پاسخ: این بیماری یک عفونت داخل سلولی اجباری (Obligate Intracellular) است که توسط یک انگل یوکاریوتی به نام انسفالیتوزون کونیکولی (Encephalitozoon cuniculi) ایجاد میشود. جالب است بدانید که این موجودات سالها به اشتباه جزو تکیاختهها (پروتوزوآ) طبقهبندی میشدند، اما تحقیقات مولکولی جدید نشان داده که آنها به قارچها (Fungi) نزدیکتر هستند تا تکیاختهها.
(نقلقول از متن اصلی: “Molecular analysis has reclassified Microsporidia as more closely related to the fungi.”)
پاسخ: مهمترین بخش این انگل، اسپور (Spore) آن است. اسپورها دارای یک ساختمان بسیار خاص به نام رشته قطبی یا تیوب قطبی (Polar Filament / Polar Tube) هستند که مانند یک «هارپون» عمل میکند و محتویات اسپور (به نام اسپروپلاسم - Sporoplasm) را به داخل سلول میزبان تزریق میکند (برای دیدن این سازوکار به شکل ۹۲.۱ و شکل ۹۲.۲-الف که تصویر میکروسکوپ الکترونی است مراجعه کنید).
دیواره اسپور از سه لایه (شامل لایه میانی حاوی کیتین - Chitin) ساخته شده که به آن مقاومت محیطی بالایی میدهد:
- اسپورها تا بیش از ۲۴ روز در دمای ۴ درجه سانتیگراد زنده میمانند.
- انجماد و ذوب تأثیر کمی روی آنها دارد.
- در pH بین ۴ تا ۹ مقاوم هستند.
برای ضدعفونی کردن محیط، باید از موادی مثل پراکسید هیدروژن (۳۰-۰.۵%)، آمونیوم هیدروکسید (۵%)، یا محلول ۱۰% هیپوکلریت سدیم (وایتکس) استفاده کنید، اما الکل ۷۰% هم آنها را غیرفعال میکند.
(نقلقول از متن: “Spore infectivity is minimally affected by freezing and thawing, and spores survive at pH levels from 4 to 9.”)
پاسخ: چرخه زندگی این انگل مستقیم (Direct Life Cycle) است. راه اصلی انتقال، بلعیدن (Ingestion) اسپورهای موجود در محیط (که از طریق ادرار یا مدفوع حیوانات آلوده دفع میشوند) است. علاوه بر این، انتقال ترانسجفتی (Transplacental Transmission) یعنی از مادر به جنین، در خرگوش، سگ و روباه آبی مستند شده است.
۳ ژنوتیپ (Strain/Genotype) اصلی برای این انگل شناسایی شده است که برای دامپزشک بسیار حیاتی است:
- ژنوتیپ I: خرگوشها و انسانها.
- ژنوتیپ II: موشها، رتوسها و روباههای آبی.
- ژنوتیپ III: این ژنوتیپ ویژه سگها (Dogs) است و تنها ژنوتیپی است که تاکنون در سگها یافت شده. نکته ترسناک این است که این ژنوتیپ دقیقاً در انسانها و برخی پریماتهای غیرانسانی هم پیدا شده است!
(نقلقول از متن: “The only strain identified in dogs to date is genotype III, which has also been found in nonhuman primate and human infections.”)
پاسخ: در سگها، بیماری به دو شکل عمده بروز میکند که مهمترین آنها سندرم آنسفالیت-نفریت (Encephalitis-Nephritis Syndrome) است:
۱. تولهسگی (۴ تا ۱۰ هفتگی): این فرم کشندهترین حالت است. تولهها دچار بیاشتهایی، افسردگی و عدم رشد میشوند. با پیشرفت بیماری، علائم عصبی (Neurologic signs) بارز میشود: عدم هماهنگی (Incoordination) که به آتاکسی اندامهای لگنی (Pelvic limb ataxia) تبدیل میشود، دور زدن (Circling)، کاهش هوشیاری نسبت به محیط (Mental obtundation)، تشنج (Seizures) و کوری مرکزی (Central blindness). این تولهها معمولاً طی چند روز تلف میشوند. توجه ویژه: از آنجایی که دیستمپر سگ (Canine Distemper Virus - CDV)، هاری (Rabies) و توکسوپلاسموز (Toxoplasmosis) نیز علائم عصبی مشابهی ایجاد میکنند، حتماً این بیماریها را به عنوان تشخیصهای افتراقی (Differential Diagnoses) مد نظر داشته باشید.
