئوزیدی است و در واقع پروداروی رمدسیویر (Prodrug of Remdesivir) محسوب میشود (رمدسیویر همان داروی معروف کووید-۱۹ است). GS-441524 قویتر از خود رمدسیویر روی FIP اثر دارد. دوز پیشنهادی در مطالعهی Pedersen (۲۰۱۸) برای فرم غیرعصبی، ۲ میلیگرم بر کیلوگرم، زیرجلد (SC)، هر ۲۴ ساعت به مدت ۱۲ هفته بوده و در موارد شدید تا ۴ میلیگرم بر کیلوگرم افزایش مییابد. متن اشاره دارد: “Treatment with the nucleoside analogue GS-441524… reversed disease in 10 research cats” و “25 cats remained healthy… 18 to 22 months”. مشکل این دارو عدم نفوذ به سیستم عصبی مرکزی (CNS) است، بنابراین فرم عصبی FIP پاسخ ضعیفتری دارد.
GC376 (مهارکننده پروتئاز 3C-like): این دارو آنزیم پروتئاز ویروس را مهار میکند. در مطالعات میدانی، ۶ از ۲۰ گربه تا ۱۸ ماه در بهبودی کامل بودند، اما این دارو نیز هماکنون به صورت تجاری در دسترس نیست و عمدتاً به صورت زیرجلدی دو بار در روز تزریق میشود.
پاسخ: جالب است بدانید که پاروویروس سگ (Canine Parvovirus) آنزیم نورآمینیداز (Neuraminidase) ندارد، بنابراین اوسلتامیویر (Oseltamivir) مستقیماً روی خود ویروس اثری ندارد. اما در یک کارآزمایی بالینی دوسوکور روی ۳۵ سگ، سگهای درمان شده با اوسلتامیویر (۲ mg/kg خوراکی هر ۱۲ ساعت) کاهش وزن و افت شدید گلبول سفید (WBC) را کمتر تجربه کردند. متن میگوید: “Dogs treated with oseltamivir had no significant drop in their white blood cell count, whereas untreated dogs had white blood cell count decrease”. فرضیه این است که اوسلتامیویر روی نورآمینیداز باکتریهای روده اثر میگذارد و از ترجمه باکتریایی و سپتیسمی ثانویه جلوگیری میکند، نه خود ویروس. در نهایت، این دارو تفاوتی در میزان مرگومیر و مدت بستری ایجاد نکرد و استفاده از آن چندان رایج نیست (تصویر ۹.۲ ساختمان ویروس آنفلوآنزا و جایگاه مهار را نشان میدهد).
پاسخ: اینترفرونها سایتوکینهایی هستند که هم خاصیت ضدویروسی مستقیم دارند و هم سیستم ایمنی را تحریک میکنند (Immunomodulatory).
IFN-α انسانی (Human IFN-α): اگر به صورت تزریقی (SC) در گربه استفاده شود، بعد از ۳ تا ۷ هفته، بدن گربه علیه آن آنتیبادی خنثیکننده (Neutralizing antibodies) میسازد و بیاثر میشود. اما اگر به صورت خوراکی با دوز بسیار پایین (Low-dose oral: 1 to 50 IU/kg) داده شود، از راه تحریک بافت لنفاوی حلق اثر سیستمیک ضعیفی دارد و آنتیبادی نمیسازد.
IFN-ω گربه (Feline Recombinant Interferon-omega): این دارو در اروپا و استرالیا برای گربهها لایسنس دارد (در آمریکا موجود نیست). دوز استاندارد برای FeLV و FIV، ۱ میلیون واحد بر کیلوگرم (1 million U/kg) زیرجلد، روزانه به مدت ۵ روز، در روزهای ۰، ۱۴ و ۶۰ است (رجوع به جدول ۹-۸).
پاسخ: این یک سوال طلایی برای آزمون است. سالها تصور میشد لیزین با آنتاگونیست کردن آرژنین (Arginine) از تکثیر هرپسویروس جلوگیری میکند. اما دادههای جدید کاملاً ضد این موضوع است. یک متاآنالیز معتبر در سال ۲۰۱۵ صراحتاً اعلام کرد: “Lysine supplementation is not effective for the prevention or treatment of feline herpesvirus 1 infection in cats”. حتی در مطالعات پناهگاهها، گربههایی که لیزین دریافت کردند، علائم شدیدتر و دفع ویروسی بیشتری داشتند! علت اصلی این است که گربهها نمیتوانند آرژنین را خودشان بسازند و کاهش آرژنین (به دلیل مصرف لیزین) منجر به هیپرآمونمی (Hyperammonemia) و خطر مرگ میشود. در یک مطالعه، رژیم مکملشده با لیزین، آرژنین پلاسما را کاهش نداد، اما بیماری را تشدید کرد. نتیجه عملی: مصرف ال-لیزین به عنوان درمان روتین FHV-1 توصیه نمیشود، مگر در دوزهای بولوس کوتاهمدت که اثرات آن بسیار جنجالی است.
پاسخ:
لاکتوفرین (Lactoferrin): یک گلیکوپروتئین اتصالدهنده آهن است که به صورت موضعی (دهان) برای استوماتیت مزمن گربه استفاده میشود. اثربخشی آن در کاهش التهاب لثه در یک مطالعه کوچک دیده شده است، اما دادههای ضدویروسی مستقیم در حیوانات محدود است.
پلیپرنیل ایمونواستیولانت (Polyprenyl Immunostimulant): یک ترکیب گیاهی است که تولید سایتوکاینهای Th1 (مانند IFN-γ) را بالا میبرد. در چند گربه مبتلا به فرم خشک (Non-effusive) FIP، بقای بیش از ۲۰۰ روز گزارش شده است، اما مطالعه فاقد گروه کنترل (Control group) بوده و برای فرم ترشحی (Wet FIP) ناامیدکننده است.
سایر ترکیبات بیاثر یا کماثر:
| ویروس/بیماری | داروی خط اول | دوز و مسیر مهم | هشدار / عارضه ویژه |
|---|---|---|---|
| FHV-1 (چشمی) | قطره سیدوفوویر (Cidofovir) | ۰.۵٪ محلول، q12h، موضعی | تحریک موضعی و زخم مجرای اشکی |
| FHV-1 (سیستمیك) | فامسیکلوویر (Famciclovir) | ۹۰ mg/kg، خوراکی، q8h | در نارسایی کلیه کاهش دوز دهید. والاسیکلوویر ممنوع! |
| FIV | زیدوودین (AZT) | ۱۰ mg/kg یا طبق برچسب، خوراکی | مونیتورینگ CBC برای کمخونی و نوتروپنی اجباری است |
| FeLV | AZT (تأثیر متوسط) / IFN-ω | AZT: خوراکی / IFN-ω: 1M U/kg SC | AZT در عفونت طبیعی FeLV چندان مؤثر نیست |
| FIP | GS-441524 | ۲-۴ mg/kg SC، روزانه، ۱۲ هفته | برای فرم عصبی نفوذ کم دارد (هنوز تجاری نیست) |
| CPV (سگ) | درمان حمایتی اصلی است؛ اوسلتامیویر (اختیاری) | ۲ mg/kg خوراکی، q12h | بر روی ویروس اثر ندارد، فقط فرضیه اثر بر باکتریها |
| نقش ال-لیزین | توصیه نمیشود | در گذشته ۵۰۰ mg/cat تجویز میشد | ممکن است بیماری را تشدید کند؛ منجر به کمبود آرژنین میشود |