گاستریت حاد (Acute Gastritis) به التهاب ناگهانی مخاط معده گفته میشود که معمولاً در اثر خوردن مواد تحریککننده یا عفونتهای خفیف ایجاد میگردد. شیوع آن در سگها بیشتر از گربهها است، زیرا سگها در انتخاب غذا وسواس کمتری دارند (متن: “Dogs are more commonly affected than cats by acute gastritis, probably because of their less discriminating eating habits.”).
علائم بالینی:
- شروع ناگهانی استفراغ (معمولاً حاوی غذا و صفرا).
- ممکن است لکههای کوچک خون تازه یا هضمشده در استفراغ دیده شود (هماتمز خفیف).
- بیاشتهایی (هیپورکسی) و گاهی بیحالی، اما تب و درد شکم نادر هستند.
تشخیص:
گاستریت حاد یک تشخیص طردی (diagnosis of exclusion) است؛ یعنی باید سایر علل شایع استفراغ مانند جسم خارجی، انسداد روده، پاروویروس، نارسایی کلیه، کتواسیدوز دیابتی، هیپوآدرنوکورتیسیسم، نارسایی کبد، هیپرکلسمی و پانکراتیت را رد کرد. اگر با درمان حمایتی ۱–۲ روزه علائم برطرف شود، تشخیص تأیید میشود. در موارد شدید، تصویربرداری (اولتراسوند)، شمارش کامل خون و پروفایل بیوشیمیایی سرم لازم است.
درمان:
- ناشتایی ۲۴ ساعته (قطع آب و غذا) معمولاً استفراغ را کنترل میکند.
- در استفراغ شدید: استفاده از ضداستفراغهای مرکزی مانند ماروپیتانت (Maropitant) یا اوندانسترون (Ondansetron) بهصورت تزریقی و در صورت نیاز مایعات درمانی.
- در هماتمز خفیف: ممکن است مهارکننده پمپ پروتون مثل امپرازول (Omeprazole) تجویز شود، اما بهندرت لازم است.
- شروع تدریجی تغذیه با آب خنک و سپس رژیم آسانهضم (مثلاً یک قسمت پنیر کوتاژ و دو قسمت سیبزمینی یا مرغ آبپز و سیبزمینی).
- آنتیبیوتیک و گلوکوکورتیکوئید بهندرت اندیکاسیون دارند.
پیشآگهی: عالی است، بهشرط حفظ تعادل مایعات و الکترولیتها.
سندرم اسهال خونی حاد (Acute Hemorrhagic Diarrheal Syndrome – AHDS) که قبلاً گاستروانتریت هموراژیک نامیده میشد، یک بیماری شدیدتر از گاستریت حاد است و عمدتاً در نژادهای کوچک سگ رخ میدهد. نکته کلیدی: آسیب اصلی در روده است، نه معده (متن: “the name has been changed to AHDS recently because histologically the damage is in the intestines, not the stomach.”).
علائم: استفراغ خونی شدید (هماتمز) و/یا دفع خون تازه از مقعد (هماتوشزی – Hematochezia). سیر حاد دارد و بهسرعت باعث کمآبی شدید، انعقاد داخل عروقی منتشر (DIC) و آسیب کلیوی میشود.
تشخیص:
- افزایش هماتوکریت (PCV ≥ 55%) همراه با پروتئین تام پلاسما نرمال (هموکانتراسیون).
- ترومبوسیتوپنی و آزوتمی کلیوی یا پیشکلیوی ممکن است در موارد شدید دیده شود.
تشخیص بر اساس علائم بالینی典型 و هموکانتراسیون است.
درمان:
- مایعدرمانی تهاجمی برای مقابله با شوک، جلوگیری از DIC و نارسایی کلیوی ثانویه.
- آنتیبیوتیکهای تزریقی (مثلاً آمپیسیلین) قبلاً تجویز میشدند اما دیگر توصیه نمیشوند (متن: “but their value is doubtful and they are no longer recommended.”).
- در هیپوآلبومینمی شدید، کلوئیدهای مصنوعی یا پلاسما ممکن است لازم شود.
