بخش ۲۳: تظاهرات بالینی و تست‌های تشخیصی بیماری‌های حفره پلور و مدیاستن

📌 سوالات کلیدی این فصل (بر اساس نیازهای بالینی و آزمون تخصصی)

  1. بیماری‌های شایع حفرهٔ پلور (Pleural Cavity) و مدیاستین (Mediastinum) در سگ و گربه کدام‌اند و چه علائم بالینی ایجاد می‌کنند؟
  2. رویکرد تشخیصی گام‌به‌گام در حیوان با دیسترس تنفسی مشکوک به افیوژن پلور یا پنوموتوراکس چیست؟
  3. انواع مایعات پلور (بر اساس آزمایش سیتولوژی و بیوشیمی) کدام‌اند و هر کدام به کدام بیماری‌ها اشاره دارند؟
  4. روش‌های تصویربرداری (رادیوگرافی، اولتراسونوگرافی، سی‌تی اسکن) هر کدام چه نقشی در تشخیص بیماری‌های پلور و مدیاستین دارند؟
  5. توراکوسنتز (Thoracocentesis) چگونه انجام می‌شود و چه عوارضی دارد؟
  6. کاربرد و نحوهٔ لوله‌گذاری قفسه‌سینه (Chest Tube) چیست و مراقبت‌های آن کدام‌است؟

حالا به ترتیب به هر سوال پاسخ می‌دهیم.


سوال ۱: بیماری‌های شایع و علائم بالینی آن‌ها چیست؟

پاسخ:
بیماری‌های اصلی حفرهٔ پلور شامل تجمع مایع (Pleural Effusion) و تجمع هوا (Pneumothorax) هستند. همچنین توده‌های مدیاستین (Mediastinal Masses) و پنومومدیاستین (Pneumomediastinum) نیز مطرح‌اند.

علائم بالینی (Clinical Signs):
هر چیزی که مانع از بازشدن طبیعی ریه‌ها (Lung Expansion) شود، باعث علائم تنفسی می‌شود.
- نشانهٔ اولیه: عدم تحمل ورزش (Exercise Intolerance).
- نشانهٔ پیشرفته: دیسترس تنفسی آشکار (Overt Respiratory Distress).
- در معاینه فیزیکی:
- تعداد تنفس افزایش یافته (Tachypnea).
- صداهای ریوی در سمع (Auscultation) کاهش یافته است (چون مایع یا هوا مانع انتقال صدا می‌شود).
- در تنفس‌های شدید، حرکت شکم افزایش می‌یابد (Increased Abdominal Excursions).
- تنفس پارادوکسیکال (Paradoxical Breathing): یعنی در زمان دم (Inspiration)، دیوارهٔ شکم به داخل کشیده می‌شود (برخلاف حالت عادی که شکم در دم بیرون می‌آید). این الگو در سگ‌ها و گربه‌های با دیسترس تنفسی ناشی از بیماری پلور دیده می‌شود (مطالعهٔ LeBoedec و همکاران، ۲۰۱۲).

نکتهٔ تکمیلی از متن اصلی:
“Paradoxical breathing refers to a breathing pattern in which the abdominal walls are ‘sucked in’ during inspiration. Paradoxical breathing has been associated with pleural diseases in dogs and cats presented for respiratory distress.”


سوال ۲: رویکرد تشخیصی گام‌به‌گام در دیسترس تنفسی چیست؟

پاسخ:
تشخیص با رادیوگرافی قفسه‌سینه (Thoracic Radiography)، اولتراسونوگرافی (Thoracic Ultrasonography) یا توراکوسنتز (Thoracocentesis) تایید می‌شود. اما ترتیب اقدامات بسیار مهم است:


سوال ۳: انواع مایعات پلور (بر اساس سیتولوژی) کدام‌اند و به چه بیماری‌هایی اشاره دارند؟

پاسخ:
مایع پلور بر اساس غلظت پروتئین (Protein Concentration) و تعداد سلول‌های هسته‌دار (Nucleated Cell Count) به دسته‌های زیر تقسیم می‌شود. همچنین ظاهر ماکروسکوپی (Gross Appearance) می‌تواند راهنما باشد، اما هرگز به ظاهر اکتفا نکنید؛ چون ممکن است باعث اشتباه در تشخیص و از دست دادن عوامل بیماری‌زا یا سلول‌های نئوپلاستیک شود (تصویر ۲۳٫۱ کتاب را ببینید).