۲. نارسایی مزمن کلیه (Chronic Renal Failure): در تولههای بزرگتر یا سگهای جوان، به جای علائم مغزی، نفریت بینابینی مزمن (Chronic bilateral nephritis) دیده میشود که به نارسایی کلیه ختم میشود. کلیهها ممکن است بزرگ و قابل لمس باشند یا برعکس، فیبروتیک و کوچک (شکل ۹۲.۶ را برای نمای ظاهری کلیه آتروفیک شده ببینید).
سایر علائم: در یک گزارش از اروپا، یووییت قدامی مزمن (Chronic anterior uveitis) و آبمروارید کانونی (Focal cataracts) نیز در سگهای با تیتر بالا علیه این انگل گزارش شده است (مشابه خرگوشها).
پاسخ: برخلاف سگ، بیماری طبیعی (Natural infection) در گربهها نادر است. - علائم عصبی: در یک گزارش، ۳ بچهگربه نژاد سیامی با علائم بیحالی، انقباضات عضلانی (Muscle twitching) و اسپاسم گزارش شدند. - علائم چشمی (Ocular lesions): مهمترین تظاهر در گربهها، درگیری چشم است. در یک مطالعه بزرگ روی ۱۱ گربه (۱۹ چشم)، یووییت (Uveitis) و آبمروارید (Cataracts) همراه با تیتر مثبت برای این انگل دیده شد. اسپورهای انگل در عدسی (Lens) خارجشده به کمک جراحی پیدا شده است. - نکته مهم: برخلاف سگ، عفونت با E. cuniculi در گربهها با بیماری مزمن کلیه (CKD) ارتباط معناداری ندارد.
پاسخ: تشخیص این بیماری دشوار است و آزمایشات تشخیصی تجاری (Commercial tests) به راحتی در دسترس نیستند. تشخیص را به دو دسته زنده (Antemortem) و پس از مرگ (Postmortem) تقسیم میکنیم:
الف) تشخیص زنده (آزمایشات بالینی): ۱. آزمایش خون (CBC/Biochemistry): در تولهها معمولاً کمخونی نرموکرومیک نرموسیتیک (به دلیل آسیب کلیه و کاهش اریتروپوئیتین) دیده میشود. افزایش BUN و کراتینین در صورت درگیری کلیه شایع است. ۲. رنگآمیزی اسپور در ادرار یا مدفوع: - اسپورها بسیار ریز هستند (۱.۵ در ۲.۵ میکرون). - رنگآمیزی تغییر یافته تریکروم (Modified Trichrome Stain): اسپورها به رنگ صورتی روشن با یک نوار صورتی مورب (Diagonal pink band) و یک واکوئل خلفی شفاف دیده میشوند (شکل ۹۲.۵-الف). - رنگآمیزی کالکوفلوئور وایت (Calcofluor White): یک فلوروکروم است که به کیتین دیواره اسپور متصل میشود و با میکروسکوپ فرابنفش (UV)، اسپورها به صورت هالههای سفید تا فیروزهای میدرخشند (شکل ۹۲.۵-ب). (توجه: مخمرها هم رنگ میشوند اما فاقد واکوئل خلفی هستند و جوانه میزنند). - اسپورها در رسوب ادرار با رنگآمیزی گرم (Gram) مثبت و با زیل-نیلسن (Ziehl-Neelsen) نیز قابل مشاهده هستند. ۳. سرولوژی (Serology): تستهای IFA، الایزا و آگلوتیناسیون مستقیم برای تشخیص آنتیبادی علیه این انگل وجود دارد، اما از نظر تجاری به راحتی در دسترس دامپزشکان نیست. ۴. تست مولکولی (PCR): حساسیت بالایی دارد و میتواند گونه را نیز تشخیص دهد، اما فعلاً به صورت تجاری عرضه نمیشود و بیشتر در مراکز تحقیقاتی استفاده میشود.
ب) تشخیص پس از مرگ (کالبدگشایی و هیستوپاتولوژی): - مشاهدات ماکروسکوپی (Gross): کلیهها معمولاً بزرگ، رنگپریده با استریاهای شعاعی هستند. در سگهای مسن، کلیهها کوچک، چروکیده و کیستیک میشوند (شکل ۹۲.۶). - مشاهدات میکروسکوپی (Histopathology): ضایعه اصلی، مننژوانسفالیت غیرچرکی (Nonsuppurative meningoencephalitis) و نفریت بینابینی غیرچرکی است (شکل ۹۲.۷ را ببینید که انگلها را در سلولهای اندوتلیال مغز جنین سگ نشان میدهد). واسکولیت نکروزان فیبرینوئید در عروق کوچک مغز دیده میشود. برای دیدن بهتر انگلها در بافت، از رنگآمیزی گرم بافتی مثل براون و برن (Brown and Brenn) استفاده کنید.