پیشآگهی: در صورت مراجعه بهموقع خوب است؛ در غیر اینصورت مرگ بر اثر کلاپس گردش خون، DIC یا نارسایی کلیوی رخ میدهد.
گاستریت مزمن (Chronic Gastritis) شامل انواع مختلف بر اساس نفوذ سلولهای التهابی است:
- لنفوسیتیک/پلاسماسیتیک (Lymphocytic-plasmacytic) – شایعترین، احتمالاً واکنش ایمنی به آنتیژنها.
- ائوزینوفیلیک (Eosinophilic) – احتمالاً آلرژی غذایی.
- گرانولوماتوز (Granulomatous) – در گربهها توسط انگل Ollulanus tricuspis.
- آتروفیک (Atrophic) – ناشی از بیماری التهابی مزمن یا مکانیسمهای ایمنی.
علائم: بیاشتهایی و استفراغ (میتواند هفتهای یکبار تا روزانه چندین بار باشد)؛ برخی فقط بیاشتهایی نشان میدهند.
تشخیص:
- یافتههای آزمایشگاهی بهندرت کمککننده (ائوزینوفیلی محیطی در گاستریت ائوزینوفیلیک نامنظم است).
- سونوگرافی ممکن است ضخیمشدن مخاط را نشان دهد.
- تشخیص قطعی با بیوپسی مخاط معده (ترجیحاً آندوسکوپی، زیرا امکان取样 از نقاط مختلف دارد؛ بیوپسی جراحی معمولاً یک نمونه تصادفی است).
- در صورت مشکوک به Ollulanus، استفراغ یا شستوشوی معده بررسی شود.
- توجه: لنفوم معده میتواند با التهاب لنفوسیتیک احاطه شود و بیوپسی سطحی ممکن است تشخیص نادرست بدهد؛ پس بیوپسی عمقی با آندوسکوپ مجهز به کانال ۲.۸ میلیمتری ضروری است.
درمان بر اساس نوع:
- لنفوسیتیک/پلاسماسیتیک: ابتدا رژیم غذایی (کمچرب، کمافیبر، رژیم حذفی)؛ در صورت عدم پاسخ، گلوکوکورتیکوئید (مثلاً پردنیزولون ۲.۲ میلیگرم/کیلوگرم/روز) اضافه میشود. در موارد نادر، آزاتیوپرین. مهارکننده پمپ پروتون نیز مفید است.
- ائوزینوفیلیک سگ: اغلب با رژیم حذفی سخت پاسخ میدهد؛ در غیر این صورت گلوکوکورتیکوئید همراه با رژیم مؤثر است. در گربهها اگر بخشی از سندرم هیپرائوزینوفیلیک باشد، پاسخ به درمان ضعیف است.
- آتروفیک و گرانولوماتوز: درمان سخت است؛ رژیم کمچرب و کمافیبر ممکن است کمککننده باشد؛ در گاستریت آتروفیک، درمان ضدالتهاب، ضداسید و پروکینتیک (برای تخلیه معده بهویژه شبها) امتحان میشود.
- گاستریت گرانولوماتوز ایدیوپاتیک پاسخ خوبی به رژیم یا گلوکوکورتیکوئید نمیدهد.
پیشآگهی: برای انواع لنفوسیتیک/پلاسماسیتیک و ائوزینوفیلیک سگ خوب است؛ اما نوع هیپرائوزینوفیلیک گربه و گرانولوماتوز ایدیوپاتیک پیشآگهی محتاطانه تا ضعیف دارند. همچنین ممکن است لنفوم از گاستریت لنفوسیتیک در گربهها تکامل یابد (متن: “it is impossible to know whether the original diagnosis of lymphocytic gastritis was incorrect, if lymphoma developed independently of the gastritis, or if lymphoma developed from the gastritis.”).
هلیکوباکترها (Non-H. pylori Helicobacter – NHPH) مانند H. felis, H. heilmannii و غیره در سگ و گربه شایع هستند، اما بیشتر حیوانات آلوده بیعلامت هستند. در انسان H. pylori باعث زخم و لنفوم MALT میشود، اما در حیوانات رابطه علّی هنوز قطعی نیست (متن: “because so many infected animals are asymptomatic, cause and effect have not been clearly established between Helicobacter spp. and symptomatic gastric disease.”). با این حال، در برخی سگها و گربهها ممکن است باعث استفراغ و بیاشتهایی شود.