۱. ترانسودای خالص (Pure Transudate) و ترانسودای تغییر یافته (Modified Transudate)

علل تشکیل: افزایش فشار هیدرواستاتیک (Hydrostatic Pressure)، کاهش فشار انکوتیک پلاسما (Plasma Oncotic Pressure) یا انسداد لنفاوی (Lymphatic Obstruction).

نکته از متن اصلی:
“Diaphragmatic hernias should be suspected in any animal with a history of trauma. The trauma may have been recent or may have occurred years ago.”


۲. اگزودای سپتیک (Septic Exudate) و غیرسپتیک (Nonseptic Exudate)

علل افتراقی:
- پریتونیت عفونی گربه‌ها (FIP - Feline Infectious Peritonitis): پروتئین مایع بسیار بالا (نزدیک به سرم)، وجود رشته‌ها یا لخته‌های فیبرین (Fibrin Strands/Clots) در مایع. ممکن است تب یا کوریورتینیت (Chorioretinitis) نیز داشته باشد. تشخیص قطعی FIP دشوار است و هیچ تستی اختصاصیت کامل ندارد؛ بررسی مایع، الکتروفورز، تیتر آنتی‌بادی کوروناویروس و PCR از بافت‌ها یا افیوژن کمک‌کننده‌اند (به فصل ۹۶ مراجعه کنید).


۳. افیوژن کیلوس (Chylous Effusion - Chylothorax)


۴. افیوژن هموراژیک (Hemorrhagic Effusion)


۵. افیوژن ناشی از نئوپلازی (Neoplastic Effusion)

نئوپلازی داخل قفسه‌سینه می‌تواند هر نوع مایعی (ترانسودای تغییر یافته، اگزودا، کیلوس، هموراژیک) ایجاد کند. تومورها ممکن است در ریه، مدیاستین، پلور، قلب یا گره‌های لنفاوی باشند.
- اگر سلول‌های نئوپلاستیک در مایع ریزش کنند (به ویژه در لنفوم مدیاستین)، تشخیص زودهنگام با سیتولوژی ممکن است.
- هشدار: به غیر از لنفوم، تشخیص نئوپلازی فقط بر اساس سیتولوژی مایع مشکل است؛ زیرا التهاب می‌تواند باعث تغییرات واکنشی شدید در سلول‌های مزوتلیال شود که با سلول‌های نئوپلاستیک اشتباه می‌شوند. بنابراین تشخیص سیتولوژیک نئوپلازی غیر از لنفوم باید با احتیاط زیاد انجام شود.
- در بسیاری موارد، سلول‌های نئوپلاستیک در مایع نیستند. باید از رادیوگرافی و اولتراسونوگرافی برای یافتن توده استفاده کرد و از توده‌ها نمونه‌برداری کرد. در صورت نرمال بودن تصاویر، ممکن است به CT، توراکوسکوپی یا اکتشاف جراحی نیاز باشد.


سوال ۴: روش‌های تصویربرداری (رادیوگرافی، اولتراسونوگرافی، سی‌تی) هر کدام چه نقشی دارند؟

پاسخ:

رادیوگرافی (Radiography)

اولتراسونوگرافی (Ultrasonography)

سی‌تی اسکن (Computed Tomography - CT)


سوال ۵: توراکوسنتز (Thoracocentesis) چگونه انجام می‌شود و چه عوارضی دارد؟

پاسخ:
اندیکاسیون‌ها (Indications):
- جمع‌آوری نمونه برای تشخیص.
- تخلیه مایع یا هوا برای تثبیت حیوان با تهویه‌ی مختل.
- پیش از رادیوگرافی برای ارزیابی دقیق‌تر.

عوارض (Complications): نادر، اما شامل پنوموتوراکس ناشی از پارگی ریه، هموتوراکس و پیوتوراکس یاتروژنیک (Iatrogenic Pyothorax) می‌شود.