پاسخ: درمان قطعی برای سگ و گربه هنوز توصیه نمیشود، اما داروهایی با اثر نسبی وجود دارند که عمدتاً از پزشکی انسانی و خرگوشها اقتباس شدهاند:
پیشآگهی (Prognosis): در تولهسگهایی که علائم عصبی شدید (آنسفالیت) پیدا میکنند، پیشآگهی بسیار بد است و اغلب تلف میشوند. در موارد درگیری مزمن کلیه، کنترل نارسایی کلیه اهمیت دارد.
پاسخ: اینجا مهمترین نکته فصل است. Encephalitozoon cuniculi اساساً یک پاتوژن حیوانی محسوب میشود، اما عفونتهای سیستمیک و حتی کشنده در انسانهای دارای نقص ایمنی (Immunocompromised) مانند مبتلایان به ایدز گزارش شده است.
تکلیف زئونوز چیست؟
مبهم و نامشخص (Unclear) است!
متن اصلی به صراحت میگوید:
“No direct evidence proves that dogs infect humans with microsporidia, or that humans infect dogs.”
با این حال، گزارشهایی وجود دارد که انتقال به یک فرد مبتلا به ایدز که آرایشگر سگها بوده، و همچنین یک دختر ۱۰ ساله که با یک تولهسگ آلوده در تماس نزدیک بوده، مشاهده شده است (Seroconversion). با توجه به اینکه ژنوتیپ III مشترک بین سگ و انسان است، باید احتیاط کامل را به کار برد، به ویژه در تماس با ادرار و مدفوع سگهای مبتلا.
پاسخ: بله، دو گونه دیگر بسیار مهم هستند، زیرا عمدتاً در انسان (به ویژه مبتلایان به ایدز) بیماریزا هستند اما به طور تصادفی در سگ و گربه هم یافت شدهاند و جای نگرانی دارد:
انتروسیتوزون بینئوسی (Enterocytozoon bieneusi): شایعترین عامل اسهال مزمن در انسانهای نقص ایمنی. در مطالعات مختلف، این انگل در مدفوع ۱۵.۵% از سگها و ۱۱.۷% از گربهها در چین، و نیز در کلمبیا و لهستان شناسایی شده است. برخی ژنوتیپهای آن مشترک بین انسان و حیوان است (پتانسیل زئونوز بالا).
انسفالیتوزون اینتستینالیس (Encephalitozoon intestinalis): عامل اسهال و کلانژیت در انسان. در یک مطالعه از ترکیه، ۱۲.۴% از مدفوع سگها مثبت بودند. همچنین در یک گزارش، همزمان در مدفوع یک گربه و صاحب مبتلا به ایدز با اسهال مزمن پیدا شد.
- نکته جالب: ممکن است این موارد، نه زئونوز (حیوان به انسان)، بلکه زونآنتروپوسیس (Zoonanthroposis) یعنی انتقال از انسان به حیوان باشند.
(برای آشنایی با سایر گونهها و بیماریهای انسانی، حتماً به جدول ۹۲.۱** مراجعه کنید که در آن آنسفالیتوزون هلم (عامل کراتوکونژنکتیویت)، پلئیستوفورا (عامل میوزیت) و غیره توضیح داده شده است).
📌 جمعبندی نهایی برای آزمون تخصصی (گلچین نکات طلایی): - عامل: Encephalitozoon cuniculi (نزدیک به قارچ، نه تکیاخته). - ژنوتیپ اختصاصی سگ: III (مشترک با انسان). - مهمترین سندرم در تولهسگ: آنسفالیت-نفریت همراه با آتاکسی، تشنج و کوری (تشخیص افتراقی با دیستمپر). - مقاومت اسپور: بالا (زنده ماندن ۲۴ روز در ۴ درجه، مقاوم به pH و انجماد). - تشخیص: رنگآمیزی تریکروم تغییر یافته (صورتی با نوار مورب) و کالکوفلوئور وایت (UV) برای اسپورها. - درمان: فن بندازول / آلبندازول (با احتیاط). - زئونوز: اثبات نشده اما در افراد نقص ایمنی خطرناک است.