تشخیص: نیاز به بیوپسی مخاط معده (از تنه، فوندوس و آنتروم) و رنگآمیزی اختصاصی (Giemsa، Warthin-Starry) یا FISH. همچنین میتوان با سیتولوژی (شکل ۳۰.۱) یا تست اورهآز مخاط تشخیص داد. اما به دلیل عدم قطعیت بیماریزایی، ابتدا سایر علل شایع را بررسی کنید.
درمان: (متن: “A combination of metronidazole, amoxicillin, and bismuth (either subsalicylate or subcitrate) seems to be effective in alleviating clinical signs in veterinary patients.”)
- رژیم ترکیبی مترونیدازول + آموکسیسیلین + بیسموت (سابسالسیلات یا سابسیترات) به مدت ۱۴ روز. بر خلاف انسان، مهارکننده پمپ پروتون در حیوانات فایدهای ندارد. در گربهها میتوان بهجای بیسموت از آزیترومایسین یا کلاریترومایسین استفاده کرد. برخی موارد به اریترومایسین یا آموکسیسیلین بهتنهایی پاسخ میدهند.
- عود عفونت تا ۶ ماه شایع است (متن: “it is not clear whether this represents a relapse of the original infection or reinfection from an outside source.”).
پیشآگهی: در مواردی که علائم به درمان پاسخ دهند، خوب است. اگر پاسخ نداد، به دنبال سایر بیماریها بگردید.
فیزالوپترا رارا (Physaloptera rara): یک نماتد با چرخه زندگی غیرمستقیم (میانجی: سوسک و جیرجیرک؛ مخزن: قورباغه، مار، موش، پرنده). در سگها حتی یک کرم متصل به مخاط معده میتواند استفراغ مقاوم به ضداستفراغ ایجاد کند. در گربهها نادر است.
تشخیص: تخمها بهندرت در مدفوع یافت میشوند؛ برای پیدا کردن تخم از محلول دی کرومات سدیم یا سولفات منیزیم استفاده میشود. بیشتر موارد در گاسترودئودنوسکوپی دیده میشوند (شکل ۲۷.۲۱). ممکن است فقط یک کرم جوان در پیلور وجود داشته باشد که پیدا کردنش سخت است. درمان تجربی با پیرانتل پاموات یا ایورمکتین منطقی است. پس از حذف کرم، استفراغ قطع میشود.
اولولانوس تریکوسپیس (Ollulanus tricuspis): نماتدی با چرخه مستقیم که از طریق استفراغ منتقل میشود. بیشتر در گربهها (گاهی سگ و روباه) دیده میشود. علائم استفراغ دارد، اما حیوانات بدون علامت هم میتوانند ناقل باشند. تشخیص بهترین روش بررسی استفراغ یا شستوشوی معده با میکروسکوپ تشریحی است. درمان با فنبندازول ممکن است مؤثر باشد. پیشآگهی در صورت شدت گاستریت، محتاطانه است.
انسداد خروجی معده (Gastric Outflow Obstruction) میتواند ناشی از:
- هیپرتروفی خوشخیم عضلانی پیلور (Benign Muscular Pyloric Hypertrophy) – علت نامشخص، در حیوانات جوان (بهویژه نژادهای براکیسفالیک و گربههای سیامی) شایع است و باعث استفراغ پرتابهای (پروژکتایل) بلافاصله پس از غذا میشود.
- هیپرتروفی مخاط آنتروم (Gastric Antral Mucosal Hypertrophy) – در سگهای مسن نژاد کوچک دیده میشود و در آندوسکوپی چینهای مخاطی برجسته شبیه نئوپلاسم دیده میشود (شکل ۳۰.۲ و ویدئو ۳۰.۱). تشخیص با بیوپسی مخاط است.
تشخیص:
- رادیوگرافی ساده/کنتراست، اولتراسونوگرافی، آندوسکوپی و یا لاپاراتومی اکتشافی.