روش انجام (Technique):
- حیوان را در حالت خوابیده به پهلو (Lateral Recumbency) یا سینه‌خواب (Sternal Recumbency) قرار دهید؛ هر حالت که استرس کمتری دارد.
- معمولاً مایع یا هوا در هر دو طرف وجود دارد. محل معمول: فاصلهٔ دنده‌ای هفتم (7th Intercostal Space - ICS)، حدود دو سوم فاصله از اتصال غضروف دنده‌ای به دنده (Costochondral Junction) تا ستون مهره‌ها. برای مایع، سمت وابسته به گرانش (نزدیک به جناغ) و برای هوا، سمت غیروابسته مناسب‌تر است.
- از بی‌حسی موضعی (Local Anesthetic) و در صورت نیاز آرام‌بخشی (Sedation) استفاده کنید.
- با تکنیک استریل، ناحیه را بتراشید و ضدعفونی کنید.
- ابزار رایج: کاتتر پروانه‌ای (Butterfly Catheter) به همراه سه‌راهی (Three-Way Stopcock) و سرنگ. برای مایعات بسیار چسبناک (مثل FIP یا پیوتوراکس) به سوزن بزرگ‌تر نیاز است.
- برای جلوگیری از ورود هوا به قفسه‌سینه هنگام تعویض سرنگ، سه‌راهی را ببندید.
- سوزن را فقط از پوست عبور دهید، سپس پوست را به همراه سوزن حدود دو فاصله‌ی دنده‌ای به سمت محل اصلی حرکت دهید تا از ورود هوا از مسیر سوزن جلوگیری شود.
- سوزن را بلافاصله جلوی دنده (Cranial Border of Rib) وارد کنید تا از عروق و عصب بین‌دنده‌ای دور بمانید.
- با نگه‌داشتن سوزن روی دیوارهٔ قفسه‌سینه، فشار منفی ملایم با سرنگ وارد کنید تا ورود به فضای پلور با دیدن مایع یا هوا مشخص شود. پس از ورود، نوک سوزن را به سمت پایین (دور از ریه) بگیرید.
- جایگزین: کاتتر وریدی روی سوزن (Over-the-Needle Catheter) با سایز ۱۴-۱۶ و طول ۸ یا ۱۳ سانتی‌متر در سگ‌های بزرگ؛ این کاتتر نرم‌تر است و به حیوان اجازه می‌دهد برای تخلیه بهتر جابه‌جا شود. پس از قرارگیری، لوله‌های رابط و سه‌راهی متصل کنید.
- پس از ذخیره‌ی نمونه برای آزمایش، تا حد امکان مایع یا هوا را تخلیه کنید (به جز در هموتوراکس حاد - به فصل ۲۵ مراجعه کنید).


سوال ۶: کاربرد و نحوهٔ لوله‌گذاری قفسه‌سینه (Chest Tube) چیست و مراقبت‌های آن چگونه است؟

پاسخ:
اندیکاسیون‌ها:
- پنوموتوراکس پیشرونده که با توراکوسنتزهای مکرر کنترل نشود.
- درمان پیوتوراکس (به فصل ۲۴ مراجعه کنید).

نکته: قبل از لوله‌گذاری، اگر حیوان بحرانی است، ابتدا توراکوسنتز و درمان شوک انجام دهید تا پایدار شود.

عوارض: نشت هوا (Pneumothorax) در اثر نقص سیستم، بیرون کشیدن لوله، گاز گرفتن لوله توسط حیوان، پارگی ریه هنگام لوله‌گذاری، و پیوتوراکس یاتروژنیک (عفونت ناشی از تکنیک غیراستریل). برای پیشگیری، هنگام عدم استفاده، لوله را نزدیک بدن ببندید و با باند محافظت کنید؛ از کالر الیزابتنی (Elizabethan Collar) استفاده کنید.

نحوهٔ لوله‌گذاری (طبق متن و تصاویر ۲۳٫۵ و ۲۳٫۶):
- از لوله‌های مخصوص قفسه‌سینه (Pediatric Chest Tubes) که چندین سوراخ (Fenestrations) و مشخصات طولی دارند و رادیواپک هستند، استفاده کنید. برای پیوتوراکس، بزرگ‌ترین سایزی که بین دنده‌ها جا شود؛ برای پنوموتوراکس، سایز اهمیت کمتری دارد.
- انتهای لوله را با آداپتور سرنگ، سه‌راهی و گیرهٔ شلنگ (Hose Clamp) مسدود کنید (تصویر A).
- با تکنیک استریل، سمت درگیر را انتخاب کنید (در بیماری دوطرفه، هر طرف). ناحیهٔ پشت دنده‌ها (Caudal Rib Cage) را بتراشید و ضدعفونی کنید. حیوان را بیهوش یا آرام کنید.
- برش کوچکی در پوست در فاصلهٔ دنده‌ای دهم (10th ICS) ایجاد کنید و یک بخیهٔ کیسه‌ای (Purse-String Suture) دور آن بگذارید (نبندید).
- لوله را با کمک پنس هموستات (Curved Hemostats) یا استایلت (Stylet) از زیر پوست از دهم به هفتمین فاصلهٔ دنده‌ای هدایت کنید (Tunneling Subcutaneously - تصاویر B و C).
- در دهمین فاصله دنده‌ای، لوله را با یک حرکت سریع از دیوارهٔ قفسه‌سینه به داخل فضای پلور ببرید (تصویر D) و سپس لوله را به جلو ببرید تا طول تعیین‌شده وارد قفسه‌سینه شود (باید از دهمین دنده تا اولین دنده برسد و تمام سوراخ‌ها داخل حفره باشند) و همزمان هموستات یا استایلت را خارج کنید (تصویر E).
- روش جایگزین برای کاهش تروما: دستیار پوست را به سمت جلو (جمجمه‌ای) بکشد تا شکاف پوستی از دهم به هفتمین فاصله دنده‌ای منتقل شود (تصویر ۲۳٫۶). سپس با هموستات به‌صورت بلانت (Blunt Dissection) از عضلات بین‌دنده‌ای عبور کنید تا به پلور برسید و لوله را با نیروی کم وارد کنید. پس از رها کردن پوست، لوله در یک تونل زیرجلدی قرار می‌گیرد که از نشت هوا جلوگیری می‌کند.
- هوای واردشده به قفسه‌سینه را سریعاً با سرنگ خارج کنید. بخیهٔ کیسه‌ای را دور لوله ببندید. لوله را با بخیه به پوست (با استفاده از نوار چسبی شکل گرفته روی لوله - Butterfly Tape - یا بخیهٔ چینی (Chinese Finger Trap)) محکم کنید تا در اثر کشیدن خارج نشود (تصویر F).
- روی پوست را با گاز استریل و پماد ضدعفونی بپوشانید.
- باند نرمی دور قفسه‌سینه بپیچید، اما خیلی سفت نباشد تا کار تنفس را مختل نکند.
- رادیوگرافی دوطرفه برای بررسی موقعیت لوله و کارایی تخلیه بگیرید؛ لوله باید در امتداد سطح شکمی (Ventral Aspect) فضای پلور تا ورودی قفسه‌سینه (Thoracic Inlet) باشد. در صورت باقی‌ماندن مایع یا هوا، ممکن است نیاز به تعویض یا لولهٔ دوم باشد.

مراقبت‌های بعدی:
- هر ۲۴-۴۸ ساعت با رادیوگرافی و بررسی ظاهر و سیتولوژی مایع تخلیه‌شده، کارایی لوله را پایش کنید.
- روزانه باند را بردارید و محل ورود لوله را از نظر التهاب یا آمفیزم زیرجلدی (Subcutaneous Emphysema) بررسی کنید.
- بخیه‌ها و حرکت لوله را بررسی کنید.
- محیط اطراف لوله را تمیز نگه دارید و گاز استریل را تعویض کنید.
- درگاه‌های سه‌راهی را با کلاهک استریل بپوشانید و قبل از استفاده، با پراکسید هیدروژن ضدعفونی کنید.


جمع‌بندی نهایی برای آزمون:
- در مواجهه با دیسترس تنفسی، ابتدا توراکوسنتز درمانی را در اولویت قرار دهید.
- طبقه‌بندی مایع (ترانسودا، اگزودا، کیلوس، هموراژیک) مسیر تشخیص را مشخص می‌کند.
- هیچ‌گاه به ظاهر مایع اکتفا نکنید؛ سیتولوژی و کشت الزامی است.
- در تصویربرداری، رادیوگرافی پس از تخلیه مایع دقیق‌ترین نتیجه را دارد و اولتراسونوگرافی در هدایت سوراخ‌ها و تشخیص توده‌ها بسیار کارآمد است.
- لوله‌گذاری قفسه‌سینه یک اقدام درمانی مهم در پیوتوراکس و پنوموتوراکس مقاوم است که نیاز به مراقبت دقیق دارد.

بازگشت به فهرست دانشنامه