- تغییرات الکترولیتی مانند آلکالوز متابولیک هیپوکلرمیک-هیپوکالمیک ممکن است دیده شود اما نه حساس و نه اختصاصی (متن: “not all animals with gastric outflow obstruction have these electrolyte changes… therefore these electrolyte changes are neither sensitive nor specific.”).
درمان:
- برای هیپرتروفی پیلور: جراحی اصلاحی (پیلوروپلاستی مثل Y-U-plasty مؤثرتر از پیلورومیوتومی است).
- برای هیپرتروفی مخاط آنتروم: رزکسیون مخاط همراه با پیلوروپلاستی (پیلورومیوتومی بهتنهایی کافی نیست).
پیشآگهی در هر دو خوب است.
اجسام خارجی معده (Gastric Foreign Bodies) بیشتر در سگها (به دلیل عادات غذایی) دیده میشوند. علائم شامل استفراغ (نه نارسایی)، بیاشتهایی یا حتی بدون علامت.
تشخیص با لمس، رادیوگرافی (ساده و کنتراست)، سونوگرافی یا آندوسکوپی. توجه: بیماریهایی مانند پاروویروس میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند.
درمان:
- اجسام کوچک ممکن است خودبهخود دفع شوند، اما در صورت شک به گیر کردن، بهترین کار خارج کردن است.
- القای استفراغ (آپومورفین در سگ، زایلازین در گربه) فقط در صورتی که جسم بدون خطر باشد (بدون لبه تیز و بهاندازه کافی کوچک).
- در غیر این صورت، خارجسازی آندوسکوپی یا گاستروتومی جراحی.
قبل از بیهوشی، وضعیت الکترولیتها (بهویژه پتاسیم) اصلاح شود.
پیشآگهی معمولاً خوب است، مگر اینکه سوراخشدگی و پریتونیت سپتیک رخ دهد.
اتساع-ولولوس معده (Gastric Dilatation-Volvulus – GDV) یک اورژانس تهدیدکننده حیات در سگهای نژاد بزرگ و غولپیکر با سینه عمیق است. ریسک فاکتورها: سن میانسال به بالا، سابقه خانوادگی، تغذیه یکوعده در روز، غذای خشک با چربی بالا، استرس و … (متن: “Risk factors include large- and giant-breed conformation… eating large volumes, eating once a day, eating rapidly…”).
پاتوژنز: ابتدا پیچش جزئی (به دلیل شل شدن رباطها)، سپس اتساع با گاز که باعث اختلال در برگشت وریدی، کاهش برونده قلبی، شوک، DIC، ایسکمی دیواره معده و نکروز میشود.
علائم: زورزدن غیرمولد (رتچینگ) بدون استفراغ، بیقراری (نشانه درد)، اتساع شکم (ممکن است در سگهای عضلانی مشهود نباشد)، سپس افسردگی و مرگ.
تشخیص:
- با یافتههای معاینه (سگ با تیپ بدنی مناسب، اتساع تیمپانیک و رتچینگ) میتوان به GDV مشکوک شد، اما برای افتراق از اتساع ساده، رادیوگرافی قفسه سینه (راست و پشتی-شکمی) لازم است. علائم ولولوس: جابجایی پیلور و وجود “قفسه” نسجی در سایه معده (شکل ۳۰.۳). نکته: رادیوگرافی پس از احیا و دکمپرسیون انجام شود (متن: “should be done AFTER the patient is decompressed and shock is controlled.”). همچنین عبور ندادن لوله معده نمیتواند اتساع را از ولولوس تمیز دهد.
درمان:
- ابتدا درمان شوک با مایعات (هتاستارش یا سالین هایپرتونیک) و دکمپرسیون معده با لوله معده (در صورت لزوم سوزن بزرگ در فلانک چپ). پس از تخلیه گاز، شستوشوی معده با آب گرم؛ اگر خون در شستوشو باشد، احتمال نکروز دیواره زیاد است.
- آنتیبیوتیک سیستمیک (سفازولین ۲۰ میلیگرم/کیلوگرم وریدی) به دلیل اندوتوکسمی.
- اصلاح الکترولیتها (هیپوکالمی شایع است و باعث آریتمی مقاوم به درمان میشود).
- جراحی: گاستروپکسی (برای جلوگیری از عود) و در صورت نکروز، رزکسیون ناحیه نکروزه. گاستروپکسی تقریباً همیشه از پیچش جلوگیری میکند ولی از اتساع جلوگیری نمیکند (متن: “Gastropexy almost always prevents torsions but does not prevent dilation.”).
- مانیتورینگ ECG بهمدت ۴۸–۷۲ ساعت؛ در صورت آریتمی، لیدوکائین یا پروکائین آمید.
پیشآگهی: با درمان بهموقع (کمتر از ۵ ساعت از شروع علائم) میزان مرگ ۱۵٪. عواملی که پیشآگهی را بدتر میکنند: تأخیر بیش از ۶ ساعت، هیپوترمی، شوک، کما، آریتمی پیش از عمل، نکروز دیواره، پریتونیت، سپسیس، DIC شدید، همراهی اسپلنکتومی، نارسایی کلیوی حاد، افزایش لاکتات خون. گاستروپکسی عود را از >۵۰٪ به <۱۰٪ کاهش میدهد. گاستروپکسی پیشگیرانه در حیوانات پرخطر قابل انجام است.
ولولوس مزمن جزئی یا متناوب (Partial or Intermittent Chronic Gastric Volvulus): مشابه GDV کلاسیک است اما بهصورت مزمن و بدون اتساع شدید، با حملات استفراغی که خودبهخود بهبود مییابند. تشخیص با رادیوگرافی ساده (شکل ۳۰.۴) و گاهی با مطالعات کنتراست. درمان جراحی (رپوزیشن و گاستروپکسی) معمولاً درمانی است و پیشآگهی خوب.
هیپوموتیلیتی ایدیوپاتیک معده (Idiopathic Gastric Hypomotility): سندرم نادر در سگها با تخلیه کند معده بدون انسداد یا التهاب آناتومیک. علائم استفراغ غذا چند ساعت بعد از خوردن. تشخیص با فلوروسکوپی و رد سایر علل (انسداد، بیماری نفوذی، بیماری خارج گوارشی مثل نارسایی کلیه، آدرنال، کبد، هیپوکالمی شدید، هیپرکلسمی). درمان: متوکلوپرامید (در برخی مؤثر)، اگر پاسخ نداد، سیزاپراید، اریترومایسین یا رانیتیدین و رژیم کمچرب و کمافیبر. پیشآگهی: در پاسخدهندگان خوب، در غیراینصورت قابل درمان نیست ولی حیوان ممکن است کیفیت زندگی قابلقبولی داشته باشد.
سندرم استفراغ صفراوی (Bilious Vomiting Syndrome) ناشی از ریفلاکس گاسترودئودنال زمانی که معده برای مدت طولانی خالی است (مثلاً در طول شب) میباشد. معمولاً در سگهای سالمی که یکبار در روز صبح تغذیه میشوند دیده میشود. استفراغ شامل مایع صفراوی رنگ، یکبار در روز (اواخر شب یا صبح قبل از غذا).
تشخیص با رد سایر علل گوارشی و خارجگوارشی است.
درمان: دادن یک وعده غذایی اضافه در اواخر شب برای پر بودن معده؛ در صورت ادامه، پروکینتیک معده (مثل متوکلوپرامید) در شب؛ بهندرت مهارکننده پمپ پروتون. پیشآگهی عالی است.
زخم/فرسایش گوارشی (Gastrointestinal Ulceration/Erosion – GUE) در سگها شایعتر از گربهها است. علل مهم:
- داروها: NSAIDs (بهویژه ناپروکسن، ایبوپروفن، ایندومتاسین، فلونیکسین) و گلوکوکورتیکوئیدها (بهخصوص دگزامتازون و در دوزهای بالا). خطر زمانی افزایش مییابد که همزمان مصرف شوند.
- استرس (شوک هیپوولمیک، سپتیک، نوروژنیک).
- نئوپلاسمها، ماستسلتوم، گاسترینوما (افزایش اسید)، نارسایی کبد، اجسام خارجی.
علائم: بیاشتهایی شایعترین علامت؛ استفراغ ممکن است با خون تازه یا هضمشده همراه باشد؛ کمخونی و هیپوپروتئینمی، ملنا (مدفوع سیاه قیری) در خونریزی شدید؛ سوراخشدگی باعث پریتونیت سپتیک میشود.
تشخیص:
- وجود شواهد خونریزی گوارشی (هماتمز، ملنا، کمخونی فقر آهن) و رد اختلالات انعقادی.
- سونوگرافی ممکن است ضخیمشدگی دیواره یا نقص مخاطی را نشان دهد (شکل ۳۰.۵).
- آندوسکوپی حساسترین و اختصاصیترین روش است (ویدئو ۳۰.۳) و امکان بیوپسی از ضایعات نفوذی را فراهم میکند.
- اگر به گاسترینوما مشکوک باشیم، اندازهگیری گاسترین سرم.
درمان:
- قطع عامل مسبب (دارو، شوک) اغلب باعث بهبود در ۳–۵ روز میشود.
- درمان دارویی: مهارکننده پمپ پروتون (امپرازول) یا سوکرالفیت. در خونریزی تهدیدکننده حیات، ممکن است رزکسیون جراحی زخم نیاز شود.
- پیشگیری: استفاده منطقی از NSAIDs و گلوکوکورتیکوئیدها؛ مهارکنندههای پمپ پروتون در پیشگیری از زخم استرسی و NSAID مؤثرند؛ میزوپروستول نیز طراحی شده اما عوارض بیشتری دارد. هیچ دارویی برای پیشگیری از زخم ناشی از استروئید (بهویژه دگزامتازون) اثبات نشده است.
پیشآگهی: در صورت کنترل علت زمینهای و جلوگیری از سوراخشدگی، مطلوب است.
نئوپلاسمهای معده (Gastric Neoplasms): شامل آدنوکارسینوم، لنفوم، لیومیوم، لیومیوسارکوم و تومورهای استرومایی در سگها و لنفوم در گربهها.
- علائم معمولاً در مراحل پیشرفته ظاهر میشوند: بیاشتهایی (نه استفراغ) شایعترین علامت اولیه؛ استفراغ نشاندهنده پیشرفت یا انسداد خروجی است.
- تشخیص با تصویربرداری (ضخیمشدگی، عدم اتساع موضعی) و آندوسکوپی (بیوپسی). تومورهای سخت (لیومیوم، استرومایی) ممکن است با فورسپس آندوسکوپی نمونه کافی ندهند و نیاز به بیوپسی جراحی باشد.
- درمان: آدنوکارسینوم اغلب غیرقابل رزکسیون؛ لیومیوم و لیومیوسارکوم قابل برداشت هستند و پیشآگهی خوب دارند. لنفوم ممکن است به شیمیدرمانی پاسخ دهد. پولیپهای خوشخیم در صورت عدم انسداد نیازی به برداشتن ندارند.
پیتیوزیس (Pythiosis): عفونت قارچی با Pythium insidiosum که عمدتاً در سگها (در مناطق ساحلی جنوب شرقی آمریکا) دیده میشود و باعث نفوذ فیبروز و التهاب گرانولوماتوز در دیواره معده و روده میشود. علائم: استفراغ، بیاشتهایی، اسهال، کاهش وزن.
تشخیص: سرولوژی (ELISA)، PCR، یا مشاهده هیف در بیوپسی (اغلب در زیرمخاط). درمان: برداشت کامل جراحی بهترین شانس درمان است؛ درمانهای ضدقارچی (ایتراکونازول، وریکونازول، آمفوتریسین) ممکن است موقتاً مفید باشند اما درمان قطعی نیستند. ایمونوتراپی تجربی گزارش شده است.
پیشآگهی: به دلیل درگیری ساختارهای غیرقابلبرداشت (مزانتر، پانکراس) معمولاً بسیار ضعیف است.
نکته نهایی: برای مطالعه عمیقتر، به تصاویر و ویدئوهای ارجاع داده شده در کتاب مراجعه کنید (شکلهای ۳۰.۱ تا ۳۰.۵ و ویدئوهای ۳۰.۱، ۳۰.۲، ۳۰.۳). همچنین بخش “Suggested Readings” در انتهای فصل منابع مفیدی برای مطالعه تکمیلی ارائه میدهد.